Index
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 108434
تاریخ انتشار : 25 خرداد 1387 0:0
تعداد بازدید : 75

سيري در مطالعات اديان پس از انقلاب

ابوالقاسم جعفري ابوالقاسم جعفري يكي از پيامدهاي مهم انقلاب اسلامي ايران اين بود كه فرهنگ شيعه را بطور جدي در محافل علمي جهان مطرح كرد و مفاهيم اعتقادي خاص شيعه را به تدريج وارد دايره المعارف هاي بزرگ ديني نمود. پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران يكي از رويكرد هاي مهم اصلاحي در عرصه علوم انساني بازنگري در اصول مطالعاتي و متدولوژي دين پژوهي بود. شناخت اديان بزرگ جهان، علاوه بر اينكه زمينه ارتباط و تعامل فكري را مهيا مي ساخت، اهميت آموزه هاي اسلامي و ريشه هاي آن را در تعاليم انبياي پيشين نيز مشخص مي كرد و مويد سخن قرآن كريم مبني بر وجود روح واحد در تمامي اديان آسماني بود. انقلاب اسلامي به جهت ماهيت ويژه اي كه داشت در عمل نيازمند اصول، قواعد و قوانيني بود كه از منابع متقن ديني استنباط و استخراج شده باشند. وجود چنين اصول و قواعد كلي مستنبط از مكتب، راه را براي طراحي نظامهاي مختلف سياسي، اجتماعي، اقتصادي و مانند آن هموار مي كرد. چنين آرماني ابزارهاي اجتهادي و استنباطي نويني مي طلبيد كه بتواند قوي تر از روشهاي اجتهادي پيشين، اصول كلي در امور اجتماعي و مسائل حكومتي را از منابع ديني استخراج كرده و در اختيار كارگزاران و متوليان نظام قرار دهد. آنچه طي اين مسير را براي فقيهان و متفكران شيعه مشكل مي كرد اين بود كه در طول تاريخ اسلام، بيشترين فرصت حكومت و زمامداري در اختيار سلاطين مستبد و خود راي قرار داشت كه مطابق با سليقه هاي شخصي خود به حكومت مي پرداختند و از انديشه نظام مند عالمان تبعيت نمي كردند. ديگر اينكه فقه سياسي شيعه كمتر از فقه اهل سنت فرصت ظهور و بروز و تجربه پيدا كرده و بيشتر به صورت مواد خام و آزموده نشده باقي مانده بود. فقه اهل سنت تجربه بسيار طولاني در امر حكومت داشته است، با اين وجود بازهم نيازمند تلفيقي از انديشه هاي مذاهب مختلف و استفاده از قواعدي مانند قياس و استحسان بوده است كه دليل شرعي متقني بر حجيت آنها وجود ندارد. بطور مثال امروزه در كشور مصر با وجود اين كه پيروان مذهب شافعي اكثريت مردم اين كشور را تشكيل مي دهند، فقهي كه عملا بر قوانين اين كشور حاكم است فقه حنفي است و دليل آن نيز سازگاري بيشتر فقه حنفي با قوانين روز و قابليت انعطاف آن با استفاده از قياس، استحسان و مانند آن است با اين وجود از فقه شيعه نيز در موارد خاصي از حقوق مدني مانند رضاع و طلاق استفاده شده است. انديشه هاي سياسي شيعه پس از روي كار آمدن سلسله صفويه مجال اندكي براي ظهور يافت ولي به زودي شاهان صفوي ماهيت استبدادي خود را نشان داده و دغدغه اجراي عملي تفكرات شيعه را رها كردند. به همين دليل انقلاب اسلامي فرصتي بي سابقه براي سنجش توان اجرايي فقه سياسي و انديشه هاي حكومتي شيعه در عصر غيبت بود. اگر در طول تاريخ اسلام به پيروان سيره علوي فرصت زمامداري و حكومت داده مي شد، بطور مسلم كوله باري از تجارب حكومتي در اختيار نظام نوپاي جمهوري اسلامي قرار مي گرفت و انقلاب اسلامي ايران مسير راحت تري را مي پيمود. با اين وجود، فقه شيعه در فرصتي اندك پس از پيروزي انقلاب در تدوين قانون اساسي با اقتدار تمام ظاهر شد و توان علمي خود را در حل مسائل مستحدثه اثبات كرد. هم اكنون پس از ربع قرن تجربه حكومت ديني، عملي بودن آن