Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 109711
تاریخ انتشار : 15 تیر 1387 0:0
تعداد مشاهدات : 74

صنعت برق

درآمد وزارت نیرو، متولی زیر ساخت بی بدیلی است که تهیه وتوزیع محصولش به دو ساخت یکسره ناهمگن باز می گردد. این دو ساخت، در عین جدایی ماهوی رهیافت ها و دستیافته های توأما نشان، خود از مظاهرشگفت رسوخ تمدن سده اخیر بشر در درون تاریخی به دیرینگی زیست انسان بر بسترخاک است. نخستین نگاهی که به نیروی عظیم، مخرب، ودر عین حال امید بخش این مایه ی بی رنگ - آب - افتاد وچشم به فردای امید سازان آن گشود، نگاه انسان «کوه پاه» نشین بود. آب که در دوران دوم زمین را به جلگه های وسیع با آبراه های پهناور و آرام و کم عمق، و بهشتی برخزندگان عظیم تبدیل کرده بود، با سرخسهای بلند پایه و خزه های انبوه و حیات فراگیر، جلگه ها را به دریاها ودریاچه های بسیار تبدیل کرده ودر کوتاه زمانی محیطی فراهم آورده بود که در آن، صدها میلیون سال پیش از ظهور انسان بر خاک، قانون مقدس خلقت حکم بر بقای حیات می داد. سر بر آوردن سلسله جبال بلند وسر از ابرهای دور بیرون برده، با راه بستن بر ابرهای انبوه، زمینه ساز حضور انسان و عصر یخبندان شد. آب در همه ی دوره های زمین شناسی، در حقیقت تعین کننده حیات وحکم دهنده انقراض و بقا بوده است. امروز نیز سرنوشت تمدن انسانی را همین ما یه ی سبک دو عنصری تعین می کند. زندگی انسان قرن بیستم با همه ی توان بشری که در بهره گیری از نیروهای به ظاهر مخرب طبیعت بروز داده است. امروزه چنان به آب مسروب تصفیه شده و برق حاصل آمده از نیروگاهای آبی وابسته است که انسان متمدن حتی تصور ادامه ی زندگی بدون آب و برق را نیز به ذهن خود جای نمی دهد. در کشور ما مردمان از دیر باز با ایجاد سد و بند اقدام به هدایت آبها وتند آبها به دشتهای تشنه ی کشاورزی و پیرامون دژهای جنگی خود کرده اند. آنها نخستین آسیابهای آبی را در اعصار گذشته بر پا داشته و در این راه از دانشمندان بزرگ خود وذهن خلاق آنها یاری گرفته اند. لیکن دوران نوین بهره برداری ازانرژی آب وتولید برق که به عنوان بخش مهم از ثمرات دیرآمده انقلاب صنعتی و پیامد های آن به کشور ما آمده است، ایجاد سدهایی را در دستور کار خود قرار داده بود که در بدوامر از ایرانیان جز برای کارهای ساختمانی یا در مقام کارگران غیر متخصص (مثل صنعت نفت) استفاده نمی شد. این روند با وجود تعدیل دیررس و کند حرکت خود، تا آغاز طلیعه ی انقلاب واستقرار جمهوری اسلامی ایران، تنها در حد تربیت تکنیسین ومهندسان مجری تغیر یافته بود. حکومت جمهوری اسلامی که بنای کار خود را برای ارتقای اعتماد به نفس، وافزایش دانش حرفه ای وتجربه ی عملی دانشمندان خود قرار داده، واز هر گونه راهبری وراهنمایی بیگانگان دل بریده بود، وزارت نیرو را در جوار دیگر نهادهای ملی و دولتی ودر صدر آنها، موظف به برپایی صدها "سد" وبند واجرای پیچیده ترین ودشوارترین طرحهای شوره برداری، زه کشی، وتامین آب مورد نیاز جمعیت فرایند کشور واحیای ذخایر تخریب شده آبهای زیر زمینی ساخت. در کنار آن، جریان حماسه ی کار وتلاش در دو برنامه سازندگی دوران بازسازی ونوسازی کشور باستانی ایران، زمینه ای را فراهم آورده که هیچ یک از مردم ایران از ثمرات شگفت این عصر تاریخی بی بهره نمانده، ودوران سازندگی پس از جنگ حتی در دوباره سازی بستر های ذخیره آبیای زیر زمینی کشور نیز، هیچ نکته ای را به دست اتفاق وحادثه نسپرده است. بررسی و تجزیه وتحلیل آمارنگرانه ی فرآمد کوششهای وزارت نیرو در سالهای برنامه های توسعه می تواند شمای روشنی از فعالیت های انجام شده وبرنا مه های در دست اجرا را که در گذر سالهای بعد از پایان برنامه ی پنچ ساله ی، دوم شکوفایی بی نظیر، ثروت ومکنت، ونعمت ورفاه ارزانی خواهد کرد، به خواننده نوید می دهد. مقدمه •برق یکی از بخش های زیربنایی وعا ملحیاتی دوام، بقاوگسترش صنایع وحیات اجتماعی است که درپیشرفت وتوسعه اقتصادی - اجتماعی کشورها نقش مهمی داشته وبه عنوان صنعت مادر، محرک اصلی رشد وتوسعه فعالیت های زیر بنایی گوناگون دراقتصاد به شمارمی آید.امروزه به لحاظ گسترش تکنولوزی، وابستگی فرآیند های تولیدی - صنعتی به این صنعت روز افزون بوده وامکانات زیربنایی مورد نیازبرای تخصیص بهینه ظرفیت موجود دراین زمینه، یکی ازمهمترین شاخصه های توسعه ی اقتصادی - اجتماعی هرکشورمحسوب می شود. از آنجا که برق محصولی است ذخیره سازی آن امکان پذیرنیست، در صورت وجود ظرفیت های اضافی،سرمایه هنگفتی بدون استفاده خواهد ماند ودر صورت بروزهرگونه کاستی در تامین برق مورد نیاز نیزجبران کمبودها درکوتاه مدتیا از طریق واردات آن مقدور وممکن نخواهد بود. از این رو،سرمایه گذاری های مناسب، کافی وبه هنگام دراین بخش،از ضرورت های گریز ناپذیراست. به دلایل گوناگون ازجمله بالا بودن هزینه های سرمایه گذاری در صنایع زیربنایی، عدم صرفه جویی درمصرفانرژی توسط صنایع مختلف، بالا بودن هزینه های تأمین برق، تغییر ترکیب ساختارجمعیتی کشورونقش غالب جمعیت شهری و... ضریب حساسیت مصرف انرژی برق در کشور، در مقایسه با کشورهای پیشرفته بسیار بالاست. این ضریب که میزان افزایش مصرف انرژی رابه ازای هرواحد تولید ناخالص داخلی بیان می کند، درایران 1/4 ودرکشورهای پیشرفته جهان 0/5 است. به این ترتیب درتولید و مصرف انرژی برق، عوامل متعددی مؤثرند وبی توجهی به هریک ازآنها مشگلات وپیامدهای گوناگونی ایجاد می کند که به سبب گستردگی ابعاد آن ممکن است رفع آنها به سادگی امکان پذیرنباشد ومصرف وقت وهزینه بسیارهمراه با برنامه ریزی ها وسیاست گذاری های روشنی را طلب می کند. ازسوی دیگر، کشورایران به دلیل قرارداشتن درمنطقه ی خشک ونیمه خشک جهان، دچار کمبود منابع آب است.