Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 102418
تاریخ انتشار : 12 اسفند 1386 0:0
تعداد مشاهدات : 46

علم فضا، رويكرد جديد نسل جوان ايراني

مجيد زندي مجيد زندي گزارش از مركز علوم و ستاره شناسي مشكل علمي دانش آموزان و حتي دانشجويان ايراني فراگيري بسياري از دروس به صورت تئوري است كه متاسفانه حتي دروس تجربي نيز به صورت مكتوب به دانش آموزان و دانشجويان منتقل مي شود و همين رويه اشتباه در نظام آموزشي در بسياري مواقع سبب مي شود كه دانش آموزان ما از لذت علم آموزي و جنبه هاي شيرين علوم محروم شوند و به همين دليل حتي از درس و مدرسه متنفر باشد. اما در مقابل اگر هر مساله اي علمي را كه براي دانش آموز شرح مي دهيم نمونه هاي علمي را نيز در مقابل ديدگانش به نمايش بگذاريم او در خواهد يافت كه علم و دانايي فقط در ذهن نيست به كار دنيا و زندگي و حتي آخرتش هم مي آيد و با علم مي تواند براي برنامه هاي زندگي خود معادلات قابل حلي بنويسد و آن را علاوه بر زمين به كرات و سيارات ديگر هم تعميم دهد. اين شيوه آموزش اكنون يكي از اصلي ترين راههاي انتقال مفاهيم علمي محسوب مي شود و اگرچه آزمايشگاههاي مدارس در سطح بسيار ابتدايي برخي از اين امكانات را فراهم مي آورند اما موضوعاتي كه در كتاب هاي درسي قرار دارد بسيار وسيع تر از منابع تجهيزات آزمايشگاهي مدرسه است به همين دليل اگر در جايي مركزي وسيعتر پيدا شود كه موضوعات علمي روز را براي دانش آموزان با لوازم و تجهيزات مدرن تشريح كند محفلي مي شود كه هر دانش آموز و يا حتي هر دوستدار علم و دانش علاقمند است آن را ببيند. به عنوان نمونه هميشه مي گوئيم كه انسان با حضور در سطح كره ماه بخاطر حاكميت وضعيت خلع در آن تا حد بسياري وزن خود را از دست مي دهد و سبك مي شود اما چگونگي آن را نمي توانيم توصيف كنيم ; كه اگر جايي باشد كه دانش آموز وزن خود را در كره ماه محاسبه كند و سبكي وزن را احساس نمايد اين موضوع براي هميشه در ذهنش باقي خواهد ماند. البته اين مساله تنها يكي از هزاران موضوعات و سوالاتي است كه در ذهن دانش آموزان ما وجود دارد اما چون به عنوان يك كشور جهان سومي هنوز نتوانسته ايم چنين امكانات و تجهيزاتي را براي دانش آموزان و حتي دانشجويان خود فراهم كنيم اگر جايي براي اين كار در گوشه اي از شهري پيدا شود مورد استقبال و توجه قرار مي گيرد و اين شد كه ما نيز كنجكاو شديم تا يكي از معدود نمونه هايي از چنين مركزي را در كشور به نام مركز علوم و ستاره شناسي تهران معرفي كنيم . شايد برايتان جالب باشد كه بدانيد در گذشته ساختمان اين مركز كاخ اسدالله اعلم بوده است كه بالغ بر 10 هزار متر فضاي سبز و 3000 متر زيربناي ساختماني آن است كه مركز علوم و ستاره شناسي تهران در آن مستقر شده است . اگرچه عمر بنا 50 ساله است اما همچنان تازه ساز نشان مي دهد و از سال 79 با هدف توسعه علوم پايه به ويژه ستاره شناسي در تهران به عنوان مركز علوم و ستاره شناسي فعاليت دوره جديد خود را آغاز كرده است . در اينجا فضا براي فعاليت هاي علمي و تحقيقي بسيار مناسب است چرا كه محيطي زيبا و سرسبز و جدا از آلودگي هاي هوا و صوتي شهر تهران بسيار آرام دنج است . بازديد كنندگان كه عمدتا