Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 116569
تاریخ انتشار : 3 آذر 1387 0:0
تعداد مشاهدات : 13

گسترش آبياري تحت فشار

مهندس مهدی سرخوش سلطانی
 مهندس مهدی سرخوش سلطانی اشاره:  مطابق مطالعات بين‌المللي 11كشور آفريقايي و 9 كشور خاورميانه در حال حاضر با كمبود آب دست به گريبان هستند و اين كمبود در بخش‌هاي غربي آمريكا نيز وجود دارد. نتيجه تحقيقات انجام شده توسط سازمان خواروبار جهاني در 93 كشور در حال توسعه نشان مي‌دهد كه ذخيره منابع آبي كشورها در حال كاهش است، در حالي كه امكان جايگزيني اين منابع ممكن نيست. طبق آمار موجود، مصرف آب در جهان هر 20 سال حدود 2 برابر مي‌شود. از طرفي تغييرات آب و هوايي، گرم شدن زمين و افزايش خشكسالي‌ها بيان‌كننده‌ لزوم توجه بيشتر به مديريت منابع آب در سطح جهان است.  كشور ما نيز به دليل قرار گرفتن در كمربند خشك آب و هوايي جهان يكي از كشورهاي كم آب و خشك دنيا محسوب مي‌شود. بخش كشاورزي در ايران به عنوان بزرگ‌ترين مصرف كننده منابع آبي، بيش از 90 درصد منابع آبي استحصال شده را به خود اختصاص مي‌دهد، اين در حالي بوده كه متوسط بازده آبياري در كشور حدود 40 درصد است. با توجه به مطالب ذكر شده، به نظر مي‌رسد مهم‌ترين قسمت در مديريت تقاضاي منابع آبي كشور كوشش در زمينه افزايش بازده آبياري است.    آبياري كوششي است كه انسان به عمل مي‌آورد تا سيكل هيدرولوژي را براي توليد محصولا‌ت كشاورزي تغيير دهد يا به عبارت ديگر، آبياري، فن رفع كمبود نياز آبي گياهان است. روش‌هاي متداول آبياري را مي‌توان به دو دسته كلي روش‌هاي آبياري سطحي و روش‌هاي آبياري تحت فشار تقسيم كرد: -روش‌هاي آبياري سطحي؛ مجموعه روش‌هايي است كه توسط زارعان ابداع و طي ساليان متمادي عمل شده و اصول مهندسي در آنها به طور عموم رعايت نمي‌شود. در حال حاضر حدود 90 درصد از اراضي آبي كشور تحت پوشش اين روش‌هاي آبياري قرار دارند و شامل روش‌هاي غرقابي، نواري و شياري مي‌شود. -آبیاری تحت فشار واژه‌اي است كه بيشتر متخصصان آبياري و كشاورزي آن را به‌كار مي‌برند و به سيستم‌هايي گفته مي‌شودكه در آنها توزيع و پخش آب در مزرعه توسط لوله و با فشار پمپ انجام مي‌شود. زارعان و باغداران كمتر از اين واژه استفاده مي‌كنند و اكثر آنها تنها با واژه‌هاي آبياري باراني و قطره‌اي آشنايي دارند اما تنوع سيستم‌هاي آبياري باراني و قطره‌اي به حدي زياد شده است كه گنجاندن همه آنها تحت دو نام كلي باراني و قطره‌اي بسيار مشكل بوده و بهتر است از همان واژه آبياري تحت‌فشار استفاده شود.  ميزان بازده آب در مزرعه به روش‌هاي آبياري بستگي دارد. بازده كاربرد آب در مزارع در روش‌هاي مختلف در دنيا به ترتيب به شرح زير است: _ آبياري نواري، 53 درصد. _ آبياري شياري، 57 درصد. _ آبياري باراني، 75 درصد. _آبياري قطره‌اي، 90 درصد. صنعتي شدن كشاورزي در اكثر كشورهاي جهان كه با مسأله كم‌آبي روبه‌رو هستند، باعث شده است كه بر مصرف آب كنترل بيشتري اعمال شود يعني بتوان آب را به هر مقدار، چه كم و چه زياد، در هر زمان كه مورد نظر زارع باشد مورد استفاده قرار داد. انجام اين كنترل‌ها در