Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 112082
تاریخ انتشار : 31 مرداد 1387 0:0
تعداد مشاهدات : 5

نقش تاريخي مساجد در انقلاب اسلامي

محمد مهدي سيفي
محمد مهدي سيفي اشاره: با توجه به ماهيت سياسي دين اسلام، مسجد به عنوان كانون و محور فعاليت هاي ديني، سياسي و اجتماعي، نقش مهمي در تاريخ پر فراز و نشيب اسلام داشته است، در مذهب تشيع اين نقش به واسطه سرنوشت ويژه و درگيري هاي فراوان آنان با نظام هاي حاكم ظالم و غير مشروع، اهميت بيشتري دارد. در تاريخ اسلام ارتباط بين مسجد و سياست به روش هاي گوناگون تجلي پيدا كرده است. مسلمانان مي كوشيدند بعد از هر پيروزي، مسجدي در مركز شهر احداث نمايند. مسجد پايگاه بسيج مردم و تجمع نيروهاي رزمنده بود و محلي براي عناصر ناراضي و انقلابي به منظور تجهيز وسيع امكانات عليه حكام بوده است. مسجد درصدر اسلام با كاركردهاي مختلف در زمينه هاي سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي، مسائل كلي جامعه مسلمانان را شامل مي شد. در ابتداي دوران مشروطيت و نيز آغاز نهضت امام خميني (ره) جايگاه و تاثير نهادهاي مذهبي همچون مساجد انكار ناپذير بود. نوشتار حاضر به مناسبت روز جهاني مسجد به بررسي نقش و كاركرد مساجد در نهضت حضرت امام خميني(ره) و پيروزي انقلاب اسلامي خواهد پرداخت؛ مساجد و نهضت امام خميني(ره) مساجد در جريان نهضت اسلامي، كه به رهبري امام خميني(ره) به پيروزي رسيد، جايگاه مهمي دارند. مساجد نه تنها پايگاهي جهت بيدار سازي مردم عليه حكومت بلكه محلي براي سازماندهي نيروهاي انقلابي و مبارزه بودند. تبادل اطلاعات و جلسات مشاوره ميان مبارزان در مساجد صورت مي پذيرفت، زيرا پخش اعلاميه در اغلب مساجد سهل تر و سريع تر صورت مي گرفت و اعتراض مردم و علما و حضرت امام از طريق پخش اعلاميه آنان در مجامع مذهبي بويژه مساجد، همه گير مي شد و بدين ترتيب اخبار جريان ها و حوادث به مردم انتقال مي يافت. گزارش هاي ساواك در دهه چهل حاكي از توزيع اعلاميه هايي است كه در مساجد مختلف كشور بويژه تهران، اصفهان، كرج، آبادان و بندرعباس چاپ و تكثير شده است. در گزارش اداره كل سوم ساواك در تاريخ 1354/5/11 اعلام شده است كه به مناسبت ولادت حضرت علي (ع) در مسجد جليلي جشني برپا شده كه در اين برنامه آيه «فضل الله المجاهدين علي القاعدين اجرا عظيما» بر ديوارها و سردر اصلي مسجد نصب و ساواك آن را نوعي تحريك مردم به قيام و حركت عليه رژيم قلمداد نموده است. (1) اين گونه فعاليت ها، چنان فراگير، منظم و گاهي دور از انتظار بود كه شناسايي و جمع آوري اعلاميه ها در مساجد، براي رژيم دشوار مي گرديد. در اين مواقع ساواك، موضوع را جهت ارائه راهكار لازم به مقامات مافوق اطلاع مي داد «روز 1353/1/7 »وقتي كه جماعت در حال برگزاري نماز مغرب در مسجد اميرخيزي بودند، پس از نماز مشاهده مي كنند در مقابل هر كدام يك نسخه اعلاميه گذاشته شده است. سپس معلوم مي گردد هنگام سجده، اعلاميه پخش شده است. موقع ترك مسجد از كفشدار مسجد چگونگي ماجرا استفسار مي شود. او اظهار مي دارد من فقط متوجه توقف پيكاني شدم كه پسربچه 9 ساله با لباس سبز پس از ورود به مسجد مدتي بعد مسجد را ترك نمود. نظريه