ثابت شده است و البته ترديدي نيست كه پيوسته نيازمند بازبيني، اصلاح و توسعه است. تئوري پردازي براي يك تمدن ديني، بر اساس متون و منابع اوليه، وظيفه سترگي است كه به عهده جمع كثير و نسل هاي متمادي از فرهيختگان جامعه است و نبايد از يك نسل و گروه محدودي از انديشمندان در يك مقطع تاريخي انتظار آن را داشت. ايران اسلامي سالهاي ابتدايي انقلاب را با وجود جنگ تحميلي و تحمل محاصره هاي اقتصادي به تبيين و تكميل تئوري حكومت ديني اختصاص داد و بر محور حكومت ديني يعني ولايت فقيه تاكيد نمود. در عمل، هماهنگي ولي فقيه و رئيس جمهور در اداره بخش هاي مختلف كشور، حاكي از هماهنگي احكام اسلامي با جمهوريت و آراي مردم بود. هماهنگي ميان قواي سه گانه در هر كشوري امري ضروري است. به اين ترتيب در كشورهايي كه بالاتر از مقام رياست جمهوري مقام ديگري وجود ندارد عملا به رئيس جمهور قدرتي بيش از رياست قوه مجريه داده مي شود و چون زمان رياست جمهوري محدود است، پس از اتمام دوره، سياست كشور دچار سردرگمي و بحران مي شود كه گاهي آشكار است و گاهي پنهان و شدت و ضعف آن نيز به ثبات ساختاري كشور بستگي دارد. راه حل چنين مساله اي به ويژه براي كشورهاي در حال توسعه، وجود رهبري امين در راس قواي سه گانه كشور است كه در ايران ولي فقيه آگاه به زمان، عادل، مدير و مدبر عهده دار چنين مسئوليتي است. صبغه ديني و ويژگيهاي ممتاز ولي فقيه، ضريب ناامني در كشور را از نظر نظارت بر عملكرد مسئولين طراز اول كشور به حد اقل رسانده و موجب اعتماد مردم در طول بيست و پنج سال انقلاب اسلامي بوده است. پس از سالهاي سخت دفاع مقدس، انديشمندان شيعه فرصت بيشتري براي تامل در تئوري هاي حكومت ديني يافتند و به تدريج انديشه گفتگو و تعامل فكري با پيروان ساير اديان نيز مطرح شد. در مقابل انديشه خشن غربي هانتينگتون مبني بر جنگ تمدنها، گفتگوي تمدنها مطرح شد و مفروضات بدبينانه نظريه پردازان غربي را به چالش طلبيد. بنابراين بر مقوله دين كه از مولفه هاي اساسي و تاثير گذار فرهنگ و تمدن بوده و در گفتگوي تمدنها جايگاه ويژه اي داشت تاكيد شد. اگر دين بتواند به زبان علمي و روز دنيا سخن بگويد به سهولت پيام رسان اصلي تمدن و فرهنگ خواهد بود و اگر از محتواي قدرتمندي برخوردار باشد بر فرهنگ هاي مقابل نفوذ كرده و ارزشهاي خود را بدون جنگ و خونريزي انتقال خواهد داد. تاكيد بر مشتركات ديني و عملكرد هاي اخلاقي اديان، از ميزان خشونت و جنگ ها مي كاهد. بنا بر اين دين پژوهي در عصر حاضر از اهميت ويژه اي برخوردار است. لذا پس از انقلاب اسلامي ايران دين پژوهي وارد مرحله تازه شد كه بازنگري در شناخت روشمند اديان، نخستين گام آن بود. اگر پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، در رد و انكار اديان و مذاهب مختلف، به نقل قول هاي ضعيف و غير مستند نيز اكتفا مي شد و گاهي انكار مطلق عقايد آنها به عنوان پيش فرضي مسلم تلقي مي گرديد، پس از انقلاب شكوهمند اسلامي، تاكيد انديشمندان بر وجوه اشتراك اديان و مذاهب و جستجوي نقاط مشترك از متون ديني اصيل بود تا بتوانند تفكر ديني را در مقابل تفكر الحادي و لائيك تجهيز نمايند. زيرا امروزه پيروان اديان مختلف در جهان در برابر دشمن مشتركي به نام الحاد، بي ديني و لا اباليگري ديني قرار گرفته اند و اگر بخواهند شاهد دفن مفاهيم ديني و اخلاق در جهان امروز نباشند به ناچار بايد در مقابل اين دشمن مشترك چاره اي بينديشند و سپس به حل اختلافات خود بپردازند. امروزه