آبياري‌هاي سطحي تا حدي مشكل است و عملي‌ترين راه آن خواهد بود كه آب به يك سيستم مسدود مانند لوله منتقل و مصرف شود. تاريخچه آبياري تحت فشار  از يك  ديدگاه آبياري تحت فشار سابقه‌اي طولا‌ني دارد. به طور مثال در بسياري از باغ‌ها و كاخ‌هاي قديمي، آب در داخل مجاري تحت‌فشار جابه‌جا مي‌شد اما استفاده از اين روش به عنوان يك سيستم آبياري، قدمتي كمتر از يكصد سال دارد. تا قبل از سال‌هاي 1920 ميلا‌دي اين روش بيشتر براي آبياري فضاي سبز و زمين‌هاي ورزشي به كار مي‌رفت اما از سال 1930 به بعد اين سيستم‌ها به سرعت توسعه پيدا كرد و براي آبياري مزارع مورد استفاده قرار گرفت. پيشرفت سيستم‌هاي آبياري تحت‌فشار بهخصوص در 50 سال گذشته بسيار سريع بوده است. بيشترين ابداعات در اين زمينه در كشور آمريكا صورت گرفته و در حال حاضر بيش از 13 ميليون هكتار از اراضي اين كشور با انواع روش‌هاي آبياري تحت فشار آبياري مي‌شود. از آنجايي كه مسأله نيروي انساني در كشور آمريكا يكي از نهاده‌هاي گران قيمت كشاورزي بوده در سال‌هاي اخير سعي شده است سيستم‌هاي آبياري تحت فشار اتوماتيك توسعه پيداكند. كمبود آب در اكثر كشورهاي جهان باعث شده است كه زارعان به جاي روش‌هاي سنتي از روش‌هاي تحت‌فشار استفاده كنند تا بر مصرف آب كنترل بيشتري داشته كمبود آب در اكثر كشورهاي جهان باعث شده است كه زارعان به جاي روش‌هاي سنتي از روش‌هاي تحت‌فشار استفاده كنند تا بر مصرف آب كنترل بيشتري داشته باشند. در كشورهايي هم كه از منابع آبي بالا‌يي برخوردارند عوامل ديگري مانند كمبود كارگر يا بزرگ بودن اراضي باعث شده است كه روش‌هاي آبياري تحت فشار گسترش يابد. بيشترين اراضي آبياري تحت فشار دنيا در آمريكا قرار دارد كه بالغ بر 13 ميليون هكتار است. اين مقدار بيش از نيمي از اراضي آبي اين كشور را شامل مي‌شود. در آمريكا حدود 5/11 ميليون هكتار از مزارع با روش‌هاي آبياري باراني و 5/1 ميليون هكتار با روش‌هاي آبياري قطره‌اي آبياري مي‌شود. گسترش روش‌هاي آبياري تحت فشار در كشورهايي مانند انگلستان، فنلا‌ند، فرانسه، آلمان، ليتواني و... به قدري است كه به تقريب تمام اراضي آبي اين كشورها با روش‌هاي تحت فشار، آبياري مي‌شوند (جدول شماره يك.) جالب توجه آنكه بالا‌ترين درصد آبياري تحت فشار در كشورهايي است كه از لحاظ آبي مشكل چنداني ندارند و به احتمال مسايل ديگري به غير از كمبود آب از جمله كمبود نيروي كار عامل گسترش اين روش‌ها بوده است. مزايا و معايب سيستم‌هاي آبياري تحت فشار  علا‌وه بر تفاوت‌هاي اساسي آبياري‌هاي تحت فشار با آبياري سنتي هميشه مواردي به عنوان مزايا و معايب آبياري تحت فشار ذكر مي‌شود اما اين موضوع به لحاظ علمي صحت ندارد و نمي‌توان يك سيستم را بر ديگري برتري داد، بلكه هر سيستم در جايگاه خود مفيد بوده و ممكن است شرايطي بر زارع حاكم شود كه به اجبار لا‌زم باشد سيستم ديگري را بپذيرد. از طرف ديگر، آن چيزي كه براي يك زارع مفيد بوده ممكن است براي زارع ديگر اهميت نداشته باشد. با وجود اين، ويژگي‌هايي كه آبياري تحت فشار را به عنوان مزايا از آبياري‌هاي سنتي متمايز مي‌كند عبارت‌اند از:  ا- فزايش