رهبر عمليات: با توجه به اينكه مدت سجده نماز مدتي نيست كه يك پسربچه9 ساله بتواند مقابل هر كدام از نمازگزاران يك نسخه اعلاميه گذاشته باشد، معذلك نظر به اظهارات كفشدار مسجد و مشاهدات وي در مورد كودك و پيكان، تحقيق در مورد موضوع مذكور از مشاراليه مفيد به نظر مي رسد» (2) همچنين مسجد بدان سبب كه خاستگاه توحيد و نفي شرك و باطل است و جايگاه نداي حق و دادخواهي مظلوم نيز به حساب مي آيد، همواره مهد قيام و اعتراض بوده است و مردم نيز برحسب مقتضيات و شرايط جامعه از اين مكان مقدس الهام گرفته اند. گاهي به شيوه امام سجاد (ع) با دعا و توسل به ائمه اطهار، در قالب سخنراني اعتراض خود را نشان مي دادند كه اين دعاها نيز خود زمينه شورش و قيام و تظاهرات مي شد. (3) در جلسات سخنراني در مساجد افراد و گروه هاي مبارز با يكديگر آشنا شده و در عين نزديك كردن مواضع، به برنامه ريزي براي اقدامات آتي اقدام مي نمودند، البته با توجه به جو ايجاد شده، جلسات سخنراني بهترين فرصت براي جذب نيرو و هوادار براي افراد و گروه هاي مبارز و تربيت آنها بود. شايد آمادگي غير محسوس مردم براي تظاهرات با شكوه پانزده خرداد سال 42 را بتوان محصول جلسات سخنراني در مساجد دانست (4) در گزارش 1343/10/7 ساواك آمده است «كه واعظي به نام كميلي كه اغلب در مسجد سيد عزيزالله تهران نماز مي خواند، از طرفداران سرسخت آيت الله امام خميني است و اغلب به نفع او تبليغ مي كند كه «خدايا يگانه مرجع تقليد شيعيان، آيت الله خميني را از گرفتاري اي كه دشمنان دين براي او فراهم كرده اند نجات بده، خدايا كساني را كه به علما و مرجع تقليد ما آيت الله خميني ظلم مي كنند، ذليل و نابود فرما» (5) و يا سخنراني هاي مرحوم حجت الاسلام والمسلمين محمدتقي فلسفي در انتقاد از عملكرد دولت بويژه سخنراني 44/10/25 كه به شدت به مقالات ضد ديني مطبوعات، زنداني كردن فعالان سياسي و تصويب قوانين غير اسلامي در كشور اعتراض كرده بود. (6) اين گونه فعاليت ها با توجه به جو خفقان و سركوبي رژيم در دهه چهل، مي تواند از مهمترين مخالفت هاي سياسي و حركت اعتراض آميز عليه حكومت به شمار آيد كه كانون آن در مساجد شكل مي گرفت. اما در محور كاركردهاي سياسي- ديني مساجد، اقامه نماز جماعت و برگزاري مجالس بزرگداشت شخصيت ها و افراد و جريانات سياسي- اجتماعي از راه گردهمايي افراد انقلابي و مبارز در مساجد بود. بيشتر اين بزرگداشت ها و تشكيل آنها در مساجد، كار سياسي هم محسوب مي شد، چه اينكه در پوشش چنين جلساتي، مسائل مربوط به نهضت هم طرح مي گرديد. همچنين با اقامه فريضه نماز در مساجد فرصت بهينه اي براي تقويت روح همبستگي و اتحاد تصميم واحد مبارزان در برابر رژيم به دست مي آمد. به طوري كه در گزارش هاي متعدد، ساواك تجمع مردم در مساجد و برگزاري نماز جماعت در مساجد را زنگ خطري براي رژيم معرفي مي نمايد «لشكر معتقد است كه امر نماز جماعت و نشان دادن عده اي پيرو از را ه جمع شدن آنها براي نماز جماعت در شبانه روز، دو مرتبه، نمايش قدرتي آن به مراتب بيشتر از مجلس سوگواري است كه عده اي محدود در منزلي جمع شوند و روي همين اصل بود كه لشكر موضوع را خيلي جدي گرفته و طي شماره هاي مذكور ... به