Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 121424
تاریخ انتشار : 20 بهمن 1387 0:0
تعداد مشاهدات : 163

ايران در مسير پيشرفت علم و فناوري

بهاره صفوي
بهاره صفوي علم و پژوهش از ديرباز در كشور ما جايگاه عميقي داشته است. اما متاسفانه در طي ساليان گذشته به دليل هجمه استعمار، علماي كشور ما نتوانستند فضاي لازم را براي رشد پيدا كنند وحتي اگر حركتي را انجام مي دادند با بن بست ها و ورود ممنوع ها مواجه مي شدند اما با انقلاب اسلامي اين بن بست ها شكست و زمينه لازم براي حركت جوانان كشور ايجاد شد به طوري كه در حال حاضر كشور در حال بازگشت به جايگاه علمي خوب گذشته است. توجه ويژه به علم و پيشرفت هاي محسوس در اين حوزه در شرايطي در كشور ايجاد شده است كه فاصله علمي و فناوري هاي نوين جهان پيشرفته و كشورهاي در حال توسعه و جهان سوم، روز به روز عميق تر مي شود. اين روند سبب شده است كه اگر در قرن بيستم سخن از جهان پيشرفته و جهان در حال توسعه بود، امروز اين مفهوم در قالب جهان فوق پيشرفته و برخوردار از علوم HIGH TECH نمود يافته و به عنوان يك واقعيت در جهان، خود نمايي مي كند. تلاش براي رفع فاصله بين پيشرفت هاي علمي جهان سوم و كشورهاي توسعه يافته، موضوعي است كه رهبر معظم انقلاب اسلامي همواره بر آن تاكيد كرده اند. حقيقت اين است كه با اراده و تلاش و خودباوري مي توان انحصارهاي علمي و فناوري را در هم شكست و در اين تلاش به موفقيت هاي چشمگير نيز دست يافت. در30 سالي كه از انقلاب اسلامي مي گذرد، كشور در زمينه شاخص هاي علمي در رتبه هاي قابل توجه جهاني قرار گرفته و از لحاظ نيروي انساني متخصص و ظرفيت هاي بالقوه و بالفعل علمي نيز به پيشرفت هاي دور از انتظاري دست يافته، پيشرفت هاي حاصل شده را مي توان حاصل دو موج آموزش و پژوهش دانست كه مرهون پيروزي انقلاب اسلامي و تلاش براي جبران كاستي هاي پيش از انقلاب بوده است. پس از پيروزي انقلاب به علت عقب ماندگي هاي شديدي در بخش هاي مختلف از جمله آموزش عالي، با كمبود شديد نيروي انساني تحصيلكرده و متخصص مواجه بوديم به طوري كه حتي تا شش، هفت سال پس از پيروزي انقلاب اسلامي به لحاظ كمبود شديدي كه در زمينه نيروي پزشكي وجود داشت هنوز در شهرهاي متوسط كشور نيز پزشكان خارجي از بعضي كشورهاي جهان سوم مشغول كار بودند. خوشبختانه در نيمه هاي دهه 60 بود كه برنامه ريزي هاي صورت گرفته در ستاد انقلاب فرهنگي به تدريج به مرحله اجرا در آمد و كمبود شديد نيروي انساني تقريبا در عرض يك دهه به نحو محسوسي برطرف شد و به وضعيتي رسيديم كه تقريبا در تمامي رشته ها توانستيم نيروي انساني مورد نياز را تامين كنيم و امروز با چيزي حدود سه ميليون و 300 هزار دانشجو در رشته هاي مختلف در همه كشور و در مقاطع مختلف تحصيلي مواجهيم و اين موج اولي بود كه انقلاب موفق شد آن را به راه بياندازد و از ثمرات آن بهره مند شود. اما موج دوم كه موج پژوهش بود تقريبا از اواسط دهه 70 با چرخش بيش از پيش آموزش عالي به سمت دوره هاي تحصيلات تكميلي آغاز شد. با ايجاد و توسعه دوره هاي تحصيلات تكميلي، پژوهش كشور جان گرفت و موسسات پژوهشي به تدريج در كشور تاسيس شدند به نحوي كه امروز توليد علم در ايران از رشد فوق العاده اي در مقايسه با تمام كشورهاي دنيا برخوردار است بنابراين تربيت نيروي انساني و پرداختن به پژوهش و توليد علم دو موجي بوده كه به طور موفق در كشور به راه افتاد و ما امروز با دستاوردهاي اين دو موج و البته با مشكلات و كمبودهايي مواجهيم. بطور كلي مقايسه حركت كشور با گذشته نشان مي دهد كه وضعيت اميدبخش و رضايتبخش است. كمااين كه شايد در آن سال ها گمان نمي رفت كه كمبود نيروي متخصص كاملا مرتفع شود تا توليد علم به اين شكل و با اين رشد و شتاب در كشور به راه بيافتد اما اينها همه محقق شده است. در اين ميان نبايد فراموش كرد كه كشورهاي ديگر هم هدف هاي بسيار بلندپروازانه اي را براي خودشان تنظيم كرده اند و بعضا با مشكلات كمتري نسبت به جمهوري اسلامي ايران مواجه بوده اند، جنگي بر آنها تحميل نشده و منابع آنها محصور نشده شد بنابراين شايد از جهاتي آمادگي بهتري را هم براي حركت سريع داشته باشند اما نكته اساسي اين است كه امكانات بالقوه كشور ما تقريبا استثنايي است، يعني نيروي اصلي و آماده براي علمي كه ما داريم در كمتر كشوري وجود دارد. در حال حاضر سالانه حدود نيم ميليون نفر فارغ التحصيل دانشگاهي داريم كه از اين تعداد نزديك به 40 هزار نفر فارغ التحصيل تحصيلات تكميلي هستند كه بالقوه آماده كار پژوهشي هستند. بيش از سه هزار نفر از آنها هم فارغ التحصيلان دوره هاي دكتري هستند بنابراين اين آمادگي وجود دارد كه با برنامه ريزي درست و با استفاده بهينه از منابع و با هماهنگ كردن دستاوردهاي زيادي كه در كشور در حال رخ دادن است بتوانيم با حركتي پرشتاب از بقيه رقبا حتي از آنهايي كه در شرايط موجود جلوتر از ما هستند پيشي بگيريم. ضمن