بازده آبياري به دليل يكنواختي بيشتر آب . -  آبياري اراضي ناهموار و شيبدار. -  امكان انجام آبياري‌هاي سبك يا سنگين. -  تسهيل در خودكار شدن آبياري در سيستم‌هاي تحت فشار. -  امكان پخش هم‌زمان كود و سم همراه با آب. -  نياز كمتر به كارگر و نيروي انساني در آبياري تحت فشار. -  جلوگيري از رويش علف‌هاي هرز، كاهش آفات و امراض و در نهايت كاهش مصرف سموم نباتي. اگر موارد بالا‌ را به عنوان وجه تمايز يا مزاياي آبياري تحت فشار در نظر بگيريم مواردي نيز وجود دارد كه مي‌توان آنها را معايب آبياري تحت فشار دانست.از جمله اين موارد عبارت‌اند از: - هزينه‌هاي سرمايه گذاري اوليه. -هزينه‌هاي راهبري و تعميرات و نگهداري. -عدم سازگاري برخي گياهان با روش‌هاي آبياري تحت فشار. در مجموع مي‌توان عنوان كرد در آن بخش از اراضي كه با انجام مطالعات، مستعد احداث آبياري تحت فشار هستند به دليل بازده بالا‌تر اين روش آبياري نسبت به روش‌هاي آبياري سطحي، استفاده از اين روش ارجح است. آبياري تحت فشار در ايران ايران از نخستين كشورهاي جهان بوده كه سيستم‌هاي آبياري تحت فشار باراني و قطره‌اي را تجربه كرده است. به طوري كه هم‌زمان با ابداع و به كارگيري عملي اين روش‌ها در آمريكا در بيش از 40 سال قبل مزارع نمونه آبياري قطره‌اي و باراني ابتدا در دشت قزوين و سپس در ساير استان‌هاي كشور پياده شد. برخي باغ‌ها كه بيش از 35 سال قبل به سيستم آبياري قطره‌اي مجهز شده‌اند هنوز در حال استفاده و بهره‌برداري هستند. ساماندهي روش‌هاي آبياري تحت فشار در كشور توسط دولت از سال 1366 با «طرح مطالعات جامع توسعه و كاربرد سيستم‌هاي آبياري تحت فشار» در اداره كل مهندسي زراعي وقت آغاز شد و در سال 1372 اداره كل توسعه روش‌هاي آبياري تحت فشار تشكيل و در سال 1382 به دفتر بهبود و توسعه روش‌هاي آبياري تحت فشار تغيير نام داد. قبل از برنامه اول توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي (قبل ازسال 1368)  تا قبل از سال 1368 اقدام‌هاي پراكنده‌اي توسط بخش خصوصي و بدون هدايت و راهبري دولت انجام ‌گرفت. براساس برآوردهاي انجام شده سطح اجرايي آبياري تحت پوشش تا سال 1368 حدود 50 هزار هكتار بوده است. برنامه اول توسعه (1372-1368)  در اين برنامه توسعه روش‌هاي آبياري تحت فشار در عمل از سال 1369 آغاز شد. سطوح پيش‌بيني و عملكرد برنامه اول در جدول شماره2 نشان داده شده است. تركيب سرمايه گذاري طرح در برنامه اول توسعه به شرح زير بوده است: _ سهم مشاركت دولت، 34 درصد. _ سهم مشاركت غيردولتي، 66 درصد. _ ميانگين سالا‌نه سطح اجرا شده، 10 هزار هكتار. همچنين بررسي‌هاي انجام شده، نشان مي‌دهد كه دلا‌يل اصلي عدم دستيابي به اهداف كمي طرح در برنامه اول توسعه، عدم وجود زيرساخت‌هاي طرح كه به طور عمده عبارت‌اند از: مسايل فرهنگي و اجتماعي، عدم وجود بخش خصوصي فعال در زمينه‌هاي مطالعات، طراحي و اجرا و همچنين توليد لوازم و تجهيزات، مسايل آموزشي و ترويجي، عدم وجود مطالعات منسجم و دقيق ظرفيت‌‌هاي كشور و افزايش بي‌رويه قيمت‌ها بوده، همچنين متوسط هزينه واحد هر هكتار ايجاد سيستم آبياري تحت‌فشار به طور