دانش آموزان دبيرستاني و بعضا دانشجويان و دانش آموزان دوره هاي راهنمايي و ابتدايي هستند قادرند آزمايش هاي لازم علمي را به كمك اطلاعات مكتوب در كنار هر دستگاه و حتي با راهنمايي كارشناسان مستقر در اين مركز انجام دهند. افراد مي توانند لوزام و تجهيزات علمي را از نمونه هاي چند صد ساله و قديمي گرفته تا نمونه هاي جديد آن را در جهان علم از نزديك مشاهده و حتي كار با آن را تجربه كنند از جمله اين علوم مي توان به لوازم ستاره شناسي فيزيك شيمي رياضي و... اشاره كرد. در مجموعه فيزيك اين مركز بيش از 40 آزمايش در زمينه هاي مكانيك نور صوت الكتريسته مايعات و سيالات طراحي شده كه به صورت عملي قابل تكرار مي باشند از جمله اين آزمايش ها مي توان به صندلي چرخان ژيروسكوپ ها ترن هوايي آينه هاي تمام قد و عدسي ها منشورها و قوانين مربوط به آن اشاره كرد. يكي از جالب ترين آزمايشگاهها آزمايشگاه صوت و خلا است كه پژواك هيچ صدايي در آن امكانپذير نمي باشد و اگر درهاي اين اتاق بسته شود مفهوم واقعي سكوت مطلق هم قابل تجربه است . آزمايش هاي ليزر هولوگرافي و تداخل سنج از ديگر امكانات اين سنجش محسوب مي شود. در بخش رياضي مجموعه بازديد كنندگان علاوه بر مشاهده نمونه هايي قديمي تجهيزات محاسباتي خود نيز در معرض انجام معماهاي مختلف خلاقيت ذهن قرار مي گيرند و جالب اينكه معماهايي پيش روي افراد در هر رده سني گشوده مي شود كه بعضا دانش آموزان و دانشجويان از انجام آن باز مي مانند اما پيرمردي با شش كلاس سواد قديمي و تجربه علمي خود در مقابل حيرت بقيه آن را حل مي كند! در اين بخش بيش از 15 دستگاه محاسباتي جديد و قديم قرار داده شده كه از جمله آن مي توان برج برهما هفت تكه عقل و بند دربند اشاره كرد. در مجموعه شيمي زيست شناسي زمين شناسي و هواشناسي هم شاخص ترين نمونه مجسمه حكيم زكرياي رازي با كارگاه كيمياگري اش جلوه گر است دنياي علم قديم را در مقابل بازديد كنندگان مي گشايد دنيايي كه باسفال و سنگ و سراميك از فضاي داروهاي گياهي قديم فاصله مي گيرد و با تركيب محلول هاي شيميايي موجود در طبيعت حتي داروهاي شيميايي توليد مي كردند. در اين بخش علاوه بر لوازم آزمايش كيمياگري قديم با تداوم آن در دنياي جديد علم شيمي كه ريشه در همان كيميا دارد ظاهر مي شود و بازديد كننده با قفسه انواع سنگ هاي معدني كه از آن پودرهاي شيميايي استخراج مي گردد و حتي مدل DNA آدمي آشنا مي شود . اما اصلي ترين بخش مركز علوم و ستاره شناسي تهران همين بخش ستاره شناسي مجموعه است كه آن را نسبت به بقيه بخش ها شاخص كرده است زيرا از بدو ورود به مركز آنچه بيشتر از هر چيز تو را به خود جلب مي كند تصاوير مختلف و حتي منحصربه چند مركز جهاني مربوط به فضا و تالار كهكشان با صور فلكي آسمان است ; تالاري كه اگرچه همانند يك سالن سينما و تئاتر است اما در سقف آن صورت هاي فلكي سيارات ستارگان و ديگر اجرام سماوي به صورت سمعي و بصري به نمايش گذاشته شده است و گويي در شبي در كوير به آسمان پر ستاره خيره شده اي در برابر عظمت پروردگار به نيايش مشغول مي شوي . علاوه بر تالار كهكشان در سالن ترازوها بازديد كنندگان وزن خود را در سيارات مختلف همچون زمين ماه مشتري مريخ و حتي در خورشيد از طريق ترازوهاي دقيق محاسبه و مشاهده مي كنند. ساعت آفتابي مجموعه هم به عنوان يكي از مهمترين انواع زمان سنج هاي مربوط گذشته هاي دور مورد توجه بازديد كنندگان قرار مي گيرد كه براساس ارتفاع خورشيد در آسمان درجه بندي شده است . ساعت آفتابي شامل دو بخش صفحه مندرج و شاخص است كه دقت آن در حدود 5 دقيقه مي باشد . پس از دو طبقه تجهيزات علمي در بام مركز رصدخانه نسبتا مجهزي مستقر شده است كه مجهز به يك تلسكوپ 12 اينچ بازتابي به انضمام 3 دستگاه تلسكوپ بازتابي و يك دستگاه تلسكوپ شكستي سيار سه دستگاه دوربين چشمي با meadelx 200 EM مدل پايه جهت رويت هلال ماه و ساير اجرام آسماني مي باشد. و نكته جالب در اين ميان اينكه سقف اين رصدخانه در مسيرهاي مختلف طولي و عرض تلسكوپ متحرك و درب آن به صورت كنترلي باز و بسته مي شود. فعاليت هاي اين مجموعه به گفته خانم نيلوفر قاسمي وش مدير مركز ستاره شناسي رصدهاي روزانه و شبانه برگزاري رصد پديده هاي خاص مراسم نجومي پخش اسلايد و فيلم برگزاري همايش هاي نجومي نمايشگاه عكس و مسابقات نجومي (عكس و ساخت تلسكوپ و...) است . وي در گفت وگو با گزارشگر ما ادامه مي دهد : ما در اين مركز علاوه بر بازديدهاي عادي كارگاههاي آموزشي در دوره هاي مختلف برگزار مي كنيم كه از جمله آن مي توان به برگزاري دوره هاي نجوم مقدماتي يك و دو اختر فيزيك رويت هلال ماه و هواشناسي و نجوم رصدي به صورت آماتوري اشاره كرد. وي مي افزايد : اين كلاس ها براي گروههاي سني كودكان و بزرگسالان در قالب 2 ترم مقدماتي برگزار مي گردد و در سطوح پيشرفته تر با شرط گذراندن دوره هاي پيش نياز دوره هاي آموزشي كيهان شناسي اختر فيزيك المپياد نجوم و رصد اعماق آسمان براي برگزيدگان داير مي گردد . خانم قاسمي وش ادامه مي دهد : ما دوست داريم در همه مناطق 22 گانه شهر تهران و حتي شهرستانها هم چنين مراكز علمي داير باشد اما به هر حال اين مركز اولين مركز علوم و ستاره شناسي تهران است اگرچه در چندين شهرستان شهرداريها هم با اقتباس از اين مركز وابسته به شهرداري تهران قصد ايجاد چنين مجموعه اي را دارند كه شهرهاي رشت و كاشان از آن جمله هستند. وي ادامه مي دهد : البته ما با آموزش و پرورش ارتباط بسيار گسترده اي داريم چرا كه عمده بازديدكنندگان اين مركز هم دانش آموز هستند ما با مناطق محروم كشور هم ارتباط بسيار داريم و حتي از آن مناطق هم دانش آموزان نمونه براي بازديد به اين مركز مي آيند و ما هم حتي همان 500 تومان ورودي را از بسياري از دانش آموزان خصوصا از مناطق جنوب شهر دريافت نمي كنيم زيرا بسياري از مديران مدارس در مناطق محروم شهر از كمبود بودجه سخن مي گويند و ما نيز مجموعه دانش آموزان را به صورت رايگان پذيرش مي كنيم . وي حضور بسياري از شهروندان حتي از جامعه دانشگاهي و محققان و حتي خانمهاي خانه دار و دارندگان مشاغل آزاد در اين مجموعه را نشانگر اهميت علم نجوم نزد مردم ايران معرفي مي كند و مي افزايد : حتي برخي از ستاره شناسان با حضور در اين مركز از امكانات موجود استفاده و دانشجويان هم براي تحقيقات دانشگاهي خود به اين مركز مراجعه مي كنند. مدير مركز علوم و ستاره شناسي تهران آمار مراجعان روزانه را هم