آنكه با معيارهاي جزئي بايد موقعيت كشور را سنجيد و يك ارزيابي تام و تمام كه از همه جهت بتواند وضعيت علمي و فناوري ما را در صحنه بين المللي به دست بدهد وجود ندارد اما همين شاخص هاي جزئي مي تواند راهنماي خوبي باشد. مثلا اگر توليد علم را با انتشارات علمي بين المللي كشور بسنجيم كه معياري خوب اما ناقص است ما در رتبه سي ام دنيا قرار مي گيريم. در بعضي از مقايسه هاي بين المللي كه انجام شده، رتبه جهاني ايران در فناوري چيزي بين 40 و 50 برآورد كرده اند، اما در بعضي از حوزه هاي علمي و فناوري بسيار جلوتر هستيم. مثلا در فناوري نانو، بين 20 كشور اول دنيا هستيم و در رشته شيمي وضعيت خيلي خوبي داريم حتي در بعضي رشته هاي محدود رتبه ما در دنيا تك رقمي است. البته در ارزيابي هايي كه در خصوص فناوري ايران انجام شده دستاوردهاي حجيمي كه در بعضي از زمينه هاي فناوري در كشور حاصل شده، در نظر گرفته نشده اند مثل فناوري هسته اي، نانو و فناوري سلول هاي بنيادي و از اين قبيل كه به صورت خاص ديده نشده اند. اين كه كشور ما از نظر فناوري در چه موقعيتي است به اين بستگي دارد كه در چند رشته از رشته هاي مطرح و داراي مزيت جزو رتبه هاي بالاست بنابراين به نظر مي رسد كه ارزيابي ها كمي كمتر از واقعي را نشان مي دهند و رتبه فناوري كشور بالاتر از برآوردهاست. در چنين شرايطي اگر شركت هاي دانش بنيان راهشان را در كشور پيدا كنند ايران يك كشور توسعه يافته خواهد بود البته مطمئنا نقش دولت در اين ميان بسيار حائز اهميت است چراكه مي تواند با برداشتن موانع از سر راه اين شركت ها زمينه را براي رشد و پيشرفت آنها فراهم كند. بخش هاي مختلف وزارتخانه ها و منابع مالي در كشور نيز بايد براي رشد شركت هاي دانش بنيان كمك كنند تا شاهد جهشي سريع در حوزه فناوري و نوآوري باشيم. فراموش نكنيم در شرايط فعلي كه از لحاظ تامين نيروي متخصص و دانش فني موفق بوده ايم بحث مهم ديگري در پيش روي ما قرار دارد. فناوري مقوله مهمي است كه هم با علم و هم صنعت در ارتباط است و داراي هويت مستقلي است كه متاسفانه كمتر به آن توجه شده است. نوآوري هم بيشتر به مفهوم كالا يا خدماتي اطلاق مي شود كه در بازار مصرف ارائه مي شود، به طور كلي نوآوري نتيجه تجاري شدن علم و فناوري است ومطمئنا بايد براي ارتباط اين زنجيره ها راهكاري انديشيده شود. در واقع در دنيايي كه دانـش و دسـتـاوردهـاي عـلـمـي و فـنـاورانـه، اصـلـي تـريـن زيرساخت هاي قدرت و اقتدار ملّي كشورهاي جهان را تشكيل مي دهد ضرورت تقويت نهادهايي كه در عرصه توليد علم، بويژه در مرزهاي دانش بشري حركت مي كنند اولويتي دوچندان دارد. ضمن آنكه تاكنون درخصوص فناوري هاي راهبردي در كشور كارهاي خوبي صورت گرفته اما تمام آنها به صورت پراكنده است كه نياز به جمع بندي، بررسي و نتيجه گيري دارند و در واقع اگر مجموع دانسته هاي خود را جمع بندي كنيم آمار قابل توجهي از اطلاعات به دست خواهد آمد كه مي توانيم از آنان براي پيشبرد اهداف خود استفاده كنيم. از اين رو ضرورت تشكيل معاون فناوري و نوآوري زير نظر رياست جمهوري احساس شد. يكي از دلايل اصلي تشكيل اين معاونت برقراري ارتباط بـيـن صـنـعـت و دانـشـگاه بود، چراكه بايد در اين راستا برنامه ريزي اصولي صورت گيرد. معاونت علمي در واقع براي حمايت بهتر از پژوهشگران و نخبگان در رياست جـمـهــوري ايـجــاد شــده اســت. ايــن مـعــاونــت زيـر نـظـر رياست جمهوري است و مسووليت هاي ان به چهار بخش عمده جمع بندي فناوري هاي راهبردي، برقراري ارتباط بين دانشگاه و صنعت، اولويت بندي طرح هاي كلان ملي و شركت هاي دانش بنيان تقسيم مي شود. تـشكيل معاونت علمي را مي توان يكي از بزرگترين دستاوردهاي انقلاب دانست كه اگرچه از زمان تشكيل آن تاكنون زمان زيادي نمي گذرد اما در همين مدت كوتاه هم شاهد اقدامات بنيادين از طرف اين نهاد بوده ايم كه از جمله آنها مي توان به برگزاري اولين جشنواره ملي و نواوري اشاره كرد. چرا كه در اين 30 سال هر ساله ما جشن انقلاب گرفته ايم و در دهه فجر جشنواره هاي متعددي از جمله جشنواره هاي ورزشي و هنري برگزار كرده ايم اما در كنار اين جشنواره ها، جشنواره ملي و نواوري نيز مي تواند جايگاه ممتازي در فعاليت هاي دهه فجر پيدا كند و اين مساله را بايد به فال نيك گرفت. معناي اين اقدام آن است كه ما در سالگرد پيروزي انقلاب به علم توجه و به عالم احترام مي گذاريم و در واقع نگاه ما به علم به عنوان يكي از آرمان هاي انقلاب است. اين جشنواره كه در آن تمام دستاوردهاي علمي انقلاب در قالب ستاد هاي سلول هاي بنيادي، زيست فناوري، گياهان دارويي و طب سنتي، ميكروالكترونيك،نانو، انرژي هاي نو وهوا ـ فضا زير يـك سقف گرد آمده اند روشن مي كند كه ابعاد افتخار جمهوري اسلامي ايران در زمينه پيشرفت علمي تا چه اندازه اسـت و مـقدمه خوبي را براي حركت هاي تصاعدي و پيشرفت هايي كه در آينده ايجاد مي شود، پايه ريزي مي