از این رو، میزان تأثیرروش بهره برداری ازمنابع آب موجود برابعاد اقتصادی - اجتماعی و زیستی روستاهای کشور،ازاهمیت ویژهای برخورداراست. براساس آخرین برآوردهای وزارت نیرو،حجم آب سالانه حاصل از بارندگی درحوزه های آبریز کشوربه طور متوسط 413 میلیارد مترمکعب است که پس از تبخیر69 درصد این میزان، تنها 128میلیارد مترمکعب آن در منابع آبی قابل دسترسی وبرای کشوربرجای می ماند. با افزودن آبهای ورودی از کشورهای همسایه (به میزان تقریبی 7 میلیارد متر مکعب درسال)، حجم کل امکانات آبی تجدید شونده کشوررا می توان درحدود 135میلیارد مترمکعب در سال برآورده کرد. رشد شتابان جمعیت در یک دهه اخیرموجب افزایش مصرف منابع آبی وکاهش امکانات آبی مورد نیازشده است. نگاهی به وضعیت روند افزایش مصرف، کاهش سهم سرانه آب از8600مترمکعب(برای هرنفر) درطول چهل سال گذشته را به 2150 مترمکعب درحال حاضر،نشان می دهد. این شرایط، مدیریت منابع آب را وا می دارد تا با اجرای برنامه های مؤثری برای بهره برداری بهینه ازمنابع آب کشور،اقدام کند. تأمین وایجاد تناسب در منابع ومصارف آبی ،ازنیازهای اساسی تحقق اهداف توسعه ی اقتصادی - اجتماعی کشوروبرنامه های اصلی به شمار می آید. امروزه شاخص هایی از جمله سرانه ی منابع آب تجدید شونده داخلی، سرانه ی برداشت سالانه ی آب شیرین ودرصد آب شیرین قابل مصرف در کل منابع آب د رقالب ترازنامه های منابع طبیعی هر کشور،به عنوان نما گرو شاخصی در ارتباط با توسعه ی انسانی محسوب می شود؛ بویژه آنکه براساس بررسیهای انجام شده در طول 200 سال اخیر، استفاده آدمی ازاراضی، منابع آب و سایرمنابع طبیعی تا ده برابرافزایش یافته وافزایش جمعیت درآینده و رشد اقتصادی مورد نیازبرای تأمین نیازهای چنین جمعیتی، این فشارو افزایش مصرف را برای منابع طبیعی بازهم تشدید خواهد کرد. براساس اطلاعات موجود، شاخصه های برداشت مورد اشاره آب در کشورهای صنعتی جهان به ترتیب 9/7 هزار متر مکعب آب در سال، 1200 متر مکعب (سرانه) و21 درصد نسبت به کل منابع آب است؛ درحالیکه همین شاخص ها درکشورهای در حال توسعه به ترتیب 6/8 و520 متر مکعب سرانه و16 درصد، یعنی به مراتب کمترازشاخص های کشورپیشرفته است. ازاین رو، مبتنی برامکانات وظرفیت های موجود، درراستای بهره برداری بهینه ازمنابع در قالب های برنامه های میان مدت وبلند مدت توسعه، امری ضروری وگریزناپذیر تلقی می شود. باتوجه به اهمیت روزافزون آب درفرآیند توسعه ی اقتصادی - اجتماعی، اهداف وخط مشی های پیش بینی شده در برنامه اول توسعه کشوردر ارتباط با این بخش مهم، نشان دهنده ی توجه جدی سیاست گذاران وبرنامه ریزان به منابع آب، ظرفیت سازی دراین بخش وفرآیند مدیریت آب بوده است که خوشبختانه عملکرد این برنامه درقالب شاخص های پیش بینی شده، گویای موفقیت چشمگیردراین زمینه است. در دوره ی 72 - 1368، برنامه ریزی های مؤثری به منظور توسعه منابع آب واحیاء نقش وجایگاه مهم آب در فرآیند توسعه اقتصادی کشور، به عمل آمده است. دستاوردهای حاصل ازفعالیت های توسعه وتحولات به وقوع پیوسته د رصنعت آب و برق کشورطی سالهای74 - 1367 د رگذر7ساله برنامه اول ودوم توسعه اقتصادی - اجتماعی - فرهنگی، حاکی از روند شتابان ورو به گسترش شاخص های رشد این دوبخش است وارزیابی وتحلیل عملکرد این برنامه ها در مقایسه با سالهای قبل از برنامه اول توسعه موضوع این نوشتارخواهد بود. 1-2-عملکرد صنعت برق طی 74 -1367 • روند فعالیت صنعت برق در سالها ی پس ازپیروزی انقلاب اسلامی، نشان دهنده ی توفیق نسبی این صنعت در خود کفایی دربخش های انتقال و توزیع برق است. لیکن یچیدهگی فرآیند تولید در صنعت برق ووابستگی آن به تکنولوژی وتجهیزات بسیار پیشرفته وارداتی، روند احداث ظرفیت ها ونیروگاه های جدید مورد نیاز برای تأمین برق مصرفی در کشور را تا مدتی با کندی مواجه کرد. در دوران بازسازی اقتصاد کشوردر سال های پس از جنگ تحمیلی واجرای برنامه اول توسعه، تحولات قابل ملاحظه ای در صنعت برق کشور به وقوع پیوست که بر اساس آمار و اطلاعات موجود، بیشتر اهداف پیش بینی شده دراین برنامه از جمله باز سازی ونو سازی ظرفیت ها ونیروگا های آسیب دیده در طول سال های دفاع مقدس، توسعه ظرفیت های موجودوایجاد تأسیسات جدید وتوسعه نیروگاهای آبی، در سایه ی تلاش، پشتکار و همت مسئولین وسیاست گذاران ومهندسان و کار کارورزان تلاشگر جامه ی عمل پوشید. دربسیاری از عرصه ها، شاخص های موردنظر به مراحلی فراتر از برنامه دست یافته است. برای بررسی و ارزشیابی تحولات صنعت برق در سال های 72- 1368 بر اساس شاخص های گوناگون ارزیابی رشد صنعت برق(1)، به تجزیه وتحلیل آمار واطلاعات موجود می پردازیم. بخش اجرایی به طور کلی به سه شاخه ی اصلی تولید، انتقال وتوزیع تقسیم می شود. شاخص های مورد بررسی در این نوشتار در سه شاخه ی اصلی بالا طبقه بندی شده و عملکرد هر یک جداگانه مورد ارزیابی وبررسی قرار می گیرد. بر اسا س آمار واطلاعات در زیر بخش برق، عملکرد شاخص ظرفیت نیروگاه های فعال کشور در سالهای 72- 1368 حدوداً 91/5 درصد از اهداف برنامه های این بخش را تأمین ساخته وظرفیت نیروگاها ی کشور در تولید برق از 5 / 13104 مگاوات در سال 1367 با رشد متوسطه سالانه 1 /6 در صد به حدود 18217 مگاوات برق در سال 1372 رسیده است. این شاخص از اهمیت به سزایی در شناخت توانایی های اقتصادی داخلی، در تولید وتأمین برق مورد نیاز کشور برخوردار است. عملکرد نیروگاه های گازی در بعضی از سال های اجرای برنامه به مراتب بیشتر از اهداف بوده است. مجموع ظرفیت نیروگاه های گازی در سال 1367 معادل 2935 مگاوات بوده که در سال 1372 سه برابر شده و به 4 / 6118 مگاوات رسیده است. ظرفیت سرانه نیرو گاه های ایجاد شده وفعال کشور که نشان دهنده ظرفیت تولید برق به ازای هریک نفراز افراد جامعه است، تصویری روشن از وضعیت مطلوب تولید انرژی برق در کشور ترسیم می کند. ظرفیت سرانه انرژی برق در سال 1367 (با جمعیت 52 میلیون نفری) 260 وات برای هر نفر بوده که در سالهای 72 - 1368 با رشد متوسطه ی سالانه 6 / 3 درصد و باوجود افزایش شتابان جمعیت، به 3 / 3 وات برای هر نفر در سال 1372 رسیده است. این روند مبین عملکرد مثبت ومطلوب درایجاد ظرفیت های جدید تولید و تأمین انرژی برق کشور است. دیگر شاخص مورد مطالعه عملکرد صنعت برق، حداکثر بار قابل تأمین توسط نیروگاه های تولید برق کشور است. عملکرد این شاخص طی سال های ( 72 - 1368) نشان دهنده ی تحقق 100 درصد اهداف است؛ به گونه ای که بار تولید شده ی برق درسال١٣٦٧ از 7762 