متوسط از 325 هزار ريال در سال 1369 به 485 هزار ريال در سال 1370 و 720 هزار ريال در سال 1371 و 980 هزار يال در سال 1372 رسيده است. سال 1373 به عنوان سال ميانه برنامه اول و دوم داراي عملكردي معادل 26500 هكتار بوده است به‌طوري كه تركيب سرمايه‌گذاري طرح به صورت زير انجام شد: _ سهم مشاركت دولت، 57 درصد. _ سهم مشاركت غيردولتي، 43 درصد. _ ميانگين هزينه‌ها در واحد سطح، 1550 هزار ريال. از دلا‌يل اصلي موفقيت و حصول به 98 درصد اهداف كمي طرح در اين سال مي‌توان به بهبود تركيب سرمايه‌گذاري طرح (افزايش سهم مشاركت دولت از 34 درصد به 57 درصد)، ساماندهي تشكيلا‌ت طرح و ايجاد برخي از زيربناهاي لا‌زم و شناخت نقاط قوت و ضعف و تلا‌ش براي رفع موانع و مشكلا‌ت اشاره كرد. برنامه دوم توسعه (1378-1374) نخستين شوراي عالي كشاورزي در سال 1374 تشكيل و اهداف برنامه پنجساله دوم به 8/1ميليون هكتار با متوسط اجراي ساليانه 400 هزار هكتار تعيين شد و ضمن آن سهم سرمايه‌گذاري دولتي در اجرا تغيير يافت به گونه‌اي كه عمده هزينه‌هاي اجراي طرح از طريق تسهيلا‌ت به متقاضيان واگذار شد. وضعيت پيش‌بيني و عملكرد طرح در برنامه دوم توسعه در جدول شماره 3 نشان داده شده است. تركيب سرمايه گذاري طرح در برنامه دوم به صورت زير تغيير يافت: _ سهم مشاركت دولت، 12 درصد. _ سهم مشاركت غيردولتي، 88 درصد. _ ميانگين سطح اجرا شده، سالا‌نه 41 هزار هكتار. همچنين متوسط هزينه واحد هر هكتار ايجاد سيستم آبياري تحت فشار به طور متوسط از 3200 هزار ريال در سال 1374 به 4700 هزار ريال در سال 1375 و5300 هزار ريال در سال 1376 و 6500 هزار يال در سال 1377 و در نهايت به 7550 هزار ريال در سال 1378رسيد. از دستاوردهاي اين طرح در برنامه پنجساله دوم توسعه مي‌توان به موارد زير اشاره كرد. –طول عمر سرمايه گذاري انجام شده، 20 سال. –كل آب صرفه جويي شده،3/1180ميليون مترمكعب. –اشتغال‌زايي، 35 هزار نفر. –افزايش سطح زيركشت آبي ناشي از صرفه‌جويي، 190 هزار هكتار. –ظرفيت افزايش توليد محصولات 5/2266 هزار تن. برنامه سوم توسعه (1383-1379)  در سال‌هاي 1379و1380 تسهيلا‌ت آبياري تحت فشار به صورت استاني منظور كه اين امر باعث شد درصد كمي از تسهيلا‌ت مورد نياز طرح تخصيص داده شود. تركيب سرمايه‌گذاري در اين نوع سيستم ا~بياري طي سالهاي  1379تا 1383به صورت زير بود:  در سال‌هاي 1379و1380 تسهيلا‌ت آبياري تحت فشار به صورت استاني منظور كه اين امر باعث شد درصد كمي از تسهيلا‌ت مورد نياز طرح تخصيص داده شود. تركيب سرمايه‌گذاري در اين نوع سيستم ا~بياري طي سالهاي  1379تا 1383به صورت زير بود: _ سهم مشاركت دولت (با احتساب يارانه تسهيلا‌ت)، حدود 27 درصد. _ سهم مشاركت غيردولتي، حدود 73 درصد. _ ميانگين سطح اجرا شده، سالا‌نه حدود 32500 هكتار. همچنين متوسط هزينه واحد هر هكتار ايجاد سيستم آبياري تحت فشار به طور متوسط از 9295 هزار ريال در سال 1379 به 11000 هزار ريال در سال 1380 و12000 هزار ريال در سال 1381 و 13000 هزار يال در سال 1382 و در نهايت به 14000 هزار ريال در سال 1383رسيد. وضعيت پيش‌بيني و عملكرد طرح در برنامه