كند. *دستاوردهاي مهم كشور با بهره گيري از سلول هاي بنيادي توليد، تكثير و انجماد سلول هاي بنيادي دستاورد عظيم علمي و جلوه اي از ظرفيت بي پايان استعداد ملت ايران است چـراكـه تـولـيـد سـلـول هاي بنيادي، يكي از پيشرفته ترين عرصه هاي علوم پزشكي و آزمايشگاهي است. اين فناوري، انقلاب بزرگي را در دهه اخير در عرصه پيشرفت هاي پزشكي و ترميم بافت هاي ازبين رفته اعضاي بدن و همچنين در پـيـونـد اعـضـاء ايـجـاد كـرده است. سلول هاي بنيادي جنيني (STEM CELL) سلول هاي اوليه اي هستند كه توانايي تبديل به انواع مختلف سلول ها را دارند. تحقيقات باليني نشان داده است كه اين سلول ها مي توانند به درون بافت هاي آسيب ديده، پيوند زده شوند و با تبديل شدن به سلول هاي خاص آن بافت، از آنها مي توان در توليد سلول ها و نهايتاً بافت هاي مختلف در بدن انسان استفاده كرد. سلول هاي بنيادي از نوع سلول هاي پرتوان هستند كه در مراحل تكثير و كشت هاي مختلف، قابليت هاي زيستي خود را حفظ مي كنند. در واقع سلول هاي بنيادي هم اكنون به عنوان يكي از منابع تـولـيـد ثـروت در پـزشـكي كشورها مورد توجه است و شركت هاي دارويي مهم ترين حمايت كننده تحقيقات در اين زمينه هستند. سلول هاي بنيادي به عنوان انقلاب دوم در پزشكي بحث تازه اي است و مزيت كشور ما در اين بحث همپايي و همترازي با دنيا است و درحال حاضر ايران در مسيري پرشتاب براي رسيدن به موفقيت هاي بزرگتر در تـكـمـيـل ايـن فـنـاوري عـرصـه پزشكي قرار گرفته است. سـلـول هـاي بـنـيـادي جـنـيـنـي در زيست شناسي تكويني، داروسازي، طب پيوند و توسعه درمان هاي جديد بسيار حياتي به شمار مي روند.اين سلول ها كه در كشور توليد، تكثير و منجمد شده است بعنوان سلول هاي پر توان ، توانايي تقسيم، تمايز و تبديل به همه سلول هاي انساني از قبيل عضله قلبي، عصب، عضله و ديگر سلول ها را دارا هستند و در مطالعات تكميلي اين سلول ها به سلول هاي عضلاني قلبي تبديل شده اند و البته تحقيقات محققان كشورمان در زمينه كاربردهاي مختلف اين سلول هاي بنيادي ادامه دارد. بطوركلي علم بيولوژي تكويني بنياخته ها انقلابي است كه در سال هاي آينده عرصه جديدي را در علم پزشكي پيش روي مردم جهان قرار خواهد داد و طب نويني را براي جوامع ايجاد مي كند كه اميدهاي زيادي را در پي دارد دستيابي به اين علم در سال هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي از جمله دستاوردهاي محققان ايراني است كه به همت محققان پژوهشكده رويان در موارد متعدد به نتايج رضايت بخشي رسيده است. پژوهشكده رويان كه از سال 70 با هدف ارائه خدمات درماني و آموزشي در زمينه باروري و ناباروري تاسيس شده است اين مركز يكي از پژوهشكده هاي جهاد دانشگاهي است كه 6 گروه پژوهشي با عنوان باروري زنان، باروري مردان، جنين شناسي ژنتيك، اپيدميولوژي و بهداشت باروري و سلول هاي بنيادي در آن مشغول فعاليت هستند. اولين ، رده سلول هاي بنيادي جنيني انساني از طرف اين پــژوهشكده و به نام ايران به عنوان دهمين كشور دنيا ثبت شد وتا به امروز نزديك به 7 مورد انساني و 6 لاين موشي ايجاد شده و اين تحقيقات همچنان ادامه دارد. محققان كشورمان به دنبال آن هستند كه اين سلول ها را به ساير سلول هاي بدن از جمله سلول هاي قلبي، سلول هاي مولد انسولين، سلول هاي عصبي و سلول هاي كبدي و... تمايز بدهند. در حال حاضر پژوهشگران رويان فعاليت خود را براي استفاده از سلول هاي بنيادي بزرگسالي و سلول هاي بنيادي بند ناف متمركز كرده اند. اين سلول ها در مغز استخوان، چشم، پوست و ساير نقاط بدن يافت مي شوند و در حال حـاضـر طرح هاي زيادي در زمينه قلب، چشم، عصب، سلول هاي مولد انسولين از سوي محققان ما در حال انجام است. ضمن انكه تاكنون طرح قلب و چشم با موفقيت هاي بسيار خوبي مواجه شده، طرح استخواني مرحله حيواني خود را مي گذراند و مهندسي بافت و طرح غضروفي نيز هنوز در مرحله آزمايشگاهي است. همچنين هم اكنون بانك بندناف در كشور تشكيل شده است تشكيل اين بانك به پدران و مادراني كه فرزندي در راه دارند اين اجازه را مي دهد تا با مراجعه و تشكيل پرونده، پس از تولد نوزاد، خون بند ناف فرزندشان را نگهداري و به مراكز مربوطه انتقال دهند و سپس سلول هاي بنيادي بندناف استخراج و ذخيره شود. اين كار تماما توسط محققان ما انجام مي شود و در سال هاي آتي مي توان از همين سلول هاي بنيادي استخراج شده از بند ناف براي درمان بسياري از بيماري هاي همان فرد استفاده كرد. به اين ترتيب و به شيوه اي كه در تمامي مراكزي كه زايماني صورت مي گيرد اين خون ها دور ريخته نشوند بلكه جمع آوري شده و پس از آن كه (HLA) آنها مشخص شد ذخيره و در موارد ضروري براي درمان بيماري هاي افراد مورد استفاده قرارداد و دركل حدود 70 بيماري از طريق اين سلول ها قابل درمان هستند. شكل گيري پژوهشكده رويان و انجام درمانهاي كنوني در اين مركز رامي توان از جمله دستاوردهايي برشمرد كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي در كشور به دست آمده است. زماني كه ما در كشور كار بر روي سلول هاي بنيادي را آغاز كرديم ايران جزء 10 كشور دارنده اين توانمندي بود اما پس از آن كشورهاي ديگري نيز به گروه سلول هاي بنيادي پيوسته اندودر حال حاضر بيش از 14 كشور به اين توانايي دست پيدا كرده اند. به عنوان نمونه كشور تركيه پس از ايران صاحب اين فن آوري شده و پژوهشگران كشور تركيه پس از آموزش در پژوهشكده رويان و گذراندن كارگاه هاي متعدد در ايران به اين توانمندي دست پيدا كرده و رده سلولي را به ثبت رساندند. در اين ميان نبايد فراموش كرد كه بحث سلول هاي بنيادي بحثي علمي است و نمي توان براحتي براي يك كشور رتبه يا رده اي را تعيين كرد وآنچه مهم است اين است كه ايران در حال حاضر هم سطح كشورهاي ديگر در بخش باليني حركت كرده و در مرحله انتقال تجربه از مراحل تحقيقاتي به درمان قرار دارد. *حضوري پر رنگ در عرصه هاي نوين علم مـيـكـروالـكـترونيك شاخه اي از دانش نوين آن هم با قابليت هاي مافوق تصور است و بي شك به دليل همين خصوصيت ويژه بوده است كه از دوران پس از انقلاب توجه خاصي بر روي آن اعمال شده است. نتيجه اين توجه دو دهه اي كه البته در كوران جنگ تحميلي عليه كشور، توقف در آن خــلا‡هـاي تـحـقـيـقـاتـي نـيـز بـه وجـود آورده، پـرورش استعدادهاي درخشان و مغزهاي متفكري بوده است كه ريز سامانه هاي الكترونيكي و روباتكي براي سازه هاي مختلف الـكـتـرونيكي را به عنوان يكي از موفقيت هاي علمي و تحقيقاتي كشور ارائه نموده اند. تنوع و گستره باز اين عرصه از دانش هاي نوين موجب شده است تا هر از چندگاهي، دستاوردي نوين از سوي محققان داخي ارائه شود. طراحي و ساخت رباتِ دستيار جراح بود، توليد داروي جديد براي بيمارانMS ، توليد سيمكارت چند منظوره نسل جديد تلفن همراه با قابليت استفاده در كارت هاي هوشمند مـخـتـلــف، طــراحــي و ســاخـت مـدولاتـور بـا كـاربـرد در فرستنده هاي پخش ديجيتال تلويزيوني، دستگاه جراحي الكتريكي فركانس بالا، زيردريايي بدون سرنشين هدايت از راه دور به منظور شناسايي، تصويربرداري، اعمال مكانيكي و نمونه برداري در اعماق آب، اسكنر سه بعدي و تراش سه محور، داراي كاربرد در صنعت قطعه سازي و طراحي و ساخت ups onlin صنعتي از جمله طرح ها و پروژه هايي است كه طي سال هاي اخير از سوي محققان داخلي در عرصه ميكرو الكترونيك ارائه شده است. البته بايد اذعان كرد كه پروژه هاي تاريخي ملي نظير پرتاب موفقيت آميز راكت كاوش 2 كه پاي ايران اسلامي را رسما به مرزهاي فضا باز كرد، عمدتا به لطف توسعه دانش ميكروالكترونيك در بطن مؤسسات و مراكز تحقيقاتي داخلي تحقق يافته اند. از سوي ديگر يكي از جالب توجه ترين و البته كاربردي ترين اين دستاوردها توليد سيمكارت هاي نسل جديد تلفن همراه بوده است. اخيرا محققان پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران موفق به توليد سيمكارت هاي نسل جديد تلفن هاي همراه در قالب يك كارت هوشمند با قابليت هاي متنوع شدند كه به زودي بـراي اسـتـفـاده كـاربـران ايـرانـي عـرضه خواهند شد. اين سيمكارت كه بيش از هشت سال زمان صرف تحقيق و توليد آن شده در واقع يك كارت هوشمند است كه كاربري به عنوان سيمكارت يكي از موارد استفاده آن است. كار بر روي اين محصول چه از نظر سخت افزاري و چه نرم افزاري از ابتدا تا پايان تنها به دست تواناي پژوهشگران ايراني انجام شده است. استفاده از دانش ميكروالكترونيك در بخش تراشه سازي نيز در دو دهه گذشته خيز قابل توجهي پيدا كرده است. در اين راستا پژوهشگران ميكروالكترونيك ايران پس از 3 سال و نيم تلاش موفق به توليد تراشه هاي گيت وي باند وسيع امن شدند كه در صنايع مخابرات و شبكه هاي باند وسيع به عنوان گـذرگـاه ارتـباطي ايمن براي انتقال اطلاعات و تجارت الكترونيك، ارتباطات صوتي و تصويري و تلويزيون هاي مبتني بر اينترنت، مغز اصلي رايانه هاي نسل آينده خودروها و سامانه هاي پيشرفته مديريت و ناوبري كاربرد دارد. نگاهي به كارنامه درخشان محققان داخلي در زمينه ميكروالكترونيك و فناوري هاي مرتبط طي دو دهه گذشته به خوبي نشان مي دهد كه موفقيت دانشجويان و محققان جوان ايراني در مسابقات مختلفي نظير روبوكاپ و همچنين طراحي و ساخت طيف وسيعي از روبات هاي امدادرسان و تعميركار نويدبخش آينده اي روشن براي ايران اسلامي است. طراحي و ساخت روباتي با قابليت گذر از لوله هاي نفت و گاز و ترميم خرابي هاي احتمالي به همت پژوهشگران ايراني آن هم به دست محققان داخلي قطره اي از درياي بزرگ دستاوردهاي داخلي در عرصه ميكروالكترونيك بوده است. اين روبات كه به جهت توسعه زيرساختارهاي نفتي و پالايشگاهي در كشور از اهميت خاصي برخوردار است، در مونيتورينگ خطوط لوله نفت و گاز و فاضلاب با قطر حدود 25 تا 50 سانتيمتر كاربرد دارد و قادر است خرابي هاي احتمالي را از طريق جوشكاري برطرف كرده و يا در صورت وارد شدن ريشه درختان