مگاوات، با رشد متوسط سالانه 10 درصد تا 13308مگاوات در سال 1372 افزایش یافته است. بهره برداری مطلوب از تاسیسات موجود، انرژی سرانه تولید شده در سال های 72 - 1368 را به گونه ی چشمگیری افزایش داده ومیزان آن را از 831 کیلو ساعت به ازای هر نفر در سال 1367 به 1218 کیلو وات ساعت به ازای هر نفردر سال1372 رسانده است. میزان انرژی تولیدی یعنی شاخص تولید در این صنعت، درهر یک از سالهای مورد بررسی از افزایش چشمگیری برخوردار بوده وهر یکی از مهمترین شاخص های رشد صنعت برق محسوب می شود. عملکرد تولید انرژی برق از 43775 میلیون کیلو وات در سال 1367، در طول سالهای 72 - 1368 با رشد متوسط 10/1 درصد در سال، به حدود 73260 میلیون کیلووات ساعت ( تقریباً دو برابر)درسال 1372 رسیده است. درصد تحقق اهداف موردنظر در زمینه ی میزان انرژی برق تولید شده در سالهای یاد شده، به مراتب بیشتر از پیش بینی ها بوده است. همراه با افزایش ظرفیت تولید انرژی برق در کشور، با توجه به گسترش فعالیت های اقتصادی ورشد تولید آنها با استفاده از منابع مختلف انرژی بویژه انرژی برق، مصرف آن به عنوان یکی دیگر از شاخص های رشد این صنعت طی سالهای 72 - 1368 شاهد افزایش سریع بوده است. مصرف برق که در سال 1367 معدل 36147 میلیون کیلووات ساعت بود، در سال 1372 با رشد متوسط سالانه حدود 10 درصد به 60020 میلیون کیلووات ساعت رسید ونسبت به سال 1367 تقریباً دو برابر شد. با توجه به اینکه کل مصرف انرژی برق در گروه مصارف خانگی به گروه مصرف کنند گان خانگی، صنعتی، گشاورزی وسایر مصارف تقسیم بندی می شود، بررسی سهم هر یک نشان می دهد گروه مصارف خانگی بیشترین افزایش مصرف را داشته اشت. مصرف انرژی برق در گروه مصارف خانگی از13994 میلیون کیلووات ساعت در سال 67 با رشد متوسط 7درصد طی سالهای 72 - 1368 تداوم داشته وبه حدود 21500 میلیون کیلوولت ساعت رسیده است. ازآنجایی که بخش کشاورزی کمترین کمترین وابستگی را به انرژی برق دارد، میزان مصرف آن در میان سایر گروه های مصرف کننده، از بقیه کمتربوده است. (جدول شماره 1 روند مصرف انرژی در کل کشوررا نشان می دهد.) ازدیگر شاخص های مهم رشد صنعت برق، چگونگی توزیع انرژی تولید شده در کشورومیان مصارف گوناگون است. خطوط انتقال ایجاد شده در سالهای 72 - 1368 شاخص مناسبی برای پاسخگویی به این مسئله است. عملکرد این زیر بخش مهم اقتصاد کشور در ایجاد شبکه انتقال برق نیزچشمگیر است. طول خطوط ایجاد شده با ولتاژهای از63 کیلوولتی تا 400 کیلوولتی،طی سالهای 72 - 1368 در مجموع 30 درصد افزایش یافتهوتقریباً 100 درصد اهداف مورد انتظار را محقق ساخته است. طول خطوط انتقال برق که در سال 1367 معادل 40182 کیلومتر مدار بود، با رشد متوسطه سالانه 5/2 درصد مجموعاً به 52208 کیلو متر مدار درسال 72 افزایش یافت. دراین ارتباط، عملکرد ایجاد خطوط انتقال با ولتاژهای پایین، به دلیل وابستگی کمتر به خارج، به مراتب بیشتر از احداث خطوط انتقال با ولتاژهای بالا بوده است. درسالهای مورد بررسی، شماره مشترکی برق برق مصرفی نیز از افزایش قابل توجهی برخوردار بوده وتعداد مشترکین برق از 8/8 میلیون در سال 1367 با رشد متوسط 3/6 درصد در سال به بیش از 11 میلیون مشترک درسال 1372 افزایش یافته اند. از دیگر شاخص های مهم عملکرد صنعت برق که از ابعاد مختلف اقتصادی -اجتماعی وفرهنگی موجود حائز اهمیت فراوان است، شاخص تعداد روستاهای برخوردار شده از نیروی الکتریسیته درسالهای اجرای برنامه توسعه است.ظرف سالهای 72 - 1368 حدوداً 6200 روستا از نعمت برق برخوردار شده اند. درسال 1367 نزدیک به 26000 روستا دارای برق بوده اند که این تعداد در 1372 تعداد به 32200 روستا وتنها در سال 1372 تعداد 2400 روستای جدید به شبکه سراسری برق پیوسته اند. این بالاترین سطح افزایش ونشانهی گسترش امکان برخورداری مردم از انرژی الکتریسیته در سالهای اخیر است وبه عنوان یک از بخشهای زیربنایی، جایگاه ویژه ای دارد. این اعتبار البته به ساخت فرهنگ واجتماع تسری پیدا می کند واز عوامل مهم ارتقاء دانش وفرهنگ افراد جامعه تلقی می شود. از این روی، یک از دستاوردهای مهم صنعت برق کشور دراین سالها گسترش امکانات بهره مندی مناطق روستایی ازبرق است وعملکرد این بخش نشان دهنده ی وضعیت مطلوب در دوره 72 - 1368 است. یکی از مهمترین اقدامات صنعت برق، انتقال انرژی ایجاد شده در نیروگاه ها به نقاط گوناگون است؛ چرا که الکتریسیته تولید شده باید به مصرف کننده ودستگاه های نیازمند به نیروی برق زسانیده شود. دراجرای این امروبه تبع آن بخشی از انرژی در راهرسیدن بهمحل مصرف آن تلف می شود، وبه بهره برداری نهایی نمی رسد. مدیریت توزیع برق کشوراز سال 1368 به بعد، تمهیداتی درنظر گرفته است که درصد تلفات شبکه توزیع که ذر سال 67 نزدیک به 18 درصد کل تولید بود، در پایان سال 1372 به رقم بسیار کم 9/9 درصد کاهش یافت که استفاده ی مطلوب از امکانات موجود ومحوتباهی نیرو در میانراه را نشان می دهد. ازدیگر مشخصه های صنعت برق که چگونگی روند مصرف رادر بخشهای صنعتی وغیر صنعتی نشان می دهد، متوسط مصرف مشترکین غیر صنعتی است. آمار موجود در این زمینه نشان می دهد که تعادل میان عرضه وتقاضای برق مصرفی متوسط مصرف گروه های مذکور تعدیل شده ومیانگین مصرف این گروه (عمدتاً مصرف کنندگان خانگی) که درسال 1367 به میزان 3208 کیلووات ساعت به ازای هر مشترک بود، درسالهای 72 - 1368 به 3378 کیلووات ساعت برای هر مشترک رسیده است. اطلاع رسانی وگسترش آگاهی عمومی درباره اهمیت این انرژی حیاتی ازطریق رسانه های گروهی طی سالهای مورد بررسی ازجمله دلایل کاهش نسبی مصرف غیر صنعتی است. درعین حال، میزان مصرف صنعتی نسبت به مصرف کل انرژی برق با توجه به توسعه فعالیت های صنعتی درسالهای 72 - 1368 از 21/7 درصد درسال 1367 به حدود 25/4 درصد درسال 72 افزایش یافته است. دراین عرصه، سهم بخش کشاورزی درکل مصرف انرژی برق کشور از 8/2 درصد درسال 1367 به 6/8 درصد در سال 1372 کاهش یافته وسهم گروه های تجاری وعمومی از کل برق مصرف شده در کشور به بیش از 60 درصد رسیده است. درصد استفاده ی خا نوارهای روستایی