بين 250 تا 350 نفر اعلام مي كند و مي افزايد : قطعا 250 نفر از مراجعه كنندگان روزانه را دانش آموزان تشكيل مي دهند اما سه شنبه شب ها اگر هوا مساعد باشد در اين مركز رصد شبانه انجام مي شود. وي ادامه مي دهد : فعاليت اين مركز درآمدزا نيست بلكه با هدف گسترش فعاليت هاي علمي و پاسخ به سئوالات دانش آموزان و دانشجويان و مشاهده آزاد اين تجهيزات علمي از سوي همه افراد در هر رده سني داير شده است به گونه اي كه اين مركز حتي با برقراري ارتباط با اساتيد دانشگاه براي خود اعضا هيات علمي مستقل دارد كه به ارزشيابي عملكرد مركز و كمك به ارتقا سطح دانش عمومي اقدام مي كنند. خانم قاسمي وش مي افزايد : در اين مركز حتي امكانات لازم براي ابداع و اختراع در اختيار آندسته از دانشجوياني قرار مي گيرد كه طرح ابداعي خود را به ما تحويل مي دهند و مورد تاييد اعضا هيات علمي مركز قرار مي گيرد اعضا هياتي كه از اساتيد برجسته دانشگاههاي تهران محسوب مي شوند. وي جذب تجهيزات جديدتر علمي و آزمايشگاهي را ازجمله شرايط موفق ترشدن اين مركز معرفي مي كند و مي افزايد : اگر بودجه لازم به اين مركز اختصاص يابد امكانات و تجهيزات علمي بيشتري در اين مركز فراهم خواهد شد تا هيچ سئوالي از دانش آموزان و دانشجويان بدون پاسخ نماند. وي از جمله فعاليت هاي خاص جنبي مركز علوم و ستاره شناسي تهران را دعوت از فضانورد معروف روسي به نام گرچكو مي داند و مي افزايد : بدون هيچ هزينه اي ما مقدمات حضور اين فضانورد را در اين مركز فراهم كرديم كه يك روز كامل درا ين مركز حضور داشت و با برگزاري نشست هاي علمي به سئوالات مختلف علاقمندان به نجوم و فضانوردي پاسخ داد و علاوه بر آن سه روز نمايشگاه فضانوردي در اين مركز داير شد كه ادوات و تجهيزات لباس فضانوردان روسي به همت يك ايراني در روسيه به تهران آورده و در اين مركز نمايش داده شد تا حدي كه علاوه بر سفير روسيه سفراي بسياري از كشورها هم براي بازديد به اين مركز آمدند كه در راستاي جلب توجه مردم ايران به علم فضا بازتاب بسيار مناسبي در رسانه ها داشته است چرا كه برگزاري چنين نمايشگاهي براي اولين بار در ايران انجام مي شد. وي مي افزايد : اين فضانورد روسي كه ركورد بيشترين حضور در فضا را دارد با حضور در ايران و مشاهده علاقمندي مردم به ويژه نسل جوان ايراني به علم فضا اعلام كرد كه مطمئن است با اين استقبال دانشمندان ايراني كارهاي بزرگي را در آينده در زمينه علم فضا و فضانوردي انجام خواهند داد. وي تهيه مقدمات چاپ كتاب خاطرات اين فضانورد روسي به زبان فارسي را از ديگر فعاليت هاي مركز اعلام مي كند و مي افزايد : اميدوارم ترجمه اين كتاب به زبان فارسي كه تجارب علمي فراواني در رابطه با فضا دارد در اختيار علاقمندان ايراني قرار گيرد. خانم قاسمي وش درباره كارهاي علمي اين مركز هم مي گويد : بااستفاده از تجهيزات موجود يكي از دانشجويان كارشناسي ارشد تحقيقاتي را انجام داده مقاله آن در يكي از نشريات معروف علمي جهان به نام « كربن » به چاپ رسيده است . وي در ادامه با اشاره به علاقمندي مركز براي جذب شمار بيشتري از افراد جامعه مي افزايد : حتي با هماهنگي بهزيستي تلاش كرديم نوجوانان و جوانان تحت پوشش بهزيستي و