در داخل لوله هاي فاضلاب آنها را قطع كند. همچنين روبات هايي نظير روبات امدادگر دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي نيز موفقيتي چشمگير در زمينه توسعه دانش ميكروالكترونيك در چند سال اخير به شمار مي آيد. اين روبات با ابعاد مناسب براي استفاده در مكان هاي غير قابل عبور ناشي از آوار، زلزله و موارد مشابه طراحي شده است. همچنين اين روبات طوري طراحي شده كه وارد تونل شده و در مكان هايي كه كارگران در حال اكتشاف هستند حركت مي كند و به طور كلي اين روبات براي استفاده در مكان هاي بحراني طرحي شده است. از سوي ديگر حضور قدرتمند محققان و دانشجويان جوان كشور در مسابقات روباتيكي خارج از كشور همواره با مدال آوري و كسب موفقيت هاي شايان همراه بوده است. در كل به نظر مي رسد توان بالاي محققان داخلي در عرصه ميكروالكترونيك در سال هاي بعد از انقلاب و پس از جنگ تحميلي، با توجه به نيازهاي بالقوه كشور و خلا‡هايي كه احساس مي شد، با سرعت قابل توجهي شـكـوفـا شـد كـه ثـمـره آن چـيـزي نبود جز توسعه ساير فناوري هاي نوپاي داخلي و باز شدن پاي كشورمان به باشگاه هاي بزرگ و جديد فناوري هاي برتر. *بهره برداري از انرژي هاي تجديد پذير امروزه رشد مصرف انرژي در جوامع مدرن صنعتي علاوه بـر خـطر اتمام سريع منابع فسيلي، جهان را با تغييرات برگشت ناپذير و تهديد آميز زيست محيطي مواجه نموده است لذا در برنامه ها و سياست هاي بين المللي در راستاي توسعه پايدار جهاني، نقش ويژه اي به منابع تجديدپذير انرژي محول شده است. سامانه هاي جديد انرژي كه در آن منابع انرژي هاي بدون كربن مانند انرژي خورشيدي، انرژي باد، دريا، زمين گرمايي، نيروگاه هاي آبي و كربن خنثي مانند بيوماس (زيست توده) مـورد اسـتـفـاده قـرار مـي گـيـرد، سـيـستم انرژي هاي نو يا تجديدشونده ناميده مي شود. اليته از هيدروژن نيز كه در پيل هاي هيدروژني قادر به ذخيره انرژي است، هم به عنوان انـرژي نـو نـام بـرده مـي شـود. ايـن نـوع انرژي ها معايب سوخت هاي فسيلي مانند افزايش غلظتCo 2و در نتيجه افزايش دماي كره زمين و تغييرات آب و هوايي و آلودگي زيست محيطي را ندارد علاوه بر اين منابع توليد آن تمام ناشدني و بدون محدوديت است. حركت به سوي استفاده از انرژي هاي نو در كشورمان از چند دهه تجاوز نمي كند و در طول اين مدت در بحث انرژي هاي بادي و خورشيدي به ويژه در مراكز دانشگاهي گام هايي برداشته شده كه بعضاً آهسته و كند ادامه يافته و به همين دليل نتايج كلاني از دستاوردهاي عملي آن محسوس نيست. با اين همه نمي توان پذيرفت كه در اين مقوله مطالعات و پژوهش هاي دانشگاهي اندك بوده است. دست كم در يك مورد، و در ارتباط با نيروگاه هاي خورشيدي، موفقيت تا بدان پايه رسيده كه دانشگاهيان نسبت به بومي شدن فناوري انرژي خورشيدي در كشور تاكيد مي ورزند. امـا ضـرورت تـوجه ويژه به اين حوزه و لزوم انجام هماهنگي و اجراي طرح هاي مربوط به انرژي هاي نو باعث شد تا سازمان انرژي هاي نو ايران در اسفند ماه 1378 تشكيل شود و بوجود آمدن اين سازمان نخستين گام رسمي براي ايجاد و گسترش انرژي هاي نو در كشور بود. البته پيش از آن و در سال 1374 معاونت انرژي وزارت نيرو نيز گام هايي را در ايـن راسـتا برداشته بود كه بعد فعاليت هاي خود را در چارچوب سازمان انرژي هاي نو ايران تداوم بخشيد. در حال حاضر ما نيز همانند كشورهاي پيشرفته استفاده از انرژي هاي نو را به عنوان يك اولويت در دستور كار خود قرار داده ايم. باتوجه به اين كه كشور ما داراي منابع سرشار سوخت فسيلي است، صنايع تبديل سوخت فسيلي به انرژي الكتريكي توسعه زيادي يافته است اما منابع سوخت فسيلي محدود است و نيازما به توليد برق به دليل افزايش جمعيت و توسعه صنايع در حال افزايش مي باشد بنابراين يكي از سياست هاي مهمي كه در دستور كار دولت قرار دارد، ايجاد تنوع در صنايع توليد انرژي به ويژه انرژي الكتريكي در كشور است چون هم باعث امنيت منابع توليد انرژي و هم كاهش آلودگي محيط زيست مي شود. ما بايد تا پايان برنامه چهارم توسعه بتوانيم يك درصد از برق مورد نياز كشور را از طريق منابع تجديدپذير و انرژي هاي نو توليد كنيم كه خوشبختانه در حال حاضر با كمك بخش خـصـوصـي و دولـتـي به اين هدف رسيده ايم و چنانچه حمايت هاي مالي و بودجه هاي تحقيقاتي مورد نياز از سوي دولت و معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري تامين شود، كشور قادر است از منابع تجديدپذير چند برابر رقم پيش بيني شده در برنامه چهارم، برق توليد كند. در حال حاضر براي شناسايي قابليت هاي كشور در بخش منابع تجديدپذير پروژه هايي در دست اجراست؛ از جمله اطلس هايي در حال تهيه است كه به شناسايي اين منابع در كشور كمك زيادي مي كند، هدف سازمان انرژي هاي نو، دستيابي به فناوري هايي است كه به توليد انرژي از منابع تجديدپذير مي انجامد كه خوشبختانه در اين زمينه به موفقيت هاي بزرگي دست يافته ايم؛ از