سوم در جدول شماره 4 نشان داده شده است. از دستاوردهاي اين طرح در برنامه پنجساله سوم توسعه مي‌توان به موارد زير اشاره كرد: _ طول عمر سرمايه‌گذاري انجام شده، 20سال. _كل آب صرفه جويي شده، 935 ميليون مترمكعب. _ اشتغال‌زايي، 8/27 هزار نفر. _ افزايش سطح زيركشت آبي ناشي از صرفه جويي، 151 هزار هكتار. _ ظرفيت افزايش توليد محصولات، 7/1882هزار تن. عمده‌ترين علل كاهش عملكرد سالا‌نه طي برنامه سوم، نسبت به ميانگين سطوح اجرا شده در برنامه دوم توسعه به رغم وجود زير ساخت‌هاي مربوط، عبارت‌بود از: _ كاهش سقف تسهيلا‌ت تكليفي. _ استاني شدن طرح طي سال‌هاي 1379و 1380. _ عدم پرداخت به موقع سهم يارانه به مجريان طرح. به طور خلا‌صه عملكرد اين طرح از سال 1369 تا 1383 مطابق جدول‌هاي شماره 5 و 6 نشان داده شده است. يادآوري مي‌شود سطوح پيش‌بيني طرح در سه برنامه اول توسعه دستخوش تغييرات بوده است و در نهايت در برنامه پنجساله سوم 900 هزار هكتار تعيين شد. به طور كلي محدوديت‌هايي كه در سه برنامه اول توسعه مانع تحقق كامل اهداف اين طرح در سطح كشور شد، عبارت‌اند از: _ بالا‌بودن هزينه اوليه سرمايه‌گذاري براي كشاورزان. _ تركيب نامناسب سرمايه‌گذاري دولتي و غيردولتي در توسعه طرح. _ عدم پايداري استراتژي و سياست‌هاي مصوب درازمدت و منسجم در اجراي طرح. _ كمبود آموزش و آگاهي لا‌زم بين بهره‌برداران براي پذيرش روش‌هاي نوين آبياري. _ وجود پاره‌اي نارسايي در كيفيت لوازم و تجهيزات ساخت داخل. _ ضعف ارايه خدمات پس از اجرا و در حين بهره‌برداري. _ نارسايي در اجراي مقررات و قوانين از طرف دستگاه‌هاي اجرايي و بانك‌هاي عامل. _ كمبود هماهنگي و تعامل لا‌زم بين دستگاه‌هاي اجرايي مختلف مرتبط با طرح. _ خرد بودن اراضي. _ عدم اجراي برنامه ارزيابي مستمر پروژه‌هاي اجرا شده. آبياري تحت فشار در برنامه چهارم توسعه به موجب بند «الف» ماده 17 قانون برنامه چهارم توسعه مقرر شد با اصلا‌ح ساختار مصرف آب و استقرار نظام بهره‌برداري مناسب و با استفاده از روش‌هاي نوين آبياري و كم آبياري، كارآيي آب به ازاي يك مترمكعب در طول برنامه بيست و پنج درصد افزايش يابد و با اختصاص به محصولا‌ت با ارزش اقتصادي بالا‌ و استفاده بهينه از آن موجبات افزايش بهره‌وري آب فراهم شود. همچنين به موجب بند «الف» ماده 18 قانون برنامه چهارم توسعه دولت مكلف شد، سرمايه‌گذاري لا‌زم به منظور اجراي عمليات زيربنايي آب و خاك و توسعه شبكه‌هاي آبياري و زهكشي در دو ميليون هكتار از اراضي كشاورزي داراي آب تأمين شده را انجام دهد و همانطور كه در جدول شماره 7 نشان داده شده است توسعه سيستم‌هاي آبياري تحت فشار در برنامه ساماندهي اراضي ذيل برنامه چهارم منظور شده و مطابق برنامه بايد در سال 1384 به ميزان 95 هزار هكتار، در سال 1385 به ميزان 95 هزار هكتار، در سال 1386 به ميزان 100 هزار هكتار و در سال‌هاي 1387 و 1388 نيز به ميزان 105 هزار هكتار در سال سيستم آبياري تحت فشار در مزارع احداث تا در مجموع برنامه چهارم توسعه 500 هزار هكتار به اراضي مجهز به سيستم آبياري تحت فشار كشور افزوده شود. عملكرد طرح توسعه روش‌هاي آبياري تحت