از انرژی برق که سهم خانوارهای روستایی برقدار را در کل خانوارهای کشورنمایش می دهد ، شاخص مهم دیگری در جهت ارزیابی فعالیت های صنعت برق دراقتصاد کشوروبارزتاب آن در ابعاد گوناگون ذندگی اجتماعی وفرهنگی است. اطلاعات موجود نمایش می دهد که در سال 1367 حدوداً 59/3 درصد از خانوارهای روستایی ازنیروی برق بهرمند بوده اند واین نسبت در سال 72 به حدود 70 درصد رسیده است. عملکرد مثبت این شاخص به دلیل آثار و تبعات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن از اهمیت به سزایی برخوردار است؛ زیرا موجب تثبیت بقای روستاها واعتلای فرهنگی افراد جامعه روستایی شده ونقش مهمی در اعتلای دانش وفرهنگ وبهداشت این مناطق ایفا می کند. ازدیگرشاخص های قابل توجه فعالیت های صنعت برق، شاخص تراکم نیروی انسانی در بخش برق است که از طریق درصد تعداد شاغلین نسبت به قدرت وظرفیت نیروگاه های نصب واحداث شده در شبکه تولید، توزیع وانتقال برق کشور قابل مقایسه وتحلیل است. عملکرد این شاخص در سالهای 72 - 1368 نشان دهنده ی افزایش تراکم نیروی انسانی طی سالهای پس از جنگ تحمیلی وحاکمیت قانون کار درجهتحمایت از حقوق کارگران، میزان انرژی برق تولید شده به ازای هر نفر شاغل که در سال 1367 بالغ بر742 هزار کیلووات ساعت بود، درسالهای بعد به دلایلی از جمله افزایش ظرفیت نیروگاه های تولید کننده ی برق، توام با افزونی یافتن تعداد شاغل در سال 1372 رسید. این ارقام نشان دهنده ی بهره وری بالای نیروی انسانی دراین بخش است. عملکرد صنعت برق درطول سالهای 1368 تا 1372 در کلیه زمینه های تولید، توزیع وانتقال برق بسیار مثبت ومطلوب بوده وشاخص های عملکرد در این بخش از اقتصاد، نشان دهنده ی رشد چشمگیرفعالیت ها و تحقق برنا مه های پیش بینی شده در این صنعت، وحتی فراتر رفتن آن ازمیزان مرد نظر بوده است. سالهای مذکور را می توان نقطه ی عطفی در فعالیت های صنعت برق وسرآغاز توسعه ی روزافزون و هر چه بیشتراین بخش حیاتی از اقتصاد تلقی کرد. تردید نیست که رو به گسترش برنامه ریزی های مورد نظر در برنامه دوم توسعه، حاکی از تداوم حرکتهای توسعه ی درون بخشی وبرون بخشی این صنعت طی سالهای آینده است. جدول شماره (١) شاخص های رشد صنعت برق طی سالهای72 - 1368 شاخص 1368 1369 1370 1371 1372 نرخ رشد 72-1368 تولید انرژی برق* (میلیون کیلووات ساعت) 48725 54896 59710 63782 73260 50/4 مصرف انرژی برق (میلیون کیلووات ساعت) 39956 45107 49175 52306 60020 50/2 تعداد مشترکین(هزار مشترک) 9338 9641 10090 10565 11033 18/2 تعدادکل روستاهای برقدار 23324 24187 15187 26387 28804 23/5 شده(روستا) قدرت سرانه (وات/نفر) 257 251 244 262 303 17/9 انرژی سرانه(کیلووات ساعت/نفر) 897 978 1033 1033 1218 35/8 تولید سرانه(کیلووات ساعت/نفر) 751 1007/3 1070/1 1115/1 1250/2 66/5 مأخذ: عملکرد برنامه اول توسعه اقتصادی - اجتماعی - فرهنگی.72 - 1368 ، سازمان برنامه وبودجه وآمار تفضیلی صنعت برق - وزارت نیرو - امور برق - سالهای مختلف *مربووط به میزان تولید انرژی برق توسط وزارت نیرو است. پی نوشت: (1) شاخص های رشد صنعت برق عبارتند از:قدرت عملی نیروگاه های تولید کننده ی برق در کشور، جداکثر بار نیروگاه ها، تولید، فروش (مصرف) و ارزش افزوده ی برق، طول خطوط انتقال وتوزیع برق، شمار کارکنان صنعت برق، تعداد روستا های برق دار شده، هزینه ی عملیاتی درصنعت برق، تولید سرانه و ارزش افزوده ی سرانه برق، متوسط رشد مصرف برق، قدرت سرانه بسیاری شاخص های دیگر که در این مقاله سعی شده است عملکرد مهمترین شاخص های نشان دهنده ی رشد صنعت برق مورد ارزیابی قرار گیرد. 2-2- عملکرد سال های 1373 و 1374 •سال های 1373 به بعد، به اجرای برنامه دوم توسعه اقتصادی کشور مربوط می شوند. در این سال ها، صنعت برق کشور شاهد موفقیت های چشمگیردیگری در عرصه فعالیت ها و برنامه ریزی های این بخش بود وسرعت عمل وگسترش دانش حرفه ای واعتماد به نفس ناشی از تجربیات مثبت و کارآمد، میانگین رشد را دراین دو سال از متوسط عملکرد برنامه اول فراتر برد؛ به گونه ای که در سال 1373 با توجه به رشد تقاضای انرژی در مصارف گوناگون خانگی وصنعتی، وهم چنین فعالیت های گسترده ای در جهت نصب وراه اندازی واحدها ونیروگاه های بزرگ تولید برق وتوسعه وتکمیل نیروگاه های در دست اقدام صورت گرفت. از سوی دیگر، پی گیری سیاست عدم تمرکز وتفویض اختیار به مدیران موجب ارتقای بهره وری نیروها شده وادامه ی افزایش بازدهی و خودگردانی واحدهای بزرگ (با انعقاد قراردادهای اجرای طرح درقاب پروژه مستقل) دربرنامه دوم، خود، برگی نو از پیشرفت شد و دگرگونی بارزی درساختار صنعت برق ایجاد کرد. حذف بخشهای عمده ای ازفعالیت های خدماتی ازتشکیلات صنعت برق (با ایجاد شرکت های خدماتی خارج از ساختاراصلی شرکت های توزیع برق)، تغییر شرایط کار نیروی انسانی شاغل در این بخش، ایجاد ظرفیت های پیمانکاری ومشاوره ای (به صورت شرکت های اقماری )وحرکت در راستای بهینه سازی بخش های ستادی که دارای فعالیت های مشابه و یکسان است، از نتایج بارز این پیشرفت است. درسال 1373 تغییرات ساختاری تشکیلات صنعت و برق وجابجایی وتعدیل نیروی انسانی موجود، تغییرات بسباری در سیاستگذاری شرکت های تابع این صنعت ایجاد کرد. این شرکت ها با هدف خود کفایی مالی - فنی وبا وجود توسعه فزیکی درابعاد گوناگون، اقداماتی در راستای کاهش نیروی انسانی وارتقاء کیفی وتخصصی کارکنان انجام دادند که در مجموع به افزایش بهره وری وبهبود مدیریت انجامید وشمار شاغلین این بخش درسال 1373 به 57611 نفر یعنی 4/7 درصد کمتر از سال 1372 کاهش یافت. در سال 1373 در راستای سیاست خصوصی سازی بخش های مختلف اقصاد کشور از جمله صنعت برق، شرکت های تولید و توزیع و دیگر شرکت های اقماری زیر پوشش وزارت نیرو تأسیس شدند و در حال حاضر شرکت های برق منطقه ای به صورت نهادهای غیر دولتی فعالیت می کنند. در سال 1373 جمعاً 26 شرکت توزیع نیروی برق در کل کشور ایجاد شد که با ماهیت خصوصی، وظیفه برق رسانی به گروه های مصرف کننده را برعهده گرفته اند و تا پایان سال 1373 حدود 27639 نفر را در واحدهای