جمله اولين كشور خاورميانه و سومين كشور دنيا در دستيابي به فناوري ساخت نيروگاه حرارتي خورشيدي سهموي خطي هستيم كه در حال حاضر در شيراز راه اندازي و ايـن مـوفـقـيت باعث مطرح شدن نام ايران در عرصه بين المللي شده است. از آنجايي كه ايران يكي از كشورهاي توانمند دنيا به لحاظ برخورداري از انرژي قابل بهره برداري از باد و خورشيد است بنابراين با اختصاص بودجه مناسب و استفاده از توان نيروهاي دانشگاهي مي توانيم تحقيقات انجام شده در اين بخش را كاربردي كنيم. يكي از برنامه ها و اولويت هاي بسيار مهم، بهره وري از پيل هاي سوختي و هيدروژن به عنوان سوخت جايگزين است كه در حال حاضر نقشه راه اين پيل ها به تصويب هيات دولت رسيده و وزارت نيرو متولي آن شده است.بر همين اساس يك برنامه 15 ساله در كشور تدوين شده كه اجرايي شدن آن نيازمند حمايت مالي دولت است. هـمـچنين در بخش برق رساني به روستاها از طريق فتوولتائيك جزو كشورهاي برتر هستيم. در اين روش از تابش مستقيم اشعه خورشيد به سلول هاي فتوولتائيك براي تبديل آن به انرژي الكتريكي استفاده مي شود. در ضمن در حال حاضر اطلس باد، خورشيد، ژئوترمال (زمين گرمايي) و زيست توده در حال تهيه است كه به زودي تكميل مي شود. چراكه براساس مطالعات انجام شده، توان بالقوه ايران در بهره برداري از انرژي باد معادل بيش از 10 هزار مگاوات انرژي است و كشورمان با داشتن 300 روز آفتابي و متوسط انرژي تابش روزانه 5 كيلو وات ساعت بر مترمربع يكي از مناسب ترين و بهترين كـشــورهــاي جـهــان بــراي بـهــره بــرداري از انــرژي خــورشـيـد است. تحقيقات و مطالعات نشان داده است كه 14 منطقه در كشور داراي ظرفيت بالقوه براي توليد برق از انرژي گرمايي زمين است كه از اين ميان فقط در يكي از اين نقاط در سبلان 3 ميدان شناسايي و در يك ميدان كار اكتشاف و حفاري انجام شده است كه ظرفيت نيروگاهي آن توان توليد 250 مگاوات برق را خواهد داشت بنابراين اگر بتوانيم در 14 نقطه موجود در كشور عمليات اكتشاف و حفاري را انجام دهيم، به ظرفيت لازم براي توليد برق از منابع ژئوترمال دست خواهيم يافت.در مورد منبع زيست توده نيز مطالعاتي انجام و تحقيقات وسيعي روي يكي از منابع زيست توده يعني زباله هاي شهري آغاز شده است؛ در اين زمينه در شهرهايي كه بالاي 250 هزار نفر جمعيت دارند، مطالعات ظرفيت سنجي در حال انجام است كه نتايج آن به زودي منتشر خواهد شد. *دستيابي به انرژي هسته اي امادر كنار اين دستاوردها دستيابي كشور مان به سوخت هسته اي به عنوان منبعي هميشگي و مطمئن جلوه اي ويژه دارد. دستيابي به اين مرحله از فناوري هسته اي، جمهوري اسلامي ايران را به يك كشور قدرتمند اسلامي و از آن مهمتر به يك ابر قدرت علمي در جهان تبديل خواهد كرد. دانشمندان جوان ايراني در حالي به اين اقتدار دست پيدا كردند كه كشوردر بدترين شرايط تحريم هاي اقتصادي و سياسي به سرمي برد، جوانان ايراني در پاسخ به اينگونه تحريم ها نشان دادند هرگونه تحريمي آنان را از فعاليت باز نمي دارد. وسعت كاربرد اين دانش در صنعت، كشاورزي، پزشكي، محيط زيست و نيرو به گونه اي است كه دستيابي به اهداف بلند اقتصادي و اجتماعي كشور بدون آن امكان پذير نيست. ايران با دستيابي به اين تكنولوژي از اتكا خود به كشورهاي خارجي براي دستيابي به سوخت هسته اي براي نيروگاه هاي خود كاست و از سوي ديگر به دنيا ثابت كرد كه به سوخت هاي فسيلي كه روزي به اتمام خواهند رسيد وابسته نيست. دستيابي به سوخت هاي فسيلي اين اطمينان را به ايران مي دهد كه ديگر روزي بدون انرژي نمي ماند و مي تواند از تبديل هاي مختلف انرژي استفاده كند. *مولودي مبارك از خيزش علمي كشور بيوتكنولوژي (زيست فناوري) نوين و مهندسي ژنتيك كه شاخه اي از زيست فناوري است در چند دهه اخير، انقلاب عظيمي را در جامعه بشري ايجاد كرده وبه اعتقاد صاحبنظران اين ظرفيت را دارد كه بيش از ساير علوم شناخته شده بشري در زندگي انسان تاثيرگذار و تحول آفرين باشد. در جهاني كه با رشد انفجاري جمعيت روبروست، علمي همچون زيست فناوري مي تواند نقش موثري در تامين غذاي نسل حاضر و آينده كشورها داشته باشد. اگر خواهان وجود امنيت غذايي سالم، ارزان و كافي باشيم و نگران خرابي منابع غذايي از طريق خشكسالي، سيل، سرماي زودرس، بيماري ها و غيره هستيم و همچنين اگر خواستار همگامي بخش كشاورزي با رشد جمعيت كنوني هستيم درحالي كه اغلب زمين هاي كشاورزي و تقريبا همه آب هاي مورد مصرف كشاورزي در حال استفاده مي باشند، زيست فناوري به كمك مـا مـي آيد چرا كه متخصصان اين عرصه از فناوري اي مي گويند با وجود آن مي توان راهكارهايي را براي نگهداري منابع غذايي، حذف آلودگي هاي زيست محيطي، افزايش و بهبود توليدات كشاورزي، كاهش وابستگي به مواد شيميايي كشاورزي، ارائه بهترين روند توليد مواد غذايي، كاهش هزينه ها، توليد مواد غذايي سالم، بهداشتي، كافي و ارزان و با كيفيت تغذيه اي بالا پيدا كرد. در ايران