حتي كودكان خياباني را براي بازديد به اين مركز بياوريم تا ديد آنها نسبت به خود و جامعه و آينده زندگي تغيير كند. مهندس احمد دالكي يكي از منجمين معروف كشور كه تاكنون در ايجاد مراكز نجوم آماتوري فعاليت هاي گسترده اي از خود نشان داده است هم در گفت وگو با گزارشگر ما درخصوص راههاي هدايت نسل جوان و تحصيلكرده براي فعاليت در بخش نجوم و فضا مي گويد : فعاليت هاي علمي و تحقيقاتي مربوط به فضا در كشور آن حدي نيست كه سزاوار فرهنگ ملي و هوش و استعداد جوانان آن باشد به همين دليل براي رسيدن به قله هاي اين علم در كشور ما مي بايست فعاليت ها و اقدامات فراواني انجام شود. وي با اشاره به سابقه درخشان دانشمندان ايراني در علم ستاره شناسي و شناخت آسمان مي افزايد : در دوره اي كه به دوران رصدخانه مراغه مي رسد كشور ما منجمان فراواني دردل خود پرورش داده بود و حتي در محدوده رصدخانه دانشگاهي براي حضور طولاني مدت منجمان برقرار بود كه همه امكانات روز براي نجوم و ستاره شناسي فراهم بود. وي مي افزايد : در آن دوران حتي منجمان معروف جهان از چين و سوريه به ايران دعوت مي شدند و در رصدخانه مراغه به فعاليت هاي تحقيقاتي ادامه مي دادند و حتي وسايل مورد نياز را هم در كارگاههاي مختلف مي ساختند و جايگاه ستاره ها را رصد و حتي رصدها را هم در دفاتري مستقل ضبط و ثبت مي كردند. كه به نظر من آن دوران اوج دانش نجوم در ايران بوده است كه متاسفانه از چهار قرن پيش علم نجوم در ايران اگر نگوئيم سير نزولي پيدا كرده پيشرفت جديدي نداشته است . مهندس دالكي پيشرفت هاي نوين جهان در عرصه ستاره شناسي و فضا را بسيار وسيع مي خواند و مي افزايد : امروز دانشمندان فضاي بيكران را شكافتند و به فضا رفته اند و در كشور ما هم اگرچه به واسطه استهلال ماه منجمان موفقي داريم ولي آنچه كه نظر شخصي من هست آن حدي نيست كه انتظارش را داريم كه همانند دوران قديم جايگاه اول را در جهان داشته باشيم زيرا در زمان خواجه نصير طوسي قوي ترين منجمان براي تكميل علم و تجربه خود به ايران مي آمدند ولي ما جايگاه عمده اي را در زمان حاضر در طبقه بندي رصدخانه ها و كارهاي نجومي در دنيا نداريم . وي مي گويد : البته در سالهاي اخير در اين زمينه موفقيت هايي هم از سوي دانشگاهيان بدست آمد و دوره هايي براي درس نجوم در دانشگاهها ايجاد شده و حتي در برخي از اين مراكز علمي فعاليت هاي تحقيقاتي انجام مي شود اما تعداد فارغ التحصيلان اين رشته در كشور بسيار كم است . مهندس دالكي ابزار را اصل غيرقابل انكاري در پيشرفت علم نجوم و ستاره شناسي مي داند و مي افزايد : اين وسايل مي توانند همپاي دانشمندان و تجربه بشري حرف اول را بزنند و رصدخانه هايي كه به آخرين ابزار نوين و الكترونيكي و اپتيكي مجهز باشند بسيار اثرگذار هستند كه ما از اين دستگاهها در ايران خيلي كم داريم اگرچه در دانشگاههاي تبريز شيراز و تهران رصدخانه هايي داريم اما هم خود رصدخانه ها قديمي است و هم تجهيزات آنها كه مي توانم بگويم ما پا به پاي پيشرفت نجوم در جهان نتوانستيم قدم برداريم و انتظار اين هست كه افراد مسئول در كشور درخصوص توسعه اين علم هم فكر هم برنامه ريزي و هم سرمايه گذاري كنند. وي مي گويد : علاوه بر