Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 119874
تاریخ انتشار : 6 بهمن 1387 0:0
تعداد مشاهدات : 11

انقلاب اسلامي، تحجر و سنت

نويسنده: علي ذوعلم
نويسنده: علي ذوعلم خبرگزاري فارس: در اين مقاله بر آنيم نسبت انقلاب اسلامي با مقوله ي تحجر و سنت را ارزيابي كرده و ميزان توفيق آن را در تقابل با تحجر بررسي كنيم. انقلاب، به عنوان راهكاري سريع براي ايجاد تحولي بنيادين و همه جانبه در ساختار سياسي جامعه، از ويژگي هايي برخوردار است كه مهم ترين آن "شالوده شكني" است. شالوده شكني به معني درهم ريختن نُرم ها، نمادها، نهادها و ساختارهاي حاكم بر يك جامعه، شرط لازم و ضرور شكل گيري يك انقلاب پيروز است. در هر انقلابي، گستره، عمق و عرصه هاي اين شالوده شكني، متفاوت است. در برخي انقلاب ها، تنها شالوده هاي سياسي و ساختار نظم حاكم بر جامعه دچار تحول و دگرگوني مي شود، ولي برخي انقلاب ها، عرصه هاي فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي را هم در معرض تحول عميق قرار داده، و شالوده شكني را به اين عرصه ها هم گسترش مي دهند. از همين روي، انقلاب ها سنت شكن تلقي مي شوند و مقابله با سنت هاي ديرپاي جامعه، در همان عرصه هايي كه انقلاب در آن ها روي مي دهد، امري است كه گويا لازمه ي ذاتي انقلاب ها شمرده مي شود. اما انقلاب اسلامي ايران از نگاه محققان و جامعه شناسان برجسته ي انقلاب، اگر چه انقلابي جامع و عميق بود، ولي از نظر مواجهه با سنت هاي ريشه دار جامعه، نه تنها با آن ها تقابل نداشت، بلكه اساسا با تكيه بر باورها، ارزش ها، نهادها و نمادهايي شكل گرفت كه در عرف جامعه شناسي، "سنت" تلقي مي شود.1 البته مي توان گفت شالوده شكني انقلاب اسلامي، عمدتا در عرصه ي قالب ها، نمادها و گفتمان هاي متحجرانه و جمودگرايانه ظهور و بروز پيدا كرد. در اين مقاله بر آنيم نسبت انقلاب اسلامي با مقوله ي تحجر و سنت را ارزيابي كرده و ميزان توفيق آن را در تقابل با تحجر بررسي كنيم. از نگاه كساني كه سنت و تحجر را مترادف مي انگارند، اين يك تعبير تناقض نما تلقي مي شود كه انقلاب اسلامي ايران، ضمن برخورداري از روح سنت گرايي و تلاش براي احياي ارزش ها و آرمان هاي ديني، در عين حال، جهت گيري ضد متحجرانه و اصلاح گرايانه داشته باشد. اين تلقي، ناشي از يكي دانستن مفهوم سنت و تحجرو برخاسته از اين برداشت نادرست است كه هر چه ريشه در سنت هاي جامعه داشته باشد، متحجرانه و ايستا است و آن چه به دوران مدرن تعلق دارد پويا و مترقي است، بنابراين تبيين دقيق و شفاف دو مفهوم "سنت" و "تحجر" براي اين بحث، ضرور است. چيستي سنت و تحجر سنت در لغت به معني طريقت، شيوه و روش مي باشد.2 در قرآن كريم و روايات نيز اين واژه به همين معني، فراوان به كار رفته است.3 شيخ الرييس در الهيات شفا، از پيامبران و رهبران جوامع بشري به عنوان "سان" ياد كرده است،4 سان به كساني گفته مي شود كه روش ها، شيوه ها و قوانيني را در جامعه پايه گذاري مي كنند. در ادبيات اجتماعي معاصر، "سنت" در برابر "تجدد" مطرح شده است، گرچه در تبيين دقيق اين واژه، اختلاف نظرهاي عميقي به چشم مي خورد، ولي غالبا از سنت، كليه مباني، ارزش ها، روش ها، هنجارها و باورهاي متعلق به گذشته اراده مي شود كه در دوران تجدد مورد مناقشه و طرد قرار گرفته و اعتبار خود را از دست داده اند. به نظر مي رسد تبيين رابطه ي اين دو معني از سنت، و اين كه در كاربردآن، كدام يك را اراده مي كنيم، نكته ي مهمي است.5 از آن جا كه معني ريشه داري از سنت در فرهنگ و منابع اصيل ديني مان سراغ داشته و جايگاه والا و مهمي براي آن - هم در تكوين و هم در تشريع - قايل هستيم، قاعدتا بايد چنين معني بومي از "سنت" اراده شود، ولي كاربرد فراوان اين واژه به معني دوم و خلط آن با معني اول، كه گاه بدون توجه به لوازم و اقتضائات هر يك از آن دو رخ مي دهد، موجب بدفهمي و منشا نزاع هاي لفظي مي گردد كه غالبا به اختلافات عميق فكري و اجتماعي نيز تاويل و تحويل مي شود! البته برخي از ويژگي هاي سنت - در برابر تجدد - در سنت به معني بومي و اصيل آن هم وجود دارد، ولي نمي توان اين دو اصطلاح را يكي دانست. سنت به معني نخست، مقوله اي است كه بسياري از عناصر و مصاديق آن، با تحولات تاريخي و دوران هاي مختلف زندگي اجتماعي انسان، هيچ تعارضي نداشته و اساسا فراتاريخي تلقي مي شود. به عنوان مثال اگر از پيروزي نهايي حق در برابر باطل، به عنوان يك "سنت الهي" ياد مي شود، اين حقيقتي است كه در شكل گيري حركت تاريخ نقش دارد. در حقيقت سنت ها به اين معني، عامل شكل گيري دوران هاي مختلف تاريخ بشرند نه معلول آن، لذا گذار جامعه بشري از دوران سنت - به معني دوم - به دوران تجدد يا فراتجدد، هرگز اين سنت ها را بي اعتبار و از رده خارج نمي سازد. "تحجر" سنگ شدن، سخت شدن و به صورت سنگ درآمدن است،6 ولي در اصطلاح به معني ايستائي، جمود، سختي نشان دادن و مقاومت در برابر هر نوع تحول و هر امر تازه اي است. تحجر يك ويژگي فرهنگي - اجتماعي است كه كم وبيش در اَشكال و قالب هاي گوناگون شكل مي گيرد. تعصب هاي جاهلانه، تعلقات قبيله اي و ملي، عدم درك حقايق و سنت هاي حاكم بر حركت جوامع، از عوامل شكل گيري و پايداري تحجرند، ولي مهم ترين عامل تحجر، عدم تفكيك بين اصول و پايه هاي ثابت و ضرور زندگي بشر با جنبه هاي متغير و متحول آن است.