سمع مقامات مسئول رسانيده و درخواست جلوگيري آن را نمود. (7) مسجد و پيروزي انقلاب اسلامي رژيم پهلوي با كنترل و مراقبت هاي ويژه خود نتوانست مانع كارايي مساجد گردد، لذا مساجد در نقش باز يافته خود ظهور كرد و به پايگاه انقلاب و مركز نشر تعاليم اسلامي مبدل گرديد. در دوران انقلاب- سال هاي 1356 -1357، روحانيون از مساجد براي سازماندهي و هدايت مبارزه بهره مي بردند و با تقسيم مناطق و پايگاه قرار دادن هر مسجد در آن منطقه، حركات نهضت را هماهنگ مي كردند و هر منطقه پايتخت با هدايت دكتر بهشتي، باهنر، مفتح و استاد شهيد مطهري، در خصوص راهپيمايي ها و پخش اعلاميه ارتباط داشتند. در تهران، مسجد قبا مركزيت تشكيلات مبارزه با رژيم را به رهبري شهيد مفتح بر عهده داشت. مسجد جليلي به امامت آيت الله مهدوي كني، مسجد اميرالمومنين به امامت آيت الله موسوي اردبيلي، مسجد لرزاده به امامت آيت الله عميد زنجاني، مسجد رستم آبادي به امامت حجت الاسلام شاه آبادي، مساجد هدايت، ارك، جاويد، صاحب الزمان و مسجد بازار از مراكز فعال تجمع و سازماندهي نيروها و چاپ و نشر اعلاميه ها و نوارهاي انقلابي بود. در شيراز مسجد جامع اين شهر تحت حمايت آيت الله دستغيب اداره مي شد. در اصفهان مسجد سيد اين شهر به مسئوليت آيت الله طاهري از مهمترين پايگاه هاي انقلاب بود. در مشهد مساجد صديق و امام حسن (ع) از مهمترين مراكز انقلاب محسوب مي شدند كه هدايت و رهبري اين مساجد به عهده آيت الله خامنه اي، شهيد هاشمي نژاد و آيت الله واعظ طبسي بود. (8) در سال 1357 نقش مساجد در تجهيز و تسليح مبارزان با پيوستن بخشي از ارتش به مردم، تسليح قواي مردمي، غير قابل انكار است. مسجد كه تا آن موقع نقش فرماندهي نيروها و پناهگاه مسلمانان را داشت، به عنوان سنگر مقاومت مردمي، محكم و استوار بر جاي ماند. گزارش هاي متعددي در اين زمينه به ساواك ارسال شده كه بيانگر اين واقعيت است؛ «خبر واصله حاكي است اخيرا تعدادي اسلحه از طرف يزد و كرمان وارد شهرستان گناباد شده و توسط شخصي به نام حاج آقا مدني، پيشنماز مسجد آقا، واقع در خيابان پهلوي آن شهرستان، بين تعدادي از مردم تقسيم گرديده است» (9) از يزد نيز خبري رسيده بود كه گوياي همين مطلب بود؛ «اطلاع واصله حاكي است شب گذشته در مسجد حظيره توسط شيخ محمدصدوقي تعدادي در حدود 500 قبضه اسلحه كمري بين چند گروه تقسيم شده و اظهار داشته عده اي كه اسلحه ندارند قمه و كارد در زير لباس هاي خود پنهان نموده و در صورت لزوم از آنها استفاده شود. (10) به موزات مسلح نمودن نيروهاي انقلابي، مساجد همچنين آغازگر حركت هاي انقلابي و تظاهرات ها در سال 1357 به شمار مي آمدند. در اين سال حضرت امام (ره) در پيامي به ملت مسلمان ايران اعلام كردند كه ايران عيد ندارد و از مردم خواستند در مراكز عمومي مثل مساجد بزرگ اجتماعات عظيم برپا كنند. (11) در پي فرمان حضرت امام، مساجد مناطق مختلف كشور پس از نماز جماعت تظاهرات ضد رژيم برپا شد. در تظاهرات مردم مشهد در تاريخ 1357/6/9 كه با سخنراني شهيد هاشمي نژاد در مسجد نواب آغاز شده بود، پس از پيوستن ديگر مبارزان در مسجد رضا، سيل خروشاني به حركت درآمد. (12) تظاهرات مردم شيراز كه در مساجد اين