فعاليت حرفه اي ستاره شناسي و نجوم اين علم به صورت آماتوري يا خودجوش هم طرفداراني دارد كه اگرچه رشته تحصيلي آنها نجوم نيست اما در اين علم به تبحر و تجربه بالايي دست پيدا كردند و افراد و به خصوص جوانان مي توانند به آن رو آورند كه خوشبختانه تعداد فراواني از جوانان با عشق و علاقه زياد وارد اين كار شدند و اين خود براي آينده مايه اميدواري محسوب مي شود. وي آسمان زيبا و پرستاره كشور پهناور ما را آزمايشگاهي بسيار بزرگ براي جوانان و علاقمندان به ستاره شناسي معرفي مي كند و مي افزايد : خداي بزرگ اين نعمت را به ما ارزاني داشته زيرا تعداد روزهايي كه آفتابي است و شب هاي صاف و پرستاره مورد افسوس بسياري از كشورهاست . مهندس دالكي ادامه مي دهد : عليرغم اين امكانات خدادادي و علائق بسيار زياد جوانان امكانات و تجهزاتي ستاره شناسي در كشور ما بسيار كم است كه اين دو قدرت و ضعف با هم قابل قياس نيست . وي ادامه مي دهد : البته نبايد فراموش كرد كه بسياري از كشفيات نجومي توسط همين علاقمندان آماتوري نجوم در جهان انجام شده است . اين افراد خودجوش نه توقعي دارند از جايي حقوق بگيرند و نه انتظاري دارند كه كمكي دريافت كنند اما اگر امكانات باشد اين افراد با علاقه فراوان به كار خود ادامه مي دهند. مهندس دالكي كتاب هاي موجود در عرصه ستاره شناسي و نجوم را هم در كشور در حد فراوان و بسيار غني معرفي مي كند و مي افزايد : در اين زمينه از كتاب هاي بسيار ساده براي نوجوانان و جوانان تا كتاب هاي تخصصي ـ دانشگاهي در ايران در حد فراوان به چاپ رسيده است . وي ادامه مي دهد : بسياري از پيشرفت هاي فضايي كشورها به دوش علم ستاره شناسي و نجوم سوار شده است و امروز هر قدر به طور گسترده از فضا استفاده مي شود كشورها پايه هاي علمي اين كارها را در علم نجوم و ستاره شناسي قرار داده اند و در كشور ما هم براي پيشرفت در علوم فضايي بايد سرمايه گذاري فكري و اجرايي فراواني در زمينه علم نجوم و ستاره شناسي انجام شود. مهندس دالكي توسعه دانشگاهها و پذيرش دانشجويان بيشتري را در اين رشته براي تقويت علوم فضايي ضروري ارزيابي مي كند و مي افزايد : اين كار كمك مي كند كه كشور ما هم به جايگاه حقيقي خود در فضاي بيكران آسمان برسد. به هر حال با توجه به پيشرفت هاي علوم هسته اي و فضايي و فناوريهاي جديد از قبيل « نانو » در كشور ما نسل جوان امروز ما بسيار علاقمند است اين اطلاعات علمي را به صورت علمي مشاهده كند يقينا برشي از يك موشك فضاپيما و يا حتي نمونه هايي كه در كشور ما توليد مي شود مي تواند ذهن خلاق و جستجوگر دانش پژوهان كشورمان را به كرانه هاي جديدتري از علوم راهنمايي كند. امروز در سطح كشور بسياري از هزينه ها در بخش هاي غيرضرور به مصرف مي رسد در حاليكه اگر اهداف دقيق علمي يك جامعه براي دانش آموزان و دانشجويان توضيح داده شود و حتي مراكزي از اين دست در همه استانها ايجاد شود زمينه هاي هدايت فكري بسياري از نسل جوان به سمت فعاليت هاي علمي فراهم مي شود كه خود برگ برنده اساسي در جلوگيري از انحرافات اجتماعي و صرف فكر و انرژي جواني در راه توسعه علم و دانش و پيشرفت كشور خواهد بود. * منبع : روزنامه ي جمهوري اسلامي، ١٢ اسفند ١٢٨٦، ص ٧