اغلب از نسبت بين سنت و تجدد بحث مي شود و كمتراز نسبت بين سنت و تحجر، سخن به ميان مي آيد، حال آن كه تامل در اين نسبت، مي تواند برخي از جنبه هاي نسبت بين سنت و تجدد را هم آشكار كند و اين نكته ي مهم را روشن سازد كه آن چه به ظاهر، تعارضي آشتي ناپذير باتجدد دارد، تحجر است نه سنت؛ بلكه مي توان گفت سنت - به معنايي كه در دين و فرهنگ خودمان به كار مي رود شاخص ها و معيارهاي تحجر و تجدد را تبيين مي كند، تحجري كه موجب بازدارندگي و ايستايي است و تجددي كه موجب بي هويتي و گسست فرهنگي خواهد شد. سنت مي تواند به بازشناسي جنبه هاي ثابت و متغير كمك كند و ما را براي دستيابي به وضعيتي برخوردار از هويتي مستقل و ريشه دار و در عين حال بهره مند از نوآوري ها و تجربه هاي كارساز بشري، ياري رساند. اگرچه ويژگي ثبات و پايايي، ظاهرا بين دو مقوله سنت و تحجر، مشترك به نظر مي رسد، ولي عنصر ثبات در سنت ها، ناشي از ريشه داري حقيقي آن ها در حيات انسان و نقش آفرينيشان به عنوان "اصول ثابت" است و در تحجر، ناشي از سكون، ايستايي و عدم تحرك. ثبات سنت ها، ناظر به اصول، مباني، چارچوب ها و ارزش هاي كلان است و ثبات در تحجر، برخاسته از عادات، آداب، راهكارها، روش ها و قالب ها است. گاه ممكن است در دريافت و درك سنت هاي تشريعي و چگونگي بهره برداري از آن ها، تحجر حاكم شود و حتي برخي سنت ها را از كاركرد حقيقي خود در تعالي و رشد انسان ها بازدارد. متاسفانه گاه، سنت هاي پويا و تحول آفرين ديني، تحت تاثير تحجر، به ابزارهاي ضدديني تبديل شده و دين گريزي را زمينه سازي مي كنند. شالوده شكني انقلاب اسلامي و مهم ترين عرصه هاي آن انقلاب اسلامي در مراحل تكوين و شكل گيري خود با موانع اساسي و بزرگي مواجه بود كه يكي از مهم ترين آن ها را مي توان "تحجر" دانست. شالوده شكني انقلاب اسلامي، قبل از آن كه نظام سياسي حاكم بر جامعه را هدف قرار دهد، بايد "تحجر" ديرپا و مزمن حاكم بر عرصه هاي سياسي و ديني جامعه را به چالش مي طلبيد و پوسته هاي سخت و منجمدي را كه مانع تحرك و پويايي بود، مي شكست. اين پوسته ها كه در دوران غربت و مظلوميت اسلام و با همكاري نانوشته بين دستگاه هاي استبدادي و نهادهاي ديني نماي جامعه، به تدريج شكل گرفته بود، با ورود تجدد به عنوان يك كالاي وارداتي توسط دلالان به ظاهر متجدد، افزايش و ضخامت يافت. امام خميني(ره)، غربت اسلام را در دهه 1340 اينگونه تصوير مي كند: "استعمارگران براي رسيدن به مطامع استعماري خود لازم ديدند كه زمينه هايي فراهم سازند تا اسلام را نابود كنند... به وسايل مختلف بر ضداسلام تبليغ و دسيسه كردند. مبلغيني كه در حوزه هاي روحانيت درست كردند و عمالي كه در دانشگاه ها و موسسات تبليغات دولتي يا بنگاه هاي انتشاراتي داشتند و مستشرقيني كه در خدمت دولت هاي استعمارگر هستند، همه دست به دست هم داده، در تحريف حقايق اسلام كار كردند، به طوري كه بسياري از مردم و افراد تحصيل كرده نسبت به اسلام، گمراه و دچار اشتباه شده اند."7 پيام آوران تجدد و منورالفكران مقلد، نه تنها كمكي به تحجرزدايي و بازشناسي و احياي سنت ها نكردند، كه با متحجرانه خواندن همه ي دستاوردهاي عميق و متعالي فرهنگ ملي، موانع طبيعي و ريشه دار نفوذ فرهنگي و فكري بيگانه را تضعيف ساخته، غرب گرايي متحجرانه و مقلدانه را ترويج و تبليغ كردند و صراحتا جامعه تحول گرا و اصلاح طلب را به مسيري انحرافي سوق دادند و علاوه بر اين، به بقأ و استمرار انديشه ها و آموزه هاي متحجرانه ي پيشين، كمك كردند.8 بنابراين انقلاب اسلامي براي تثبيت انديشه هاي خود - كه مبناي اصلي شكل گيري، گسترش و پيروزي انقلاب بود - بايد در دو جبهه به مبارزه فرهنگي دشوار و ظاهرا ديربازده مي پرداخت و شالوده شكني مي كرد: يكي جبهه ي تحجر ديرين و تنيده به جان سنت، و ديگري تحجر تازه وارد متكي به تجدد و دستاوردهاي جذاب و جديد غرب، تحجر سنت نما و تحجر متجددمآب. مروري بر پارادايم ها و آموزه هاي مبنايي متحجرانه اي كه در زمان شكل گيري انقلاب اسلامي، ذهنيت غالب جامعه را تحت تاثير قرار داده بود و بايد شكسته مي شد، دشواري راه طي شده را نشان مي دهد: - دين، افيون توده ها:در دوران تجدد، دين محكوم به تحجر و انزوا شد. اين محكوميت همزمان از سوي دو انديشه ليبراليسم و ماركسيسم، با دو تبيين مختلف، مطرح گرديد. انديشه هاي ليبراليسم، دين را به عنوان مقوله اي كه تنها در عرصه هاي حيات فردي و معنوي انسان ها مي تواند نقشي داشته باشد، از صحنه جامعه و سياست راند و ماركسيسم هم دين را افيون توده ها دانست كه به عنوان ابزاري در اختيار طبقه حاكم، به توجيه تبعيض و فقر حاكم بر طبقات محروم جامعه مي پردازد و پابرهنگان را از شورش و اعتراض عليه حاكمان، بازمي دارد. محكوميت و انزواي دين، در كشورهاي زير سلطه هم به شكل ديگري توسط روشنفكران تجددگرا تاييد و تثبيت مي شد: دين مقوله اي مربوط به گذشته است و هرآنچه متعلق به گذشته باشد، سنتي، متحجر و محكوم است. اما حقيقتا اين نگاه به دين، خود يك نگاه متحجرانه و بدون منطق بود، زيرا صدور حكمي واحد و عام براي دين بدون ارايه ي تعريف درستي از آن و مشخص كردن مصاديقش، خود يك نگاه متعصبانه و بدون منطق نسبت به دين است. تعميم نقش ديني كه در جوامع قرون وسطي در غرب، مانع تفكر عقلاني و آزادانديشي و تحرك اجتماعي بوده است، به همه ي اديان در جوامع گوناگون، چه دليل منطقي مي توانست داشته باشد؟ تعميم حكم مسيحيت ممسوخ و منسوخ به اسلام ناب محمدي(ص)، چگونه قابل دفاع است؟ پس مي توان گفت طرد دين به طور مطلق و عام، آموزه اي متحجرانه و متعصبانه است كه در بسياري از جوامع ديني، ابزار قدرتمندان و جاده صاف كُنِ نفوذ استعمارگران شده و راه مقاومت و مبارزه توده هاي متدين دربرابر قدرت هاي بيگانه را مي بست. انقلاب اسلامي ايران، اين آموزه ي متحجرانه ي متجددمآب را به چالش كشيد و با مواجهه و رويارويي صريح، قاطعانه و همه جانبه با استبداد خشن و فاسد پهلوي و با نفوذ استعماري غرب و به ويژه امريكا در ايران، كه با تكيه بر نيروي ايمان ديني و اعتقاد مذهبي مردم و توسط توده محروم و دست خالي اين مرزوبوم به پيروزي رسيد، شكست عميقي را بر اين باور متحجرانه و مشهور زمانه وارد ساخت و دين حقيقي را از اتهام همكاري با حاكمان ظالم و استثمارگر عليه محرومان مبرا كرد و ثابت نمود كه اگر چهره ي حقيقي دينِ حق، براي توده مردم تبيين شود، جاذبه ي طبيعي و فطري آن مي تواند توده ي مردم را عليه ستمگران بشوراند و با رهبري معنوي و سياسي يك رهبر الهي، هيمنه و اركان استبداد و استعمار را فرو ريزد.9 شالوده شكني انقلاب اسلامي در اين عرصه، نگاه جهان را به مقوله دين تحت تاثير قرار داد و حتي در مطالعات جامعه شناختي و سياسي، دين را به عنصري جدي تبديل ساخت. علاوه بر اين پس از فروپاشي بلوك شرق، تفكر ديني، اسلام سياسي و جهان اسلام را به مهم ترين مانع سلطه ي يكپارچه غرب، تبديل كرده به طوري كه براي رفع اين مانع و درهم كوبيدن مقاومت اسلامي در سراسر جهان، ضرورت راه انداختن جنگ هاي صليبي را براي آنان تداعي كرده است! - تغييرناپذيري نظام شاهنشاهي:يكي از نمادها و شاخص هاي تحجر كه انقلاب اسلامي توانست آن را به شكست و اضمحلال بكشاند، جمود بر نظام سياسي شاهنشاهي بود كه همواره به عنوان يك قالب غيرقابل تغيير - حتي در ميان نخبگان فرهنگي و سياسي - پذيرفته شده بود. در طول قرون متمادي، حاكميت بلامنازع سلطنت در ايران از طريق اسطوره سازي ها و رواج فرهنگ دستوري و رسمي در ذهن و فرهنگ سياسي جامعه، به مثابه ي يك ايدئولوژي سياسي القا شده و نظام پادشاهي به عنوان وارث تاريخ تحولات ايران باستان و تضمين كننده وحدت و امنيت كشور تلقي مي شد.10 حتي در ميان اكثر فعالان سياسي و احزاب و گروه هاي مبارز هم، اين به عنوان امري غيرقابل خدشه تلقي مي شد كه در مبارزات سياسي نبايد متعرض سلطنت شد، و لذا شعار "شاه بايد سلطنت كند نه حكومت" تا آستانه اوج گيري و گسترش انقلاب، در اوايل سال 57 همچنان در بيانيه ها و موضع گيري هاي برخي گروه ها و احزاب شناخته شده و سابقه دار، مطرح مي شد. پيش از اين نيز در جريان آغاز نهضت روحانيت - در سال هاي 41و42 اين امام(ره) بود كه با اعتراض صريح و مستقيم به شاه، اين قالب را شكست و ريشه ي استبداد و فساد را متوجه شاه دانست. اين شالوده شكني امام(ره) در مواجهه با نظام استبدادي سلطنت، در آغاز نه تنها مورد قبول و تاييد نخبگان رسمي و روشنفكران تجددزده قرار نگرفت، كه به تعبير زنده ياد جلال آل احمد، روشنفكران در برابر آن، دست هاي خود را به بي اعتنايي شستند،11 و حتي به سرزنش و انتقاد از آن پرداختند. در برابر اين نگاه متحجرانه و جمودآميز نسبت به سلطنت و نظام شاهنشاهي، امام خميني(ره) اين انديشه را باطل و شوم تلقي مي كند: "اين مواد قانون اساسي [مشروطه] و متمم آن كه مرتبط به سلطنت و ولايتعهدي و امثال آن است، كجا از اسلام است؟ اين ها همه ضداسلامي است، ناقض طرز حكومت و احكام اسلام است. سلطنت و ولايتعهدي همان است كه اسلام بر آن خط بطلان كشيده... سلطنت و ولايتعهدي همان طرز حكومت شوم و باطلي است كه حضرت سيدالشهدا(ع) براي جلوگيري از برقراري آن قيام فرمود و شهيد شد..."12 همين شالوده شكني انقلاب اسلامي است كه در ربع قرن اخير، نظام هاي فاسد، استبدادي و وابسته را به چالش كشيده و راه روشني را براي مبارزه با آنان در پيش پاي ملت هاي مسلمان قرار داده است. - جدايي دين و سياست:اگر دين را به عنوان مجموعه اي به هم تنيده و منسجم از باورها، ارزش ها و احكام عملي بدانيم كه از جانب خداوند متعال براي تامين سعادت حقيقي بشر ارايه شده است، به راحتي درخواهيم يافت كه سياست به معني حسن تدبير در اداره امور اجتماعي انسان، بخشي تفكيك ناپذير از دين است، زيرا نقش سياست در تامين سعادت انسان ها، انكارناپذير بوده و دين نمي تواند نسبت به اين عامل اساسي و موثر در سعادت انسان، بي تفاوت باشد. برخلاف اين امر بديهي و آشكار، كه به خصوص در مورد دين اسلام و مكتب تشيع به استناد ده ها آيه از قرآن كريم و صدها روايت و - فراتر از آن - سلوك و سيره ي پيامبراكرم(ص) و ائمه معصومين(ع) به هيچ وجه ترديدپذير نيست، اصل متحجرانه جدايي دين و سياست، در فرهنگ جامعه ما و همه جوامع اسلامي، اصل غالب تلقي مي شد و اين اصل متحجرانه حتي در مراكز حوزوي و در ميان روحانيان هم نفوذ كرده، مانع هر تلاش جدي و گسترده سياسي مي گرديد، حال آن كه "مساله ولايت و اين كه جهات اجتماعي زندگي انسان، اداره كننده و سرپرستي مي خواهد، از بديهيات فطرت است و آيات قرآني كه بناي دين را بر روي فطرت مي گذارد، در اثبات اين كه ولايت يك مساله ثابت و غيرمتغير ديني و به اصطلاح از مواد شريعت است، كافي است"13 "مساله ولايت، يكي از مواد شريعت است كه مانند ساير مواد مشروعه ديني براي هميشه در جامعه اسلامي بايد زنده باشد."14 "اعتقاد به ضرورت تشكيل حكومت و برقراري دستگاه اجرا و اداره، جزيي از ولايت است."15 اما آن چه در اين باب در ذهنيت عمومي جامعه ما - پيش از شكل گيري انقلاب اسلامي جايگزين شده و فرهنگ سياسي غالب را تشكيل مي داد، اين بوده كه "اسلام كاري به سياست ندارد و بايد ديانت از سياست جدا باشد."16 منشا اين نگاه متحجرانه، عمدتا مراكز قدرت جهاني بودند كه اين نگاه را به نفع خود و در راستاي تامين نفوذ و سلطه نامشروع خود در كشورهاي اسلامي مي دانستند: "اين را كه ديانت بايد از سياست جدا باشد و علماي اسلام در امور اجتماعي و سياسي دخالت نكنند، استعمارگران گفته و شايع كرده اند. اين را بي دين ها مي گويند. مگر زمان پيامبراكرم(ص) سياست از ديانت جدا بود؟ مگر در آن دوره عده اي روحاني بودند و عده ديگر سياست مدار و زمامدار؟.... اين حرف ها را استعمارگران و عمال سياسي آن ها درست كرده اند تا دين را از تصرف امور دنيا و از تنظيم جامعه مسلمانان بر كنار سازند و ضمنا علماي اسلام را از مردم و مبارزان راه آزادي و استقلال جدا كنند. در اين صورت مي توانند بر مردم مسلط شده و ثروت هاي ما را غارت كنند. منظور آن ها همين است"17 البته - از ديدگاه امام(ره) - علاوه بر خارجي ها، روحانيان غافل از جنبه هاي اجتماعي سياسي اسلام هم در پيدايش اين نگاه متحجرانه شريك بوده و زمينه را براي چنين تحريف هاي آشكاري، فراهم مي ساخته اند.18 حتي عقيده به انتظار ظهور حضرت مهدي(عج)، گاه زمينه ي اين برداشت انحرافي مي شده است. بدفهمي در باب انتظار فرج، بهانه اي براي انفعال و سازش تلقي مي شده و تن دادن به هر نظام فاسد و ستمگري را توجيه مي كرده است. انقلاب اسلامي در عمل، انگاره ي جدايي دين و سياست را نسخ كرد و شالوده ي اين نگاه متحجرانه را فروريخت. نه تنها در جريان انقلاب، كه در نظام سياسي برآمده از انقلاب اسلامي، سياست و حكومت، مباني فلسفي و چارچوب ارزشي و اخلاقي خود را بر اسلام بنا نهاد و اهداف و روش هاي حكومت را مبتني بر آرمان ها و احكام اسلامي تعريف و تحديد كرد و بر پيوند دين و سياست تاكيد ورزيد. تجربه 25 ساله، استقرار جمهوري اسلامي، بركات و ثمرات اين پيوند را در عرصه هاي مختلف سياسي، امنيتي، فرهنگي، اجتماعي، تربيتي و... نشان داد و تاثير ديني بودن حكومت را در كنترل و نظارت بر قدرت، مردمي بودن نظام سياسي، حفظ استقلال كشور، پايبندي حكومت به ارزش ها و چارچوب هاي اخلاقي، جلب مشاركت و حضور عيني مردم در دفاع از مرزها و طرد بيگانگان، تعميق روح وحدت و انسجام ملي، فراهم آوردن بستر توسعه و پيشرفت، تقويت روحيه خودباوري و خودجوشي در عرصه هاي گوناگون پژوهشي، علمي و فني، تامين عزت و افتخار جامعه در برابر ديگران، دفاع از آزادي هاي قانوني و تضمين حقوق مردم، تلاش براي استقرار عدالت و مبارزه با تبعيض و فساد و اشرافي گري، رشد فرهنگي و تعالي معنوي و اخلاقي جامعه، و...، آشكار ساخت. همين تجربه است كه موجب گسترش بيداري اسلامي شد و فرهيختگان جهان اسلام را در برابر لجام گسيختگي حكومت هاي استبدادي و وابسته - در كشورهاي اسلامي - به تحرك و مبارزه برانگيخت و خواب مستكبران جهاني را آشفته ساخت. - جمود و تحجر فقهي:انقلاب اسلامي به عنوان راهكاري ديني براي مقابله با ظلم، فساد، استبداد و سلطه ي بيگانه و تشكيل جمهوري اسلامي ايران، حاصل اجتهاد فقيهي سترگ و روشن ضمير بود كه خود نوعي شالوده شكني در عرصه ي تحجر و جمود فقهي بايد تلقي شود. اما فراتر از اين، انديشه سازان و پايه گذاران فكري انقلاب اسلامي، پيش از اين چاره انديشي و مبارزه با جمود فقهي را مطرح كرده و بر ضرورت بازخواني و بازكاوي احكام فقهي، متناسب با نيازهاي نو، در چارچوب منابع اصيل و با رعايت سازوكارها و روش هاي اجتهادي، تاكيد ورزيده بودند.19 در جريان اوج گيري انقلاب اسلامي، برخي شبهه ها در باب حضور زنان در صحنه ي مبارزات مطرح مي شد كه امام راحل با قدرداني از زنان متدين و مبارزي كه پيشتاز صفوف تظاهرات ضدرژيم پهلوي قرار داشتند، اين شبهه ها را پاسخ مي داد. پس از پيروزي انقلاب هم درباره تصدي نمايندگي مجلس شوراي اسلامي توسط زنان، شبهاتي مطرح و حتي مستند به استدلال هاي فقهي در قالب كتاب منتشر شد، كه امام (ره) و ساير عالمان مجتهد و زمان شناس، بي اعتناي به اين نغمه ها، بر ايفاي نقش اجتماعي - سياسي زنان، با حفظ همه اصول اخلاقي و رعايت موازين شرعي، تاكيد كردند. شالوده شكني انقلاب اسلامي در عرصه ي تحجر و جمود فقهي، پس از پيروزي انقلاب اسلامي و براي ارايه ي الگوي جامعه اي ديني در عصر حاضر، ضرورت بيشتري يافت و در زمينه ي احكام اقتصادي، سياسي، فرهنگي، هنري، قضايي و...، مصاديق متعددي پيدا كرد، اما هنوز هم عرصه ها و زمينه هاي فراواني وجود دارد كه به تعبير استاد شهيد مطهري(ره) - در برابر تلاش دست هايي كه مي خواهد ما را به مسير غرب بكشاند، وظيفه ي سنگين و خطير مواجهه با مسايل زمان را بر دوش مجتهدان و عالمان دين قرار مي دهد تا با شجاعت علمي لازم - همچون شجاعت شيخ طوسي(ره) در زمان خود بتوانند با جمود فقهي مبارزه كنند و احكام حيات بخش اسلام را براي تامين نيازهاي نوين جامعه اسلامي استنباط و ارايه نمايند.20 - مدرنيته، تنها راه نجات:گرچه مدرنيته يك حقيقت بسيط و غيرقابل تفكيك نيست و ويژگي هاي آن حاكي از عناصر مختلفي است كه در عرصه هاي گوناگون حيات اجتماعي و فردي جوامع غربي، به تدريج شكل گرفت و تحت عنوان واحد "مدرنيته" يا تجدد، دوران جديد غرب را از دوران هاي پيشين آن، متمايز ساخت، ولي در يك نگاه جانبدارانه و مطلق انگارانه، تجدد به عنوان تنها راه پيشرفت و رشد جوامع بشري القا شد و پيشقراولان منورالفكري در جوامع شرقي - و از جمله در جامعه ي ما - تعريفي از مدرنيته را مطرح كردند كه گويا نمي توان ميان لايه ها و عناصر مختلف آن تفكيك قايل شد و بنابراين تعريف، نسخه ي "غربي شدن از فرق سر تا ناخن پا" را براي جامعه ي ما تجويز كردند.21 به همين دليل يك نوع نگاه متعصبانه و متحجرانه در باب مدرنيته شكل گرفت و آموزه هاي فني، علمي، فرهنگي، فكري و سياسي مدرنيته، يك جا به عنوان تنها راه نجات، در ميان عالم و عامي تبليغ و غالبا پذيرفته شد. رژيم پهلوي سعي مي كرد با شعار مدرن سازي، به بازكردن راه نفوذ بيگانگان مشروعيت بخشد و با همين رويكرد توانست بخش هايي از روشنفكران را به همكاري و همراهي با خود، جلب كند. انقلاب اسلامي ايران، اين انگاره را به چالش كشيد و عليه آن به پا خاست. ميشل فوكو، به درستي اين نكته را دريافته است كه: "انقلاب اسلامي ايران، امتناع كل يك فرهنگ و كل يك ملت بود از رفتن زير بار يك جور نوسازي كه در نفس خود كهنه گرايي است."22 حقيقتا جمود بر روي همه آموزه ها و عناصر مدرنيته، خود نوعي تحجر و كهنه گرايي است كه رويكرد فراتجدد در غرب، دليلي بر اين امر است. البته انقلاب اسلامي همه ي وجوه عصر جديد را منتفي تلقي نمي كرد. تاكيد امام خميني(ره) بر اين كه ما با تمدن مخالف نيستيم بلكه با فساد مخالفيم، پاسخي بود به برداشت ها يا اتهامات ناروا در حق انقلاب اسلامي، كه ناشي از همان ديدگاه متعصبانه و متحجرانه در باب تجدد بود، و گمان مي كرد خصيصه ي مذهبي بودن انقلاب، به معني مردود شمردن فكر پيشرفت است.23 نگاهي به ويژگي هاي دوران مدرنيته،24 نشان مي دهد كه انقلاب اسلامي به حق، تفكيك ناپذيري و واحدانگاري اين ويژگي ها را زير سوال برد و با تفكيك وجوه مختلف فني - علمي، فكري - فرهنگي، اقتصادي - سياسي آن براي هر كدام، نوعي از مواجهه و تعامل را تعريف نمود. اين نگاه، تفاوت آشكار مباني فكري انقلاب اسلامي را با انديشه هاي سلفي گري در بخش هايي از جهان اسلام نشان مي دهد، تفاوتي كه هنوز هم براي برخي تحليل گران، به درستي فهميده نشده است. علاوه بر آن چه مطرح شد، مي توان به آموزه ها و انگاره هاي ديگري نيز اشاره كرد كه به عنوان عناصر فرهنگي متحجرانه، در ذهنيت عمومي جامعه رسوخ كرده و راه را براي تحولي بنيادين و اصيل در جامعه تنگ مي كرد. انقلاب اسلامي در اين عرصه ها درصدد شالوده شكني و تغيير گفتمان غالب برآمد و توانست اين عناصر را كاملا يا به طور نسبي متحول سازد. برخي از اين انگاره ها عبارت است از: - انفعال در برابر قدرت هاي استعماري و تن دادن به قضا و قدر (به معني عاميانه و منفي آن) - وازدگي، ياس و خودكم بيني براي ورود در عرصه ي مبارزات اجتماعي و سياسي و تلاش هاي علمي و فني. - اعتقاد به تعارض دين با علم، انديشه ورزي، خردورزي،.... - لزوم احتراز روحانيان از ورود به عرصه ي عمل اجتماعي و سياسي و تصدي مناصب عمومي. در مورد بند اخير، اظهارات يكي از چهره هاي سرشناس روشنفكري معهود كشورمان پس از پيروزي انقلاب در جمع روحانيان قم، خواندني و قابل توجه است.25 نگاه متحجرانه اي كه روشنفكران متجدد مآب در باب روحانيت، دين، حوزه هاي علميه و نمادهاي ديني از قبيل شهر مقدس قم داشتند، و تحول عميقي كه در اين نگاه ها ايجاد شد، توفيق انقلاب اسلامي در شالوده شكني و مبارزه با عناصر جامد و رسوب كرده در فرهنگ غالب را مي رساند. انقلاب اسلامي، ضدتحجر و انحراف، نه ضدتجدد و سنت شالوده شكني انقلاب اسلامي كه با پشتوانه بينش الهي و توحيدي امام خميني(ره) و عزم راسخ، تدبير قاطع و رهبري ايشان تحقق يافت، درحقيقت به آزادسازي دو نيروي عظيم در جامعه ما و سپس در سطح جهان اسلام انجاميد. يكي نيروي عظيم و انرژي نهفته در اسلام و ديگري نيروي عظيم مردم. امام خميني(ره) با مقابله ي مدبرانه و ريشه اي با پارادايم هاي متحجرانه ي حاكم بر جامعه، اولا، توانمندي و تحول زايي اسلام ناب محمدي (ص) را به فعليت رساند و با بيان حقايق دين و تاكيد بر رويكردهاي اجتماعي - سياسي اسلام و بدون فروكاهي ابعاد عبادي و معنوي آن و با لحاظ انسجام ساختاري و ارتباط عميق و ارگانيك جنبه ها و عرصه هاي مادي و معنوي اسلام، به باز خواني اسلام اصيل و دعوت به سنت و سيره نبوي و علوي پرداخت و انرژي عظيم اسلام را آزاد ساخت. ثانيا، اقشار و اصناف گوناگون را با احياي روحيه ديني و انگيزه ي عميق الهي در آنان و علي رغم فضاي مسموم فرهنگي و فكري حاكم بر دستگاه هاي رسمي، آموزشي و فرهنگي، به صحنه ي تاثير گذاري در عرصه ي سرنوشت اجتماعي كشانيد و با آزاد سازي اين نيروي عظيم، مردمي ترين انقلاب تاريخ معاصر را خلق كرد. همين دو نيروي بزرگ، با پيوند منسجم و در هم تنيده اي كه با رهبري الهي امام (ره) برقرار مي كرد، به عنوان سه عامل برجسته و اساسي شكل گيري انقلاب اسلامي شناخته شد26 و تحولي را ايجاد كرد كه پس از گذشت ربع قرن از سرآغاز پيروزي آن، نه تنها پويايي خود را حفظ كرده، كه نقش آفريني آن در عرصه ي جهاني و به چالش كشيدن نظام استبداد بين المللي، برجسته تر و جدي تر شده است. البته اين، نتيجه ي جريان فرهنگي اي بود كه عمدتا از دهه 1320 با تلاش عده اي از عالمان و متفكران متعهد حوزه و دانشگاه آغاز شده و بستر مناسبي را براي اقدامات امام(ره) فراهم كرده بود.27 اين شالوده شكني در برخي عرصه ها، بطور كامل تحقق يافت، ولي در برخي از عرصه ها كه ريشه هاي تحجر در آن عميق تر بود و به راحتي و در كوتاه مدت، نمي توانست زدوده شود، با ضربه كاري امام (ره)، شكاف عميقي برداشت كه با استمرار، تعميق و گسترش انديشه ي ناب انقلاب اسلامي مي تواند به توفيق كامل نزديك شود.اين تحجرزدايي و شالوده شكني، در حقيقت، احيأ سنت و بازگشت به شاخص ها و ارزش هايي بود كه در بوته ي فراموشي يا در چنبره ي تحريف و انحراف گرفتار شده بود و انقلاب اسلامي، تحقق همان را هدف آرماني خود قرار داد. "سنت گرايي جديد ايراني كه در دهه هاي 40 و 50 شمسي توسط رهبر انقلاب و شخصيت هاي ديگري چون استاد مرتضي مطهري و دكترعلي شريعتي تبليغ مي شد، در جامعه ي ايران و بالاخص در بين طلاب جوان و طبقه متوسط، ريشه دواند."28 همان گونه كه پيش تر اشاره شد، غالبا سنت و تجدد در برابر هم نهاده و متعارض تلقي مي شوند، حال آن كه به نظر مي رسد با توجه به معني صحيح و ريشه دار سنت در دين و فرهنگ خودمان، اين تقابل بايد به نقد نهاده شود و لااقل ما نبايد آن را به عنوان يك اصل مسلم و غير قابل ترديد، مورد پذيرش قرار دهيم. سنت به معناي مشهور آن - يعني هر چيزي كه متعلق به گذشته است - تلويحا با ارتجاع، كهنه گرايي، تحجر، جمود و