خود به کار گرفته اند. در سال 1373 بیش از 79 میلیارد کیلووات ساعت برق و 14424 مگاوات بار مصرفی در بیشترین بار سال تولید شده است که در مقایسه با سال ما قبل به ترتیب 8/1 درصد و 3/8 درصد افزایش نشان می دهد. افزون بر آن، در این سال جمعاً 2542 مگاوات به ظرفیت نیروگاه های کشور افزوده شد و کل ظرفیت نیروگاه های کشور با 14 درصد رشد نسبت به سال قبل به 20759 مگاوات افزایش یافت. طول خطوط انتقال برق (شامل خطوط 63 کیلوولتی تا 400 کیلوولتی) نیز بالغ بر 53195 کیلومتر مدار بود که نسبت به سال 1372 حدود 2 درصد و در مقایسه با سال 1368 حدود 32 درصد افزایش نشان می دهد. مقدار انرژی برق مصرف شده در سال 1373 با 6 درصد افزایش به 63625 میلیون کیلووات ساعت رسید. در این میان، مصارف خانگی با 35 درصد از کل انرژی مصرفی و بخش های صنعتی با 32 درصد، بیشترین سهم مصرف را به خود اختصاص داده اند که نسبت به مصرف سال قبل این دو گروه 26 درصد رشد نشان می دهد. اهمیت و اولویت مصارف صنعتی به لحاظ نقش حیاتی بخش صنعت در توسعه اقتصادی کشور، بسیار قابل تأمل است. خوشبختانه گسترش امکانات موجود بخش برق، موجب تأمین میزان قابل توجهی از نیازهای بخش صنعت کشور شده و دیگر کمبود تأمین به موقع و مورد نیاز برق مصرفی بخش صنعت، در زمره علل کمبود تولیدات صنعتی قرار ندارد. تعداد مشترکین برق در سال 73 با افزایش 630/000 مشترک به بیش از 11/7 میلیون مشترک رسید ونسبت به سال ما قبل 6/2 درصد رشد یافت. از این تعداد، 85 درصد به بخش خانگی، 3/3 درصد عمومی، 11/3 درصد تجاری، 0/4 درصد صنعتی و0/3 درصد به مصارف کشاورزی مربوط می شوند. در سال 1374 نیز فعالیت های توسعه ای صنعت برق کشور تداوم یافت واغلب شاخص های رشد آن نشان دهنده ی افزایش شتابان حرکت وپیشرفت شاخصه های اصلی این بخش یعنی تولید، توزیع وانتقال برق در کشور است. در سال 1374 نیز افزایش مقدارانرژی برق تولید شده درکشور تداوم یافته وبا رشدی حدود 10 درصد به 84969 میلیون کیلووات ساعت رسید. رشد تولید سرانه در صنعت برق طی سالهای 1373 و 1374 معادل 9/2 درصد بود و با 2 درصد افزایش از1250 کیلووات ساعت درسال 1372 و 1365 کیلووات ساعت درسال 1372 به 1365 کیلووات ساعت درسال 1373 و 1388 کیلووات ساعت درسال 1374 رسید. در6 ماهه نخست سال 1375، عملکرد تولید شاخص برق درکشور نیز رشد مناسبی را نشان می داد. تعداد مشترکین برق درسال 1374 با افزایش تقریبی 560 هزار مشترک به 12/3 میلیون رسید که با 5 درصد رشد، نشان دهنده ی افزایش مصرف سرانه مشترکین برق از 5/4 هزار کیلووات ساعت به ازای هر مشترک به 6/9 هراز کیلووات ساعت است. دراین میان، سهم مصارف خانگی همچنان رتبه ی نخست را داشت ودر سالهای 73 و 74، به ترتیب 35/3 درصد و 35/5 درصد از کل برق مصرفی را به خود اختصاص داد؛ درحالی که مجموع سهم صنعت وکشاورزی ازمصرف انرژی برق دراین سالها به ترتیب 40/3 درصد و40/7 درصد است. به عنوان شاخصی از روند تحول بهره وری نیروی کار در صنعت برق، میزان فروش انرژی برق به ازاء هرنفر شاغل قابل توجه است. در پی کاهش نیروی انسانی فعال، این شاخص از 1104 هراز کیلووات ساعت درسال 1373 به 1156 هزار کیلووات ساعت درسال 1374 افزایش یافت. برق رسانی به روستاهای کشور یکی اهداف اساسی نظام جمهوری اسلامی درارتباط با محرومیت زدایی است که طی سالهای گذشته عملکرد بسیار مطلوبی داشته است. براساس برنامه های در دست اقدام، مقرر شده است در برنامه های دوم توسعه، کلیه ی روستاهای بالا ی 20 خانوار کشور از نعمت برق برخوردار باشند. به گزارش های مرکز آمار ایران از 64/552 روستای مسکونی کشور 29174 روستا کمتراز20 خانوار و 35378 روستای دیگر بیش از 30 خانوار ساکن دارند. در سالهای 1373 و 1374 به تعداد روستاهای برقرار شده ی کشور به ترتیب 2082 و 1582 افزوده شده ودر نتیجه جمع کل روستاهای برخوردار کشور از نیروی برق، از4327 روستا در سال 1357 به 32710 روستا درپایان سال 1374 رسید. روند برق رسانی به روستاهای کشور، طی دوره ی 57 - 1346 حاکی از آنست که تا این زمان کل روستاهای به مدار پیوسته کشور، جمیاً 4327 روستا بوده است که با رشد متوسط سالانه 12/6 درصد به حدود 32710 روستا در سال 74 رسید ه است. این رقم 76 درصد روستاهای 20 خانوار وبیشتر کشور را شامل می شود. درپایان سال 1374 حدود 78/2 درصد از خانوارهای روستایی کشور از نعمت برق برخوردار بوده اند. موفقیت های بدست آمده در صنعت برق کشور در مرهون سرمایه گذاری های مؤثری است که از ابعاد گوناگون فزیکی وانسانی دراین بخش صورت گرفته است. آمار واطلاعات موجود نشان می دهد اعتبارات عملیاتی صنعت برق درزمینه های اصلی تولید، انتقال وتوزیع برق در سراسر کشور طی دوره ی مورد بررسی از رشد چشمگیری برخوردار شده است. در دوره ی 74 - 1371 این اعتبارات از 395/6 میلیارد ریال به 690/7 میلیارد ریال افزایش یافته و نمایشگررشدی به میزان 33 درصد است. جدول شماره ی (2) روند تحولات در صنعت برق در سالهای 74 - 1373 عنوان 1373 1374 نرخ رشد74 -1373 ظرفیت نیروگاها(مگاوات) 20413 21914 7/4 تولید برق (میلیون کیلووات ساعت) 77086 80044 3/8 مصرف انرژی برق(میلیون 63625 65854 3/5 کیلووات ساعت) تعداد مشترکین(هزار مشترک) 11717 12276 4/8 تعداد مشترکین تعداد کل روستاهای برقرار شده 31128 32710 5/1 قدرت سرانه(وات / نفر) 418 434 3/8 تولید سرانه(کیلووات ساعت / نفر) 1365 1388 2 مأخذ: آمار تفصیلی صنعت برق ایران - وزارت نیرو - امور برق - 1373 و 1374 جدول شماره ی (3) انرژی برق مصرف شده به تفکیک گروه ای مصرف کننده طی سالهای مختلف (میلیون کیلووات ساعت) سال مصرف کل انرژی مصارف مصارف خانگی مصارف صنعتی مصارف کشاورزی عمومی؛ تجاری وسایر 1367 36147 13994 7852 2947 11354 *(100) (38/7) (21/7) (8/2) (31/4) 1368 39956 15791 8466 3352 12347 (100) (39/5) (21/2) (8/4) (30/1) 1372 60020 21500 15000 3600 15980 (100) (35/8) (25) (6) (26/6) 1373 63625 24473 2047 5169 15513 (100) (35/3) (32/2) (8/1) (24/4) 1374 65854 23374 21390 6232 14858 (100) (35/5) (32/5 ) (9/5) (26/6) مأخذ: آمار تفصیلی صنعت برق، وزارت نیرو - امور برق - سالهای مختلف *ارقام داخل پرانتز سهم هر یک از گروه های مصرف کننده ی انرژی می نمایاند. 