دانش زيست فناوري در زمره فناوري هاي نوپايي قرار گرفته است كه به لطف توجه دولتمردان داخلي طي 10 سال گذشته رشد قابل رقابتي با رقـبـاي خـارجـي داشـتـه اسـت. زيـسـت فناوري از جمله عرصه هاي نوين علمي است كه مي توان آن را به جرا‡ت يكي از مولودهاي مبارك خيزش علمي كشور پس از انقلاب باشكوه اسلامي قلمداد نمود. در ايران نهادهايي همچون پژوهشكده هاي وابسته به نهادهاي دولتي و دانشگاهي از جمله جهاد دانشگاهي براي ارتقاي سطح اين دانش در داخل فعال هستند و تاكنون فعاليت هاي قابل قبولي نيز در اين زمينه اجرا شده به گونه اي كـه بـا جـلـب تـوجـه سـازمـان بـهـداشـت جهاني، اجلاس كـشـورهـاي تحت پوشش منطقه مديترانه شرقي موسوم به EMRO در زمينه تحقيقات وتوليدات ژنوميكس (يكي از شاخه هاي زيست فناوري) در سال 1383 در تهران برگزار شد. طي سال هاي پس از انقلاب پژوهشگران مركز تحقيقات ژنتيك با همكاري محققان جهاد دانشگاهي، به فناوري توليد كود زيستي با استفاده از باكتري هاي طبيعي خاك دست يافتند. اين كود در قالب پروژه و در پي انجام تحقيقات پنج ساله بدست آمده و باعث جذب بهتر فسفر خاك مي شود. همچنين در سال هاي اخير و به همت محققان پژوهشكده زيست فناوري كشاورزي وزارت جهاد كشاورزي، ژن هاي دخيل در ايجاد مقاومت به شوري و خشكي در گياهان زراعي و وحشي به روش پروتئوميكس شناسايي شدند. هدف اصلي از اين يافته مهم بررسي مكانيسم پاسخ در گياهان مختلف با ديدي بهتر در زمينه مكانيسم هاي مشابه و متفاوت مقاومت است تا در آينده بتوان از ژن هاي شناخته شده دخيل در مقاومت در برنامه هاي اصلاح نباتات از طريق هرم سازي ژني استفاده نمود. طرح توليد فرآورده هاي دارويي زيست فناوري مركز رشد واحدهاي فناوري دانشگاه علوم پزشكي تهران نيز از جمله دستاوردهاي علمي ايران پس از انقلاب اسلامي و توسعه زيرساختارهاي دانش هاي نوين به شمار مي آيد. در قالب اين طرح كشور به دانش 100 درصد بومي زيست فناوري دارويي و توليدات قابل رقابت با انواع اروپايي آنها رسيده است. اين علم كه تحول در زمينه توليد داروهاي حياتي بيماران ايجاد كرده است، پس از 20 سال انحصار آمريكا، همچنان 80 درصد در اختيار اين كشور و 20 درصد آن توسط برخي از كشورهاي اروپايي (فرانسه، انگليس، ايتاليا و آلمان) و يك كشور آسيايي (ژاپن) به كار گرفته مي شود. با اين حال محققان ايراني از سال 75 با توجه به اين كه باور داشتند هيچ شركت تراز اول جهاني تكنولوژي برتر ساخت دارو را به ايران نمي دهد، كار تحقيقات و پژوهش براي انتقال اين علم با صد در صد توانايي خود را آغاز كردند و فقط با تبادل برخي اطلاعات از مركز علمي تحقيقاتي ICGEB در ايتاليا، در سال 80 موفق به ساخت اولين محصول با استفاده از اين دانش شدند. در سال 1384 رئيس مركز بيوتكنولوژي خليج فارس نيز از ثبت جهاني علم به پيشنهاد ايران در يونسكو خبر داد. ژئوبيوتكنولوژي علم نويني در جهان است كه ايجاد آن از سوي ايران و اين مركز به يونسكو پيشنهاد شد و مورد موافقت قرار گرفت. اين زمينه علمي چندرشته اي تركيبي از علوم مختلف از جمله فيزيك، شيمي، ديرينه شـنـاسـي، زمـين شناسي و نجوم است كه به منظور حل معضلات زمين از ديدگاه زيست فناوري پيشنهاد شد. طي بيش از دو دهه گذشته دانش زيست فناوري داخلي مرزهاي بين المللي را نيز در هم شكسته و بر اعتبار علمي كشور در محافل بين المللي افزوده است. در اين راستا جايزه Innoation Award 5002 Biotechnology Asia به پژوهشگران شركت ـ توليد كننده محصولات بيوتكنولوژيك دارويي و تشخيصي ـ اعطا شد. اين شركت با سابقه 10 ساله در تحقيق و توليد محصولات زيست فناوري به عنوان يك واحد توليدي تحقيقاتي ايراني تلاش دارد ضمن رقابت با توليدكنندگان خارجي، فناوري هاي جديد زيست فناوري را به كشور منتقل كند و توليدات آن كه حاصل تلاش متخصصان داخلي است به بيش از بيست و پنج كشور جهان صادر مي شود. همچنين با بهره گيري از علم بيوتكنولوژي، توليد هورمون رشد انسان براي اولين بار در كشور آغاز و كشور از ورود اين هورمون بي نياز شد. اين خبر بسيار اميدواركننده اي براي دانش نوپاي زيست فناوري داخلي به شمار مي آمد. اين واحد با 1 ميليون و 180 هزار دلار سرمايه گذاري به بهره برداري رسيد و با توجه به ظرفيت ماشين آلات نصب شده، قادر است ضمن تامين كل نياز كشور به اين محصول ساير فرآورده هاي مشابه را نيز توليد و به بازار عرضه كند. طي بيش از 15 سال گذشته برگزاري همايش هاي ملي و بـيــن الـمـلـلــي و هـمـچـنـيــن نـمــايـشـگــاه هــايــي كـه آخـريـن توانمندي هاي داخلي در زمينه زيست فناوري را به تصوير كشيده اند، از جمله تلاش هاي صورت گرفته در زمينه رشد دانش زيست فناوري پس از انقلاب اسلامي به شمار مي آيد با اين حال اوج خواست ملي براي توسعه دانش زيست فناوري را بايد ارائه كشور تحت عنوان ايران سبز در سال 1382 عنوان كرد. اين سند با تلاش دو ساله نـزديـك بـه 200 نـفـر از