ايستايي، مترادف تلقي مي شود، حال آن كه به نظر ما تحجر و جمود، تقابلي آشكار با سنت به معني اصيل آن دارد. سنت، ناظر به اصول، روش ها و قواعد ثابت و غير متغير نظام هستي است كه در تكوين و تشريع نهاده شده و در درون خود با مكانيزم "اجتهاد" قابليت هماهنگي و پاسخگويي به نيازهاي متحول انسان را در عرصه هاي اجتماعي و فردي دارا مي باشد. اگر سنت به طور جامع لحاظ شود، با برخي جنبه هاي تجدد نه تنها تعارضي پيدا نمي كند، كه متلازم با آن نيز خواهد بود. اگر خردورزي و استدلال گرايي يكي از ويژگي هاي تجدد تلقي مي شود، اين خردورزي لازمه ي سنت ديني ما و از اصول لايتغير رشد و پيشرفت فرد و جامعه تلقي مي شود. اگر فناوري و علوم عملي از ويژگي هاي تجدد است، اين ويژگي از نتايج حتمي التزام به سنت هاي الهي و ديني ما است؛ حتي انسان گرايي - به معني صحيح و واقع بينانه آن - نه تنها تعارضي با سنت ندارد، كه كاملا هماهنگ و لازمه آن است، همانگونه كه مردم سالاري و دمكراسي به عنوان يك روش براي اداره ي حكومت، در سنت اسلامي ما ريشه داشته و هيچ تعارضي با آن ندارد.29 مگر نه اين كه شكوفايي و رشد فلسفه و دانش تجربي در قرون اوليه ي تمدن اسلامي، مبتني بر نگرش ديني و متكي به سنت ها و ارزش ها و باورهايي بود كه اسلام ارايه كرده بود؟ مگر نه اين كه برترين جلوه هاي انسان گرايي و كرامت وحرمت انسان را در سنت و سيره ي نبوي و علوي مي توان سراغ گرفت؟ مگر نه اينكه "آن روز كه در غرب، هيچ خبري نبود و ساكنانش در توحش به سر مي بردند و امريكا سرزمين سرخ پوستان نيمه وحشي بود و دو مملكت پهناور ايران و روم، محكوم استبداد، اشرافيت، تبعيض و تسلط قدرتمندان بودند و اثري از حكومت مردم و قانون در آن ها نبود، خداي تبارك وتعالي به وسيله ي رسول اكرم (ص) قوانيني فرستاد كه انسان از عظمت آن ها به شگفت مي آيد؟"30 بله، برخي از ويژگي هاي تجدد با سنت، قابل جمع نيست و هيچ راهي براي هماهنگي و همنوايي بين آن ها نمي توان پيدا كرد، طرفداري از رفتار سرمايه داري و حاكميت سرمايه، سكولار زندگي كردن و دين پيرايي از زندگي اجتماعي، قرباني كردن مصالح جامعه به پاي منافع فرد در قالب فردگرايي افراطي، سكولار بودن و غير اخلاقي بودن قدرت و حاكميت و31...، از ويژگي هايي است كه سنت ديني ما آن را با تكيه بر استدلال و منطق، نقد و رد مي كند و هرگز به اين دليل كه اين ويژگي ها، ويژگي هاي تجدد است، زير بار آن نمي رود، چراكه سنت ديني و اسلامي ما، با هرگونه جمود و تحجري تعارض دارد، و پذيرفتن همه ي ويژگي هاي تجدد، بدون قيد و شرط و عاري از تامل و استدلال، خود نوعي تحجر و جمود است. بنابراين، سنت بدين معني، نه تنها هيچ تلازمي با تحجر ندارد، كه ضد تحجر و جمود است. همانگونه كه اشاره شد اجتهاد، عنصري از همين سنت است و سنت اجتهاد اگر به درستي عمل شود، ضمن حفظ اصول و مباني و چارچوب هاي اصيل، هرگز اجازه نمي دهد كه تحجر و جمود بر جامعه ي ديني عارض شود. خلط معني تحجر و سنت و يكي دانستن آن، البته محصول مشترك رفتارها و تفكرات متحجرانه ي مسلمانان و مغالطه ي دوران تجدد است كه به خصوص براي خلع سلاح جوامع ديني و اصيل، در ذهن بسياري از نخبگان و متفكران اين جوامع القأ شد تا جرات دفاع از سنت گرفته شود و زمينه ي تسليم شدن بي قيد و شرط و بدون تامل و استدلال در برابر تجدد - آن هم به عنوان يك امر بسيط و غير قابل تبعيض و تفكيك - فراهم گردد. به نظر ما آن چه در برابر تجدد است، سنت نيست، بلكه تحجر است. البته با اين توضيح و تبصره كه برخي از آموزه هاي تجدد هم متحجرانه و متعصبانه است! سنت به معني جامع و اصيل آن، تحجر را بر نمي تابد، ولي در جامعه ما و ساير جوامع اسلامي، به دليل تاثير گذاري فرهنگ مسلمانان و آداب و عادات آنان در رفتار و قواعد زندگي و آميزش آن با سنت ها و قواعد ديني، متاسفانه تحجر، دامن سنت را گرفت و به علت عدم نقد و پالايش، به تدريج در برخي عرصه ها - بلكه در بسياري از عرصه ها- مسلمانان را از سنت به تحجر سوق داد. بر خلاف تصور رايجي كه تحجر و سنت را مترادف با هم و آن را در تعارض با تجدد ارزيابي مي كند، به نظر ما سنت و تحجر با هم تعارض دارند، ولي تجدد، هم آموزه هاي هماهنگ با سنت دارد و هم آموزه هايي كه رنگ تعصب و تحجر به خود گرفته است. انقلاب اسلامي، كه حقيقتا يك انقلاب معنوي و سنتي بود، در هر دو جبهه به شالوده شكني و مبارزه پرداخت. از سويي انگاره هاي متحجرانه ي عارض بر سنت را به چالش كشيد و از سوي ديگر انگاره هاي متحجرانه ي تجدد را كه به عنوان اصول ترديدناپذير دنياي جديد، به ذهن نخبگان جوامع اسلامي القأ شده بود. بنابراين جبهه ي اصلي شالوده شكني انقلاب اسلامي، انحراف و تحجر بود، نه سنت و نه تجدد. اين گمان كه انقلاب اسلامي، همه ي ويژگي هاي تجدد را نفي و طرد مي كند، گمان صحيحي نيست. امام خميني(ره) بارها بر اين حقيقت تاكيد كرده است كه: "ما با سينما مخالف نيستيم، ما با مركز فحشا مخالفيم. ما با راديو مخالف نيستيم، ما با فحشا مخالفيم. ما با تلويزيون مخالف نيستيم، ما با آن چيزي كه در خدمت اجانب براي عقب نگه داشتن جوانان ما و از دست دادن نيروي انساني ما [است] ما با آن مخالف هستيم. ما كي مخالفت كرديم با تجدد؟ با مراتب تجدد؟... مظاهر تجدد وقتي كه از اروپا پايش را در شرق گذاشت - خصوصا در ايران - ... ما را به توحش كشانده است..."32 بيان دقيق استادشهيدمرتضي مطهري، گوياي اين حقيقت است كه انديشه پردازان انقلاب هيچگاه تجدد را عرصه ي شالوده شكني انقلاب نمي ديدند، بلكه "تجدد گرايي افراطي" به معني افراط در نوگرايي و توجه به سليقه ي روز را به عنوان آفت بزرگ انقلاب تلقي مي كردند.33 كساني چون مرحوم دكترشريعتي هم هيچگاه از تقابل با سنت سخن نگفته، بلكه بحث بازشناسي و تصفيه منابع فرهنگي و بازگشت به قرآن و سنت را همواره مطرح مي كرده اند و هم او از تجدد گرايي مقلدانه و متعصبانه پرهيز مي داده است. در جاي ديگري استاد مطهري (ره) خطر تحجر و انحراف را به تعبير ديگري بيان مي كند. ايشان از جمود و جهالت نام مي برد و اين دو را به عنوان افراط و تفريط مورد نقد قرار داده مي گويد: "خطر جمود از خطر جهالت كمتر نيست."34 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران نيز "سنت" را به همين معني ريشه دار و اصيل مورد نظر ما بكار برده و "اجتهاد مستمر فقهاي جامع الشرايط بر اساس كتاب و سنت معصومان سلام الله عليهم اجمعين" را به عنوان يكي از راه هاي تحقق آرمان هاي انقلاب، مورد تاكيد قرار داده است.35 رهبر فرزانه انقلاب در بيان اصولي كه امام (ره) بر آن اصرار مي ورزيد، "شكستن حصار تحجر والتقاط در فهم و عمل اسلامي و التزام به اسلام ناب" را مطرح مي كنند و مي گويند: "از نظر امام (ره) در بيان و عمل ايشان، هم تحجر مردود بود و هم التقاط، كه به معني رها كردن قيود صحيح براي فهم دين و اسلام است."36 همچنين ايشان در اصرار و تاكيد بر ضرورت استمرار اصلاحات حقيقي در جامعه، از تحجر و انحراف به عنوان دو نگرش و تفكر ضد اصلاحي نام مي برند. وضعيت كنوني انقلاب در مواجهه با تحجر اين كه گمان كنيم انقلاب اسلامي در رويارويي با همه ي ريشه ها، انگاره ها و نمودهاي تحجر، توانسته است به توفيق كامل برسد، گمان صحيحي نيست. اگر چه در برخي عرصه ها، شالوده ي انگاره هاي متحجرانه ي كهنه و نو را شكسته و در برخي ديگر، ضربه ها و شكاف هاي اساسي بر آن وارد كرده، ولي: اولا، امكان باز توليد و سر بر آوردن دوباره ي انگاره هاي متحجرانه ي كهنه بعيد نيست ثانيا، احتمال توليد انگاره هاي متحجرانه ي نوين و جديد نيز منتفي نمي باشد. باز خواني و مروري دوباره بر راه دشواري كه انقلاب اسلامي و پيشاپيش آن امام خميني(ره) براي شالوده شكني انگاره ها و ساختارهاي متحجرانه پيمود، و توجه به ابعاد و ريشه هاي اين انگاره ها از سويي، و تلاش هاي سياسي و فرهنگي گسترده و سازمان يافته تحجر مدرن براي تثبيت اصول خود و پيشگيري از اضمحلال و سقوط آن از سوي ديگر، اين احتمال را كه هم انگاره هاي كهنه ي تحجر از قبيل جدايي دين و سياست، عدم كارآمدي اجتماعي - سياسي دين، و...، با تبيين هاي جديد براي نسل هاي آينده، مقبوليت يابد و هم انگاره هاي نوين و قالب ها و نمادهاي جديد تحجر، توليد و ارايه شود، كاملا تاييد مي كند و ضرورت تلاش مستمر و عميق فكري، فرهنگي و تربيتي را براي احيأ، توسعه و تبيين سنت هاي خالص، اصيل و تغييرناپذير متناسب با نيازهاي جديد و تعيين جنبه هاي قابل قبول تجدد، آشكار و قطعي مي سازد. همچنين تلاش هاي امام خميني(ره) و ساير انديشه ورزان و نظريه پردازان انقلاب اسلامي در جهت بازشناسي و بازيابي لايه ها و نمادهاي تحجر، جمود و انحراف و مقابله با آن بايد استمرار يافته از نسلي به نسل ديگر منتقل شود.37 آن چه اكنون در عرصه ي مقابله با تحجر و انگاره هاي جديد و شايع آن به ويژه در بين نخبگان، بايد مورد توجه قرار گيرد، عبارت است از: - جمود در تكثرگرايي و انديشه هاي هرمنوتيكي با رويكرد خاصي كه نتيجه ي آن ترديد در مباني عميق فكري و ديني انقلاب اسلامي است و "حق" بودن يا "امكان درك صحيح و معني مورد نظر متون ديني" را به چالش كشيده، فضاي فرهنگي جامعه را دچار شبهه، ترديد و تزلزل مي سازد. تكرار القايي و تبليغي - نه علمي و تحقيقي - انديشه هاي هرمنوتيكي و اصرار بر اثبات ضرورت و تحقق تكثرگرايي فلسفي و ديني و طرح پرسش هاي ترديد برانگيز در حقانيت انديشه ها و ارزش هاي اسلام ناب محمدي (ص) و ايجاد شبهه در مرجعيت فكري منابع ديني و امكان فهم و درك صحيح آن، ناشي از تعصب و جمودي است كه باور مطلق و پذيرش بي قيد و شرط برخي نخبگان در باب انديشه هاي غربي، در فضاي فكري آنان ايجاد كرده است. گويا آن چه نظريه پردازان غربي گفته اند، وحي مُنزَل است و نمي توان آن را نقد يا رد كرد. حتي با صراحت مي گويند كه: "مگر مي توان در زماني كه نظريه هاي هرمنوتيكي مطرح است، سخن از فهم صحيح به ميان آورد."!!آيا زماني كه انديشه هاي ماركسيسم رواج داشت، نبايد سخن از دين و معنويت و آزادي و... به ميان مي آورديم؟! جمود بر نظريات غربيان و تعصب روي آن، حقيقتا تحجر زمان ما است كه انقلاب اسلامي به شالوده شكني آن بايد بپردازد. - جمود بر جهاني شدن و اين تلقي كه "كار جهاني شدن پايان يافته است و ما تنها به اين بايد بيانديشيم كه چگونه با اين جريان هماهنگ و همراه باشيم!" - انفعال در برابر نظم نوين و تحميلي بين المللي و قبول سلطه ي سياسي امريكا بر جهان و تعصب بر اين امر كه نمي توان در برابر زياده خواهي هاي امريكا، مقاومت كرد و تلاش براي ترويج و القأ اين انگاره ي متحجرانه. فراموش نكنيم كه در اوج حاكميت و انحصار سلطه دو ابر قدرت شرق و غرب، امام خميني(ره) با شعار "نه شرقي - نه غربي" انقلاب اسلامي را به پيروزي رساند و بطلان اين انگاره ي مطلق انگارانه را به ثبوت و ظهور رساند، ولي امروز شاهد باز توليد آن هستيم. - تحجر در فضاي فكري حوزه هاي علميه، كه امام خميني(ره) در يكي از آخرين پيام هاي دردمندانه و هشدار دهنده ي خود، آن را مطرح كردند38 و در وصيتنامه بلند و عميق و ماندگارشان نيز يادآور شدند. حوزه هاي علميه مراكز فكري، فرهنگي، پژوهشي، تربيتي و اعتقادي است كه رسالت اصلي آنها، حفظ و حراست مستمر از انديشه، سيره و سنت اصيل و جاودان نبوي و علوي است كه در زمان هاي متوالي و براي نسل هاي پياپي، عهده دار بازخواني و بازتوليد فكر ديني و