3-2- مقايسه شاخص های رشد صنعت برق در دوره ی 75 - 1367 • به منظور مقایسه ی تحلیلی شاخص های رشد صنعت برق در سالهای قبل از شروع اولین برنامه توسعه کشور، و وضعیت موجود عملکرد این شاخص ها، در این قسمت به اختصار روند تحولات به وقوع پیوسته در دوره ی مذکور مورد ارزیابی قرار می گیرد. بر اساس آمار واطلاعات موجود، عملکرد شاخص های رشد صنعت برق از جمله ظرفیت های ایجاد شده، تولید، مصرف و... تماماً گواه مطلوبیت وسمت گیری مثبت فعلیت های انجام شده در این بخش از اقتصاد کشوراست. طی سالهای 72 - 1368، صنعت برق نه تنها به اهداف پیش بینی شده در برنامه توسعه دست یافت، بلکه در اغلب موارد عملکردی فراتر از برنامه ریزیهای مورد نظر داشت؛ به گونه ای که با نصب 6779 مگاوات ظرفیت - جدید به صورت نیروگا های آبی، بخاری، گازی و دیزلی - و4675 کیلو متر خطوط انتقال فشار قوی و 13595 مگاولت آمپر ایستگا های تولید برق، به ترتیب از میانگین رشد سالانه 6/9 درصد، 4/4 درصد و 0/7 درصد در سالهای اجرای برنامه برخوردار بوده اند. با توجه به سرمایه گذاریهای جدید در دست اقدام درسالهای برنامه ی دوم توسعه، و وضعیت مطلوب آن درسالهای شروع این برنامه درسال 1374، انتظار می رود گام های مؤثرتری در جهت گسترش روزافزون این صنعت به عنوان صنعت مادر، از طریق بهره برداری بهینه از امکانات سرمایه ای وفیزیکی موجود وافزایش کارآیی و بازدهی منابع مورد استفاده برداشته وکاستی های احتمال رفع شود. به منظور مقایسه ی وضعیت تولید نیروگا های برق کشور، از شاخصی به عنوان قدرت نامی (اسمی) تولید برق که مجموع گنجایش نیروگا هها و واحد های تولید برق را نشان می دهد، استفاده می شود وقدرت سرانه بر اساس آن، ملاک مقایسه در هر سال قرار می گیرد. به منظور شناخت هر چه بهتر وضعیت کنونی صنعت برق، دوره ی مطالعه را واپس می نگریم وسال 1346 را که آغاز مدیریت دولتی بر صنعت برق است، بررسی می کنیم وآنرا با سنوات بعدی در معرض مقایسه وسنجش قرار می دهیم. قدرت سرانه (نسبت برق تولید شده نسبت به جمعیت) ا 60 وات در سال 1346 به 236 وات در سال 1357 و 434 وات در سال 1374 افزایش یافته است. طی ده ساله 57 - 1346 قدرت اسمی از رشدی معادل 3/9 درصد برخوردار بوده، حال آنکه این نسبت در ده ساله 68 - 1357 با وجود رشد شتابان جمعیت وافزایش تقاضای متناسب با آن، ثابت مانده ودر سالهای 74 - 1368 مصادف با دوران سازندگی اقتصاد کشور، از رشد متوسط سالانه ای معادل 5/5 درصد برخوردارشده است. ارزش افزوده ی برق نیزکه ما به التفاوت ارزش تولیدازهزینه های واسطه ای تولید است، به طرز چشمگیری رشد یافته و از 109/8 میلیارد ریال(بر اساس قیمت های ثابت سال 1361) در سال 1367 به 170/3 میلیارد ریال در سال 1374 افزایش یافته که بیانگر رشد سالانه 22/2 درصد است. این متغیر را می توان تبلوری از تمام نتایج رشد وتوسعه در فعالیت های صنعت برق دانست؛ زیرا کلیه ی فعالیت های که به گسترش ورونق این بخش از اقتصاد انجامیده اند، دراین قالب رخ می نماییانند. بر اساس آخرین اطاعات، عملکرد 6 ماه نخست سال 1375 صنعت برق کشور نیز تصویر مطلوبی از روند تحقق اهداف مورد نظر در این بخش را ترسیم می کند. میانگین قدرت عملی مجموع نیرو گا های تحت مدیریت وزارت نیرو در شش ماه نخست سال 1375 برابر 20868 مگاوات بوده است که نسبت به شش ماهه اول سال پیش (1374) 5/4 درصد افزایش نشان می دهد. حداکثر بار تولیدی در کل شبکه برق ایران در مدت مشابه سال 1374 حدود 4/2 در صد افزایش داشته است. مجموع انرژی الکتریکی تولید شده در کل شبکه برق کشور در همین مدت به 46230 میلیون کیلووات ساعت بالغ شده نسبت به رقم مشابه سال 1374 در حدود 5/7 درصد افزایش داشته است. انرژی مورد نیاز درشبکه برق کشور، در شش ماه نخست سال 1375 حدود 46273 میلیون کیلووات ساعت بوده که در مقایسه با مجموع انرژی برق تولید شده 99/9 درصد ازنیازمصرف کشور راتأمین کرده است. این رقم علاوه بر مصارف کشور، فروش برق به کشورهای همسایه - یعنی صادرات برق را نیز شامل می شود. امکان بازاریابی برون مرزی وصادرات برق به کشورهای همسایه از جمله سیاست های جدیدی است که به منظور توسعه صنعت برق در برنامه دوم توسعه ی اقتصادی کشوربه آن توجه خاص شده است وخوشبختانه درسالهای محدود اجرای این برنامه عملکرد مطلوبی نیز داشته است. این سیاست، درسال 1376 از شتاب بیشتری برخوردار می شود. جدول شماره ی (3) مقایسه شاخص های رشد صنعت برق در طول دوره ی 74 - 1367 شاخص 1367 1374 نرخ رشد 74 - 1367 تولید انرژی برق(میلیون کیلووات ساعت) 43775 80044 83% مصرف انرژی برق (میلیون کیلووات ساعت) 36147 65854 82% قدرت عملی(هزار کیلووات) 11270 26571 136% طول خطوط شبکهی انتقال و توزیع 40290 55425 37% (کیلو متر مدار) تعداد مشترکین(هزار مشترک) 8827 12276 39% تعداد روستاهای برقدار 22541 32710 45% تولید سرانه (کیلووات ساعت / نفر) 843 1388 65% قدرت سرانه (وات / نفر) 265 434 64% مأخذ: آمار تفصیلی صنعت برق - وزارت نیرو - امور برق - سالهای مختلف جدول شماره ی (5) مقایسه قدرت اسمی وقدرت سرانه برق در کشور طی سالهای 74 - 1346 سال قدرت اسمی جمعیت قدرت سرانه (مگاوات) (میلیون نفر) (وات / نفر) 1346 8589 26/5 60 1357 8589 36/4 236 1368 17427 53/2 328 1372 22688 58/5 387 1373 25117 60/1 418 1374 26571 61/2 434 مأخذ: آمار تفصیلی صنعت برق ایران - وزارت نیرو - امور برق - سالهای مختلف جدول شماره ی (6) حداکثر بار تولید و انرژی برق تولید شده در شش مه نخست سال 1375 ومقایسه آن با ارقام مسابه 1374 عنوان شش ماهه شش ماهه نرخ رشد نسبت اول سال اول سال به دوره ی مشابه (درصد) میانگین قدرت عملی (مگاوات) 19808 20868 5/4 حداکثر قدرت قابل تولید (مگاوات) 16729 17264 3/2 حداکثر بار تولیدی (مگاوات) 15243 15962 4/2 مجموع انرژی برق تولید شده 43731 46230 5/7 (میلیون کیلووات ساعت) مأخذ: وزات نیرو - گزارش های روزانه مرکز کنترل سیستم