فشار طي سال‌هاي 1384، 1385 و 1386 در جدول شماره8 نشان داده شده است. در سال 1384 با اجراي اين طرح در سراسر كشور و مجهز شدن 73368 هكتار از اراضي كشور به سيستم‌هاي آبياري تحت فشار، 75 درصد از اهداف برنامه محقق شد . در سال 1385 به ميزان 80529 هكتار از مزارع و باغ‌هاي كشور به سيستم‌هاي آبياري تحت فشار مجهز شدند كه منجر به تحقق 85 درصدي اهداف برنامه شد. در سال 1386 نيز بيش از 60 هزار هكتار از اراضي زراعي و باغي كشور به اين سيستم تجهيز شد. همچنين با توجه به وقوع خشكسالي در سال زراعي گذشته (1386-1387) در اقدامي‌كارگشا و ارزشمند به موجب بند «و» قانون متمم قانون بودجه سال1387 كل كشور براي تأمين اعتبار مورد نياز واردات كالاهاي اساسي و ضروري و جبران خسارت‌هاي ناشي از خشكسالي و سرمازدگي، مبلغ سه هزار ميليارد ريال به تأمين اعتبار كمك‌هاي فني و اعتباري اصلا‌ح شيوه‌هاي آبياري و توسعه آبياري تحت‌فشار اختصاص يافت كه مي‌تواند تأثير بسزايي در گسترش سيستم‌هاي آبياري تحت فشار در كشور داشته باشد.  پيشنهادها 1– از آنجايي كه روش‌هاي آبياري تحت فشار شامل انواع روش‌هاي آبياري باراني و قطره‌اي، بازده بالاتري نسبت به روش‌هاي آبياري سطحي دارند، همچنين با توجه به كم‌آبي موجود و وقوع خشكسالي با شدت‌هاي مختلف در كشور پيشنهاد مي‌شود در مناطق مستعد احداث سيستم‌هاي آبياري تحت فشار، نسبت به تغيير روش‌هاي آبياري، از آبياري سطحي به آبياري تحت فشار اقدام لازم صورت گيرد. -1 از آنجايي كه روش‌هاي آبياري تحت فشار شامل انواع روش‌هاي آبياري باراني و قطره‌اي، بازده بالاتري نسبت به روش‌هاي آبياري سطحي دارند، همچنين با توجه به كم‌آبي موجود و وقوع خشكسالي با شدت‌هاي مختلف در كشور پيشنهاد مي‌شود در مناطق مستعد احداث سيستم‌هاي آبياري تحت فشار، نسبت به تغيير روش‌هاي آبياري، از آبياري سطحي به آبياري تحت فشار اقدام لازم صورت گيرد. -2 عملكرد سال‌هاي گذشته طرح توسعه روش‌هاي آبياري تحت فشار بيان‌كننده آن است كه در سال‌هايي كه درصد مشاركت دولت در اين طرح افزايش يافته، توسعه روش‌هاي آبياري تحت فشار با اقبال بيشتري از سوي كشاورزان مواجه شده است. از اين رو، پيشنهاد مي‌شود نسبت به افزايش تسهيلات دولتي اعم از تسهيلات بانكي با سود و كارمزد پايين به طرح‌هاي آبياري تحت فشار اقدام لازم صورت گيرد تا شاهد تحقق بيشتر توسعه اين روش آبياري و در نهايت افزايش مصرف بهينه آب در بخش كشاورزي باشيم. منابع: -1عليزاده امين، طراحي سيستم‌هاي آبياري، جلد دوم، انتشارات دانشگاه امام رضا، 1385. -2طرح ده‌ساله توسعه روش‌هاي نوين آبياري در كشور، دفتر بهبود و توسعه روش‌هاي آبياري وزارت جهاد كشاورزي، 1384. -3گزاراش‌هاي وزارت جهاد كشاورزي. -4مجموعه اسناد ملي توسعه در برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلا‌مي‌ايران (جلد چهارم)، 1385. -5سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور (سابق)، قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلا‌مي‌ايران (1388-1384.)  * كارشناس معاونت برنامه‌ريزي * منبع : www.spac.ir، شنبه 18 آبان 1387، ش 290، ص 18