ترويج ارزش هاي الهي مي باشند. اگر اين مراكز نتوانند با اجتهاد پويا و سنتي و در چارچوب منابع اصيل ديني و البته با توجه به شرايط زمان، پاسخگوي مسايل و نيازهاي عصر باشند، قطعا جايگاه دين در جامعه دچار آسيب خواهد شد و دشمنان و رقباي فكري اسلام، خلاها را پر خواهند كرد. مجاهدت و تلاش امام خميني(ره) و ديگر برجستگان روشن انديش و دردشناس حوزه توانست زمينه هاي حاكميت "دين" را بر عرصه هاي مختلف فراهم سازد، و اگر از اين زمينه ها به خوبي بهره برداري نشود، حتي اگر عنوان "جمهوري اسلامي" هم برقرار بماند، ولي به تدريج تنها پوسته اي از حاكميت دين باقي خواهد ماند. بنابراين مبرا بودن اين مراكز از تحجر و انحراف، اهميت اساسي خود را مي نماياند. اين ها برخي از انگاره هاي متحجرانه ي روزگار ما است كه دغدغه برانگيز است و انقلاب اسلامي و پايه هاي فكري و اعتقادي آن را به چالش مي كشد. علاوه بر اين ها، نمادها و روش هاي متحجرانه اي هم در بخش هاي مختلف جامعه به چشم مي خورد كه ضرورت توجه به خطر بازسازي يا باز توليد تحجر را آشكار مي سازد. در همه ي مواردي كه انقلاب اسلامي، شالوده هاي آن را از بين برد يا سست كرد، به ويژه تحجري كه دامنگير برخي سنت هاي اصيل و صحيح جامعه ما مي شود و تهديدها و آسيب هاي قابل توجهي را به دنبال مي آورد، اين نگراني وجود دارد. مراكز مطالعاتي با پژوهش هاي موردي در تك تك انگاره ها و روش هاي متحجرانه مي توانند به بررسي هاي عميق بپردازند و راهكارهاي عملي و جامع را در اين باب ارايه دهند، اما اصل مساله به عنوان يك چالش عميق و بنيادين، همچنان به تذكار و تبيين نياز دارد. البته بررسي و شناخت عرصه هاي طي نشده اي كه هنوز انقلاب اسلامي به مواجهه با آن نپرداخته است و معرفي و تبيين آن، نيز نبايد فراموش شود. پي نوشت ها: .1 تدا اسكاچ پل، حكومت تحصيل دار و سهم شيعه در انقلاب ايران، محسن امين زاده، در "رهيافت هاي نظري بر انقلاب اسلامي"، قم، معاونت امور اساتيد و دروس معارف اسلامي، 1377، صص 185 - 186. و نيز: ناصر هاديان، نظريه تدا اسكاچ پل و انقلاب اسلامي در ايران، در "پيشين"، ص 176. و نيز: ميشل فوكو، ايراني ها چه رويايي در سر دارند؟ حسين معصومي همداني، تهران، هرمس، 1377، ص 65. .2 فرهنگ فارسي عميد، تهران، اميركبير، 1377، ص 806. .3 قرآن كريم از سنت هاي ثابت و تغييرناپذير الهي در آيات گوناگون ياد كرده است. از جمله: احزاب/62، فاطر/43، فتح/23 و اسرأ/77. همچنين در آيات ديگري از "سنة الاولين" و "سنن الذين من قبلكم" و.... سخن به ميان آمده است. .4 بوعلي سينا، الهيات شفا، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1378، ص 488. .5 ر.ك: حميد پارسانيا، سنت ايدئولوژي، علم، تهران، مركز كفا، 1380، صص 24-22. و نيز: محمدرضا كاشفي، فرهنگ و مسيحيت در غرب، تهران، موسسه فرهنگي دانش و انديشه معاصر، 1380، صص 187-179. .6 فرهنگ فارسي عميد، پيشين، ص 415. .7 امام خميني، ولايت فقيه،(نامه اي از امام موسوي كاشف الغطأ)، بي جا، بي نا، 1356، ص 7. .8 ر.ك: جلال آل احمد، در خدمت و خيانت روشنفكران، تهران، فردوسي، 1376، ص 48 به بعد. .9 ر.ك: محمدرضا تاجيك، انقلاب فرامدرن: انقلاب اسلامي در نگاهي ديگر، در "جرعه جاري"، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، 1377، صص 99-87. .10 ر.ك: عليرضا ازغندي، جامعه شناسي سياسي ايران، در "حديث انقلاب"، تهران، الهدي، 1377، صص -93 98. .11 جلال آل احمد، پيشين، ص 15. .12 امام خميني، پيشين، صص 12و13. .13 علامه بر سيدمحمدحسين طباطبايي، ولايت و زعامت، در "بحثي درباره مرجعيت و روحانيت"، تهران، شركت سهامي انتشار، 1341، ص 94. شايان ذكر است كه واژه "متغير" در متن كتاب به غلط "معتبر" چاپ شده است! .14 پيشين، ص 95. .15 امام خميني، پيشين، ص 22. .16 پيشين، ص 23. .17 پيشين. .18 ر.ك: پيشين، ص 11. .19 ر.ك: مرتضي مطهري، تكامل اجتماعي انسان، قم، صدرا، 1365، صص 184 189. .20 ر.ك: پيشين. .21 ر.ك: شمس آل احمد، حديث انقلاب، تهران، حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي، 1372، ص 160. .22 محمدرضا تاجيك، پيشين، ص 90. .23 ر.ك: عباسعلي عميدزنجاني، سياست مدرن سازي شاه و حقوق بشر كارتر، نمايش يا واقعيت؟ در "جرعه جاري"، پيشين، ص 146. .24 ر.ك: محمدرضا كاشفي، پيشين، صص 149 - 152. .25 شمس آل احمد، پيشين، صص 149 - 150. .26 منوچهر محمدي، تحليلي بر انقلاب اسلامي، تهران، اميركبير، 1376، ص 100. .27 مرتضي مطهري، پيرامون انقلاب اسلامي، قم، صدرا، 1375، ص 44. .28 عليرضا ازغندي، پيشين، ص 112. .29 محمد رضا كاشفي، پيشين، صص 149 به بعد. اين ويژگي هاي مدرنيته از آقاي مصطفي ملكيان نقل شده است. .30 امام خميني، پيشين، ص 10. .31 محمدرضا كاشفي، پيشين. .32 امام خميني، سخنراني 12 بهمن 57 در بهشت زهرا. .33 مرتضي مطهري، نهضت هاي اسلامي در صد ساله اخير، قم، صدرا، 1375، صص 92-90. .34 مرتضي مطهري، اسلام و مقتضيات زمان، قم، صدرا، 1376، ص 80. .35 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، اصل دوم. .36 آسماني (ويژه نامه فصلنامه حضور)، خرداد 1382، ص 61. .37 نويسنده در مقاله ديگري به راه كارهاي اساسي مقابله با تحجر اشاره كرده است. ر.ك: علي ذوعلم، ضد اصطلاحات و تحجر در ديدگاه استاد مطهري، در "كتاب نقد"، شماره شانزدهم، پاييز 79، صص 303-308. .38 امام خميني، منشور روحانيت، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، 1376، پيام 3/12/1367 امام خميني(ره)، امام در اين پيام تصريح مي كنند: "خطر تحجر گرايان و مقدس نمايان در حوزه هاي علميه كم نيست." * منبع : www1.farsnews.com ، یکشنبه ٦ بهمن ١٣٨٧