سازمان برق ایران - شش ماهه اول سال 1375 1-3-2- ارزش انرژی مصرفی : • ارزش انرژی مصرفی در ایران درسال 1374 به 12 میلیارد دلار- به قیمت های بین المللی - رسید که متأسفانه براساس مطالعات انجام شده، از میزان 4 میلیارد دلار آن تلف شده ونشان می دهد سالانه مطا لعات وزارت نیرو، در صورت صرفه جویی در مصرف انرژی، اگر نقطه ی اوج مصرف کشور 1000 مگاوات کاهش یابد، سالانه 500 میلیون دلار درهزینه ی دولت صرفه جویی می شود. از این رو، مدیریت برق کشور به منظور ترویج رعایت الگوی صحیح مصرف برق وتلاش برای کاهش میزان اتلاف انرژی، بهینه سازی مصرف را در برنامه های اصلی خود قرار داده است. به موجب قانون دومین برنامه توسعه اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی کشور، در سال 1374 ممیزی انرژی در 16 کارخانه آغاز شده ودر سال 1375 به 50 کارخانه دیگر تعمیم یافته وانتظار مرود تا پایان سال 1376 به پایان برسد. با این اقدام، راههای بهینه سازی مصرف انرژی در صنایع، بررسی شده ودستورالعمل های فنی وکاربردی تهیه واعمال خواهد شد. وزارت نیرو برای بهینه سازی مصرف انرژی در کشور، طرح تعین استاندارد مصرف انرژی برای تجهبزاتی را که در صنعت ومنازل کاربرد دارد، دنبال می کند. در حال حاضر تجهیزات برقی مورد مصرف در این دو بخش، به طور معمول از بازده نطلوب مصرف انرژی برخوردار نیستند وتعیین استاندارد دراین زمینه ها ضرورت دارد. راهکارهای بهینه سازی مصرف برق با تغییر ساعت رسمی کشور(در آغاز بهار وپاییز هرسال) واصلاح قیمت انرژی مصارف صنعتی و خانگی دنبال می شود. در برنامه دوم، بهای برق سالانه 20 درصد افزوده می شود تا بتدریج قیمت استفاده از این انرژی نیز به حدود واقعی خود رسیده ومیزان مصرف آن به طور صحیح تعدیل شود. 2-3-2- ظرفیت سازیدر صنعت برق: •درجریان اجرای نخستین برنامه ی توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورحدود 8900 مگاوات به قدرت نصب شده نیروگاههای برق کشور افزوده شد واین میزان تا پایان نیمه نخست سال 1375 به بیش از 10 هزار مگاوات رسید. در این دوره، نیروگاههای شهید رجایی، بیستون، غرب، گیلان و سیکل ترکیبی منتظر قایم به بهره برداری رسید و واحدهای نیروگاههای رامین، اهواز، شهید منتظری و تبریز نیز در برنامه اول تکمیل شد. با برنامه ریزی دقیق وتعمیرات به تأسیسات، مدت تعمیرات اساسی نیروگاهها یافته وامکان نظارت وکنترل در تعمیرات اساسی فراهم شده است. درسال 1375 درحالی عملیات اجرایی چهار طرح نیروگاه آبی و نیروگاه حرارتی آغاز شد که 9 طرح نیروگاه حرارتی و چهار طرح نیروگاه آبی بزرگ دیگر نیز در نیمه نخست سال 1375 در دست احداث بوده است. در مرداد 1375 پنج طرح نیروگاه آبی روی رودخانه کارون و سه طرح نیروگاه روی سر شاخه های رودخانه کرخه در دست اجرا و احداث بوده وبا نهادی کردن وسامان دادن به دو تشکل مهم برای مهندسی فرآین ومدیریت پروژه در ساخت نیروگاههای حرارتی و آبی، در شهریور ماه سال 1375 معادل 5400 مگاوات نیروگاه آبی در دست اجرا بوده وقراردادهای خرید آنها نیز منعقد شده است. با نگرشی به اولویت ساخت نیروگاههای آبی در کشور، در سال 1375 چهار نیروگاه آبی جدید احداث می شود که عملیات اجرایی یکی از آنها به نام سد کارون 4 با ظرفیت 1000 مگاوات در مرداد 75 آغاز شده وعملیات اجرایی سه نیروگاه دیگر با مجموع ظرفیت 2000 مگاوات تا پایان سال 1375 آغاز می شود. در بخش نیروگاههای حرارتی، احداث نیروگاه 1300 مگاواتی شازند اراک در دست انجام است وپیش بینی می شود این نیروگاه تا پایان برنامه دوم به بهره برداری برسد. قرار داد احداث 14 واحد بخار نیروگاههای سیکل ترکیبی با شرکت مدیریت پروژه های نیروگاهی ایران (مپنا) منعقد شده است. درزمینه استفاده از همگاری شرکتهای خارجی، دولت جمهوری اسلامی ایران با شرکتهای که توان فنی آنها در سطح جهانی است وآمادگی انتقال تکنولوژی (فن آوری) و همکاری خود را در دراز مدت با وزارت نیرو مساعدت کنند، همکاری خواهد کرد. در دومین برنامه پنجساله توسعه اقتصادی کشور، حدود 20 هزار میلیارد ریال در بخش برق سرمایه گذاری شده وبرای صنعت برق ایران با این ترتیبات، دورنمای روشنی ترسیم می کند. در حال حاضر تولید برق کشور ضمن پاسخگویی به نیازمندیهای داخلی، بخشی از نیاز کشورهای همسایه را تأمین می کند. وزارت نیرو به منظور صدور نیروی برق به خارج با اتصال یک خط برق، حدود 200 میلیون کیلوات ساعت برق به جمهوری خود مختار نخجوان صادر کرده واز طریق خط اتصال دیگری به شمال شرقی ترکیه (وطبق توافقهای به عمل آمده میان میان مقامهای دو کشور) حدود 200 میلیون کیلووات ساعت برق به این کشور صادر می کند وبرای افزایش صدور برق به ترکیه در آینده یک خط فشار قوی 400 کیلووات از خوی تا مرز ترکیه ایجاد خواهد شد. احداث خط اتصال برق از مازندران به ترکمنستان نیز از طرحهای در دست اجرا است که در سال 1376 به بهره برداری می رسد. وزارت نیرو با تشگیل شرکت صانیر، فعالیتهای خود را در زمینه بازاریابی و فروش برق وتجهیزات آن در کشورهای منطقه خاورمیانه وشمال آفریقا گسترش داده و در سال 1374 حدود 30 میلیون دلار تجهیزات مورد نیاز صنعت برق از ایران صادر شده است. انتظار می رود با جلب اطمینان مصرف کننده گان منطقه به کیفیت کالاها وتجهیزات ساخت ایران، ارزش صادرات تجهیزات صنعت برق درآینده به مراتب افزایش یابد. 2-4- صنعت برق در یک نگاه •درسال 1374 ونیمه نخست سال 1375، هم چون سال 1373، هیچگاه خاموشی با برنامه در شبکه سراسری برق وجود نداشت. خاموشیهای موردی، از عوامل فنی یا پدیده های طبیعی واقلیمی ناشی می شدکه با اجرای برنامه های پیشرفته از نارسائیهای موجود در شبکه برق کاسته شد. از سوی دیگر، برای هماهنگی با دشد مصرف وزمینه سازی تأمین توان ذخیره شبکه، ساخت نیروگا هها و واحدهای نیروگاهی جدید و گسترش ظرفیت نیروگاههای موجود نیز ادامه یافت؛ از جمله، در سال 1374 ، 815 مگاوات واحدهای بخاری نیروگاه غرب (همدان) ورامین و 740 مگاوات واحدهای گازی نیروگاههای سیکل ترکیبی شهید رجایی و فارس به بهرهبرداری می رسید. با افزایش قدرت اسمی (نامی) نیروگاهها، نیاز