بي ديني در غرب با عنوان حركت هاي جديد ديني مانند شيطان پرستي به رسميت شناخته شده و تقويت مي شود. در مقابله با چنين انحرافات بزرگي كه آموزه هاي تمامي انبياي گذشته را تهديد مي كند متفكران تمام اديان و مذاهب آسماني مسئوليت دارند. قرآن كريم در سوره مباركه مائده بر وجود نكته هاي توحيدي و هدايتي در تورات و انجيل تصريح دارد و اگر اين نكته هاي سره از نكته هاي ناسره كه در اثر تحريف پديد آمده جدا شوند، گامي اساسي در جهت تفاهم با ديگر اديان آسماني برداشته شده است. اين امر نيازمند ترجمه منابع مطالعاتي ساير اديان بود. پس از پيروزي انقلاب اسلامي كتابهاي بسياري راجع به اديان آسماني و غيرآسماني ترجمه و تاليف شد. ورود حجم عظيمي از مفاهيم ديني و عرفاني اديان مختلف، از مدي تيشن بودايي تا قبالاي يهودي دين پژوهان كشور و از جمله دين پژوهان حوزوي را واداشت تا با تاسيس برخي مراكز و موسسات تحقيقاتي به مطالعات بنيادين در اين زمينه بپردازند. با وجود اين كه چنين مراكزي هنوز در ابتداي راه اند اما اين حجم عظيم آثار مربوط به اديان و مذاهب كه در طول دو دهه اول انقلاب چاپ شد در طول تاريخ ايران بي سابقه است. البته اين حركت، بي تاثير از روند رو به رشد دين پژوهي در جهان، رشد ارتباطات، تحول صنعت چاپ و نشر و به ويژه شبكه جهاني اينترنت نبوده است. براي گفتگوي نتيجه بخش ميان متفكران علوم ديني و تعاملات ميان ديني چاره اي جز شناخت مستند اديان از طريق مطالعه كتابهاي مقدس، تفسيرهاي مهم موجود در سنت و سخنان بنيانگذار و همچنين انجام مطالعات تطبيقي نيست. بدين ترتيب عالمان دين پژوه كشور و به ويژه برخي مراكز وابسته به حوزه علميه، در صدد تربيت نسلي از متخصصاني برآمده اند كه اديان زنده جهان را بر اساس متون ديني، زبان خاص، آموزه هاي بنيانگذار يا بنيانگذاران، تفاسير مهم و ديگر ويژگي هاي اختصاصي آنها مطالعه كنند. در پي اين نهضت مقالات مهم، كتابهاي معتبر و اصيل اديان و مذاهب مختلف و بخش هاي عمده دايره المعارف هاي معتبر جهان به مرور در حال ترجمه است. در تاليفات و تحقيقات نيز مآخذ ضعيف و درجه دوم پذيرفته نمي شود. انجمن هاي علمي و ديگر مراكز تحقيقاتي حوزه با برخي مراكز دين پژوهي در جهان به مبادله اطلاعات مي پردازند و از گفتگو با نمايندگان آنها استقبال مي نمايند. مكاتبه دانش پژوهان جوان با دانشمندان دين پژوه دانشگاهها و مراكز معتبر جهان به صورت امري عادي درآمده است. كيفيت و كميت نيروهاي انساني، مراكز و مجلات دين پژوهي كشور با گذشته قابل مقايسه نيست و حجم واقعي اين فعاليت ها را نمي توان به آساني تخمين زد. اگر در گفتگوهاي ديني، طرفين گفتگو از آموز ه هاي ديني يكديگر بطور مستند سخن نگويند نتيجه اي بر مذاكرات مترتب نخواهد بود و چنين جدالي نتيجه احسن نخواهد داشت. در جدال احسن از برهان استفاده مي شود و سخناني كه گفته مي شود كاملا مستند و مطابق با واقع است. اگر هدف از انقلاب اسلامي ايران احياي ارزشهاي اسلامي بوده است، بدون شك ابلاغ معارف اسلامي از طريق گفتگو يكي از مهمترين اين ارزشها است. امام رضا (عليه السلام) در حديث معروفي فرمودند. «به راستي اگر مردم حسن و نيكويي هاي سخنان ما را بشنوند از ما پيروي خواهند كرد.» بخش مهمي از زندگي آن بزرگوار نيز همانند پدران گراميشان به مباحثات علمي و ديني با عالمان ساير اديان اختصاص داشت. به همين جهت جدال احسن در تفكر شيعه ريشه اي عميق دارد. جالب توجه است كه در ميان مذاهب