شهر متمركز بوده در روزهاي هشتم تير و دهم شهريور ماه سال 57 پس از سخنراني آيت الله دستغيب از مساجد نو و ولي عصر (عج) آغاز شد و با مقابله با ماموران و درگيري و پرتاب نارنجك پايان پذيرفت. «دو مسجد آتشي ها و رضا، كانون گروهي از جوانان بود- البته مساجد ديگر چون مسجد نو، جمعه، مداد، وليعصر و حبيب نيز سرآمد مساجد ديگر بودند- امام جماعت مسجد آتشي ها حجت الاسلام سيدعلي محمد دستغيب و امام جماعت مسجد رضا، برادر ايشان يعني حجت الاسلام سيدعلي اصغر دستغيب بود. سنگر مبارزه در شيراز تقريبا در همين دو مسجد قرار داشت» (13) نتيجه گيري: در مجموع چهره دگرگون مساجد در دوران پيروزي انقلاب به حدي نمايان و غير قابل انكار شده بود كه خبرگزاري هاي خارجي نيز اين مسئله را در اخبار خود انعكاس دادند. روزنامه گاردين گزارشي را از خانم يهوز (كه براي ديدار به تهران آمده بود) به شرح زير درج كرده بود؛ «در خلال ماه هاي اخير، لحن نطق هايي كه در مساجد ايراد مي شود، روز به روز سياسي تر شده است، آنها در نطق هاي خود از آزادي بيان گرفته تا تكيه رژيم بر سلاح آمريكايي سخن مي گويند» لذا مسجد نقطه آغازين و پاياني تظاهرات ميليوني مردم بود و روشنگري و هدايت آنان در مسير مبارزه در مساجد انجام مي گرفت. جلسات سري و مخفيانه و طرح و برنامه ريزي گروه هاي مقاومت در مساجد برگزار مي شد. خطابه هاي آتشين وعاظ و خطبا در تحريك مردم براي مبارزه با رژيم شاه، پيوسته در مساجد استمرار داشت. وحدت امت اسلامي كه عمده ترين عامل پيروزي انقلاب بود، در مساجد معنا و مفهوم يافت و مساجد در دوران نهضت حضرت امام و پيروزي انقلاب اسلامي جايگاه ويژه مبارزاتي خود را بازيافت به گونه اي كه مركز تجمع مردم، مركز پخش اعلاميه مركز سازماندهي نيروهاي مردمي و مركز آموزش كادرهاي انقلابي براي انقلاب اسلامي ايران به شمار آمد كه اين از مهمترين ويژگي ها و دستاوردهاي انقلاب ايران محسوب مي شود. پي نوشتها: -1 آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي، پرونده شماره 112 ص 23 -2 انقلاب اسلامي به روايت اسناد ساواك، ج 4، ص 64 -3 ميزباني، مهناز وسايرين، نقش مساجد و دانشگاه ها در پيروزي انقلاب، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1383، ص 52 -4 مهري، فرشيد، مساجد بازار تهران در نهضت امام خميني، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1383، ص .137 -5 آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي، پرونده، شماره بازيابي 118 -6 ياران امام به روايت اسناد ساواك، حجت الاسلام محمدتقي فلسفي، مركز بررسي اسناد تاريخي وزارت اطلاعات، ارديبهشت 1378 صص 294 -297 -7 آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي، پرونده، شماره بازيابي -8 ميزباني، مهناز وسايرين، پيشين ص 45 -9 آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي، پرونده شماره بازيابي 126 -10 ياران امام به روايت اسناد ساواك، شهيد صدوقي ص 434 -11 صحيفه نور، ج 2، ص 79 -12 ياران امام به روايت اسناد ساواك، شهيد هاشمي نژاد ص 117 -13 ياران امام به روايت اسناد ساواك، شهيد دستغيب ص 537 * منبع : روزنامه رسالت، پنج شنبه ٣١ مرداد ١٣٨٧