به توسعه شبکه انتقال برق وجود داشت و دراین راستا 1405 کیلو متر خطوط فشارقوی، 825 کیلو متر خطوط فوق توزیع به شبکه های موجود افزوده و 5087 مگاوات آمپر نیز به گنجایش ترانسفورماتورهای فشار قوی و فوق توزیع و 1419 مگاولت آمپر به گنجایش ترانسفورماتورهای توزیع اضافه شد. بر پایه رشد چشمگیر انرژی برق در کشور، توجه به برنامه احداث نیروگاهها اهمیت فراتری پیدا می کند. از آنجا که مهمترین منبع انرژی ایران، سوختهای فسیلی است، نیروگاههای گرمایشی (حرارتی) جایگاه ویژهای در صنعت برق کشور داشته، موجب احداث نیروگاههای بزرگ بخاری، گازی، سیکل ترکیبی ودیزلی شده اند. بهره گیری از منابع دیگری چون آب وخورشید نیز از نظر دور نمانده است. وجود نیروگاههای برق آبی (هیدرو الکتریک) سدهای بزرگ شهید عباس پور و دزو نیز نیروگاههای برقی آبی موجود در سدهای سپید رود، امیرکبیر، زاینده رود، جاجرود وکلان، درودزن و... اهمیت منابع آب را در تولید انرژی نشان می دهد. درسال 1374 با بهره برداری از بسیاری طرحهای در دست اجرا، کل قدرت اسمی نیروگاههای زیر پوشش وزارت نیرو به 21914 مگاوات رسید که نسبت به سال 1373 حدود 7/4 درصد افزایش داشت. در جدول شماره 7 قدرت نامی نیروگاههای زیر پوشش وزرات نیرو بر اساس نوع نیروگاهها تشریح شده است. جدول شماره (7) قدرت نامی نیروگاههای زیر پوشش وزارت نیرو در سالهای 1373 - 1374 نوع نیروگاه 1373 1374 تغییرات درصد از کل شبکه بیرون از جمع شبکه بیرون از جمع سراسری شبکه سراسری شبکه بخاری 10009 733 10742 10824 733 11557 7/6 52/7 سیکل ترکیبی 2943 232 3175 3684 232 3916 23/3 17/9 گازی 2914 871 3785 2929 901 3830 1/2 17/5 آبی 1953 - 1953 1953 - 1953 - 8/9 (1) دیزلی 413 345 758 312 346 658 13/2- 3 جمع 18232 2128 20413 19702 2212 21914 7/4 100 1- 100 مگاوات از واحدهای دیزلی به علت فرسایش در سال 1374 از مدار خارج شد. همانگونه که از جدول شماره 7 بر می آید، نیروگاه های بخاری بیش از نیمی از انرژی برق تولیدی در را تأمین می کنند. نیروگاههای سیکل ترکیبی وگازی در مرتبه بعدی قرار دارند و با وجود آنکه نیروگاههای آبی در سال 1374 فقط 8/9 درصد از انرژی برق تولیدی در کشور را تأ مین کرده اند، در برنامه دوم سهم ین نیروگاهها در تأ مین انرژی موردنیاز برق مورد نیاز، افزایش قابل توجهی خواهد داشت. برای پاسوخگویی به نیاز برخی مناطق وصنایع به انرژی برق، تعدادی از واحدهای گازی از نقاط مختلف شبکه سراسری که به دلیل افزایش توان تولید، از کارایی بیشتری برخوردار شده اند، به نقاط محروم ونیازمند منتقل شد. در سال 1374 واحد های گازی انتقالی به زاهدان به ظرفیت 30 مگاوات، واحد گازی منتقل شده به کنگان به ظرفیت 18/5 و25 مگاوات (در مجموع 43/5 مگاوات) نصب شده وبه بهره بردای رسیدند. این واحد ها از نیروگاه شهید سلیمی وبعثت برداشت وجا به جا شدند. 2-4-1- مهمترین نیروگاه های درحال ساخت •احداث سد ونیروگاه آبی کارون 3 با هدف تولید سالانه 4137 میلیون کیلووات ساعت انرژی برق آبی وکنترل سیلابها وآبیاری حدود 13 هزار هکتارازاراضی پائین دست سد، به اجرا در می آید. ظرفیت نیروگاه کارون 3 حدود 2000 مگاوات پیش بینی شده است که تا 3000 مگاوات قابل افزایش است. عملیات اجرایی این طرح از سال 1372 آغار شده است . سد نیروگاه جریانی گدارلندر (کارون 4) نیز در 466/5 کیلومتری دهانه اروند رود ودر160 کیلومتری اهواز به اجرا در می آید. هدف از این طرح تولید سالانه 3/7 میلیارد کیلووات ساعت برق است. ظرفیت این نیروگاه 1300 مگاواتی شازند اراک نیز دز حال اجراست و انتظار می رود تا سال 1379 به بهره برداری برسد. افزون براین، قرارداد 14 واحد بخش بخار نیروگاههای بخش سیکل ترکیبی نیز با شرکت مدیریت پروژه های نیروگاهی ایران(مپنا) منعقد شده است. 2-4-2- استفاده از انرژی های نو با وجود ظر فیت عظیم انرژی خورشیدی ناشی از 300 روز نور خورشید در سال، بهره گیری از انرژی خورشید برای تولید برق از نظر مسئولان و برنامه ریزان دور نمانده وطرح نیروگاه 250 کیلوواتی حرارتی خورشیدی در شیراز در حال اجراست که تا سال 1378 به بهره برداری می رسد. عملیات نیروگاه یک مگاواتی خورشیدی از نوع دریافت کننده مرکزی توسط سازمان انرژیهای نوین ایران در سال 1375 آغاز شد که تا سال 1379 به بهره برداری خواهد رسید. نیروگاه 100 مگاواتی حرارتی خورشیدی یزد نیز با همکاری مؤسسات تحقیقاتی آلمانی در دست احداث است. در زمینه استفاده از انرژیهای نوین در حاضر 22 طرح در دست اقدام است. در سال 74 برای نخستین بار دو روستا در کویرمرکزی با استفاده از انرژی خورشیدی، برق دار شد. در زمینه استفاده از انرژی زمین گرمایی (ژئوترمال) نیز دو طرح در شهرهای سرعین و مشکین شهر در دست اجراست. این طرحها برای تأمین گرمایش ساختمانها به صورت سیستم حرارت مرکزی وتولید برق، اجرا می شود. بر اساس قرارداد منعقده با روسیه برای اجرای نیروگاه اتمی بوشهر، واحد اول این نیروگاه تا پایان برنامه دوم تکمیل شده وبه شبکه سراسری برق خواهد پیوست. نیروگاه اتمی بوشهر به لحاظ سرمایه ای که برای احداث آن صرف شده است، در حال حاضر بیش از 10 میلیارد دلار ارزش دارد. قرارداد احداث نیروگاه اتمی بوشهر ابتدا با شرکت زیمنس آلمان منعقد شد؛ اما این شرکت با وجود پایان جنگ تحمیلی نیز از اجرای قرارداد طفره رفت وسرانجام این قرارداد با روسیه منعقد شد. تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر براساس یکی از بندهای قرارداد منع گسترش سلاح های هسته ای صورت می گیرد وآژانس بین المللی انرژی اتمیآنرا پذیرفته وبرعملیات ساخت آن نظارت کامل دارد. سازمان انرژی اتمی ایران برای تأمین انرژی دو نیروگاه هسته ای 300 مگاواتی در قالب یک طرح با کشور چین نیز همکاری ومشارکت دارد، که عملیات ساخت آن آغاز شده و در اوایل دهه 1380 به پایان می رسد. در زمینه استفاده از انرژی باد نیز سازمان انرژیهای نو برای نخستین بار در سال 1374 اقدام نصب وراه اندازی دو توربین بادی با ظرفیت 1/1 مگاوات درمنجیل و رودبار کرده است. * منبع : سيماي سازندگي، زیر ساخت تمدن اسلامی ١٤٠٠