مختلف اسلامي تنها مذهبي كه فقط از طريق برهان و استدلال گسترش پيدا كرد شيعه دوازده امامي بود. عالمان شيعه به تبعيت از دستورات متعدد قرآن كريم و سيره امامان معصوم (عليهم السلام) براي اثبات حقانيت خويش پيوسته از برهان و استدلال عقلي و نقلي استفاده مي كردند و همين امر سبب شده است كه در قرن حاضر بتوانند بدون هيچ دغدغه اي به طرح مساله گفتگو بپردازد. برخي دايره المعارف هاي معتبر ديني مانند راتلج به ويژگي برجسته بودن عقلانيت شيعه به دليل پرورش فيلسوفان بزرگ در دامن خود اعتراف دارند. اين دايره المعارف ديني كه يكي از دايره المعارف هاي معتبر جهان است درباره بازار داغ تعاطي افكار ديني و فلسفي در ايران معاصر مينويسد: «مجادلات علمي كه امروزه در ايران شاهد آن هستيم نشان مي دهد كه امروزه فيلسوفان ايراني نه تنها با اشكال سنتي فلسفه اسلامي آشنايي دارند، بلكه با ايده هاي معمول فلسفه غرب نيز آشنا بوده و آنها را به كلي رد نمي كنند. اما كاملا هم با غرب موافق نيستند بلكه حاضرند ديدگاههاي غربي را با نگاه نقادانه مورد بررسي قرار دهند» . پس از اينكه رئيس جمهور محترم ايران مساله گفتگوي تمدنها را مطرح كرد، برخي از اساتيد دانشگاه هاي غرب و شرق، موضوع پايان نامه و تحقيق تعدادي از دانشجويان خود را به بررسي مباني اعتقاد به گفتگو در تفكر شيعه اختصاص داده و علاقه و اهتمام خود را به اين مساله ابراز كردند. البته يكي از پيامدهاي مهم انقلاب اسلامي ايران اين بود كه فرهنگ شيعه را بطور جدي در محافل علمي جهان مطرح كرد و مفاهيم اعتقادي خاص شيعه را به تدريج وارد دايره المعارف هاي بزرگ ديني نمود. به اين ترتيب آموزه هاي شيعه در دسترس دانشجويان در سرتاسر جهان قرار گرفت و نشر پيدا كرد. با اين وجود هنوز افكار ناب شيعه بطور كامل ترجمه نشده و در دسترس دانشمندان دين پژوه قرار نگرفته و حق مطلب ادا نشده است. اگر دانشمندان شيعه همت بيشتري بگمارند و آثار فقهي، اصولي، اعتقادي و منابع بزرگ روايي شيعه مانند بحارالانوار را به زبان هاي زنده دنيا ترجمه نمايند، انقلابي ديگر در صدور معارف اهل بيت (عليهم السلام) اتفاق خواهد افتاد و هزاران استاد و دانشجو در سرتاسر جهان به آموزه هاي اهل بيت (عليهم السلام) خواهند انديشيد و به تحقيق و تاليف مقاله خواهند پرداخت. پيش از انقلاب آنچه از اسلام براي مجامع علمي جهان شناخته مي شد، اسلامي بود كه در جهان اهل سنت مطرح بود و براي شيعه هويت مستقلي قايل نبودند. انقلاب اسلامي اولا مسلمانان ايران را از مسلمين عرب در نظر مردم جهان تفكيك كرد و ثانيا حساب شيعه را كه با انقلاب ايران جاني تازه گرفته و به خطري جدي براي استعمارگران تبديل شده بود از مذاهب مختلف اهل سنت جدا نمود. شناخت اديان به نتايج جالب توجهي انجاميده است. يكي از مهمترين آنها، كشف اصالت عقيده به منجي در تمامي اديان بزرگ جهان است. اگر در دين يهود يهوه و در آيين مسيحيت مسيح و در كيش زرتشت سوشيانت به عنوان منجي موعود معرفي شده است، تحقيقات دين پژوهي نشان داد كه در آيين بودا، هندو و حتي كنفوسيوس نيز عقيده به منجي وجود دارد و منشا نهضت هاي اصلاحي بزرگي در طول تاريخ اديان مختلف بوده است. احياي سنت حسنه دين پژوهي در كنار مطالعات اسلامي به ويژه در حوزه هاي علميه كشور مي رود تا بار ديگر ياد آور حوزه هاي با شكوه قرون طلايي اسلام و سيره سلف عالمان شيعه كه در اديان و مذاهب مختلف زمان خود صاحب نظر بودند باشد. * منبع : www.bashgah.net