مـتخصصان و مديران مرتبط در چهارچوب پروژه تدوين استراتژي ملي زيست فناوري در مركز ملي تحقيقات مهندسي ژنتيك و تكنولوژي زيستي تهيه شده است. *جايگاه برترايران در حوزه نانو علوم و فناوري نانو، توانايي به دست گرفتن كنترل ماده در ابعاد نانومتري (ميلياردم متر) و بهره برداري از خواص و پديده هاي فيزيكي، شيميايي و زيستي اين مقياس در مواد، ابزارها و سيستم هاي جديد است. به همين دليل امروزه نانو در سطح دنيا از اهميت فراواني برخوردار شده است. در واقع، هر چند كه فهم بخشي از پديده هاي مقياس نانو از ده ها سال قبل مطرح بوده، اما شناخت عمومي روندها، مفاهيم پايه و حوزه هاي تأثيرگذاري فناوري نانو در دهه اخير صورت گرفته و از ابتداي قرن جديد ميلادي (قرن 21) به عنوان فناوري اساسي و كليدي آينده و محرك موج جديد نوآوري هاي فناورانه، در مجامع جهاني شناخته شد و مورد توجه دولت ها قرار گرفت. برخورد كشورهاي پيشرو در علم و فناوري، با اين پارادايم جديد، عمدتاً با هدف پيشتازي جهاني و خيز برداشتن براي منافع اقتصادي بزرگ، همراه بوده است. امروز فناوري نانو در همه كشورهاي جهان به عنوان يك فناوري نوظهور مورد توجه قرار دارد،: ايران به موقع با فناوري نانو همراه شد و امروز فناوري ديگري را سراغ نداريم كه با منشاء بومي به اين درجه از پيشرفت رسيده باشد كه به كشورهاي پيشرفته خارجي صادرات داشته باشد. فناوري نانو، فرصت بزرگي براي كشورهاي در حال توسعه بويژه جمهوري اسلامي ايران تلقي مي شود تا شكاف خود را از لحاظ علم و فناوري با كشورهاي پيشرفته كاهش دهـنــد و از مــزايــاي مـخـتـلــف ايـن فـنـاوري در راسـتـاي توانمندي سازي صنايع موجود و نيز عرضه محصولات جديد به بازار استفاده كنند. خوشبختانه با توجه به نگاه مثبت مسوولان نظام و اسناد مهم نظام جمهوري اسلامي از جمله چشم انداز 20 ساله كشور، سياست هاي كلي نظام و قانون برنامه چهارم، بستر لازم براي رشد جهشي در زمينه اين فناوري فراهم شده است. در ايران طي هفت سال گذشته پيشرفت هاي قابل توجه اي در حوزه فناوري نانو داشته ايم و اين كشور موفق شده ايم تا در ميان كشورهاي منطقه جايگاه برتر را در اين حوزه از علم، به خود اختصاص دهيم. ايران در سال هاي اخير به پيشرفت هاي قابل توجهي در حوزه نانو دست يافته است كه اين پيشرفت ها در منطقه كاملا برجسته است و كشورهايي مانند برزيل و آفريقاي جنوبي هم ايران را جزو شركاي استراتژيك خود مي دانند. در زمينه توليد و تجاري سازي محصولات نانويي هم ايران اكنون در نقطه اي قرار دارد كه 70 شركت آمادگي دارند محصولات خود را در جشنواره به نمايش بگذارند و 20 شركت از ميان آنها توليد تجاري دارند. در اين راستا و به منظور پيشبرد اهداف ستاد فناوري نانو در 7 حوزه ترويج و آموزش عمومي، توسعه منابع انساني، زيرساخت هاي توسعه فناوري نانو، انتقال فناوري از دانشگاه به صنعت، ارتباطات بين المللي، حمايت از شركت هاي سرمايه گذار، ارزيابي برنامه ها، نهادها و دستگاه هاي اجرايي عضو ستاد نانو و تهيه و تصويب برنامه هاي كوتاه مدت در چارچوب برنامه 10 ساله فعاليت مي كند. ايده فناوري نانو در ايران از سال 1359 مطرح بوده است، اما عملياتي شدن آن به عنوان يك نگرش جديد و يك يافته جديد از 10 سال پيش شروع شد. طي يك دوره هفت ساله با 35 پله صعود در زمينه علوم و فناوري نانو، به جايگاه بيست و پنجم جهان دست يافته است. ايران در سال 2000 در زمينه علوم و فناوري نانو در رتبه 60 جهاني قرار داشت و در بين كشورهاي اسلامي رتبه ششم را داشت، اما در سال 2007 رتبه ايران در زمينه علوم و فناوري نانو در سطح جهاني به رتبه 25 و در بين كشورهاي اسلامي به رتبه اول رسيد. در مجموع اگر كشورهاي جهان را به تناسب ميزان پيشرفت در زمينه فناوري نانو از شماره 1 تا 60 رتبه بندي كنيم ايران در سال 2000 در رتبه 60 يعني در نقطه شروع قرار داشت. در چنين شرايطي و در حاليكه در چشم انداز توسعه هدف گذاري شده است كه اين كشور تا سال 1394 به جمع 15 كشور برتر جهان در حوزه فناوري نانو بپيوندد به اعتقاد كارشناسان كشور ما تا سال آينده به اين هدف خواهد رسيد. امروز به جرات مي توان ادعا كرد ايران در عرصه فناوري نانو نه تنها عقب نيست، بلكه در برخي عرصه ها نسبت به بعضي كشورها پيشرفت نيز كرده است. اما متاسفانه همگام با اين پيشرفت ها ايران در كسب ثروت از فناوري نانو وضع خوبي ندارد كه البته هيچ كشوري نمي تواند مدعي پيشرو بودن در اين زمينه باشد. بنابراين و با توجه به ناشناخته بودن فناوري نانو بايد دولتمردان كشورمان مستقيما در اين زمينه سرمايه گذاري كـنـنـد چـرا كـه در حـال حـاضـر بـخـش خـصـوصي براي سرمايه گذاري در اين بخش توجيه نشده است. اين در حالي اسـت كـه بـدون سـرمايه گذاري در پژوهش هاي بنيادين نمي توان بودجه اي در اختيار صنعتگران قرار داد. در حال حاضر كشور ما دچار يك پارادوكس شده است چرا كه از يك طرف پتانسيل دانشمندان ايراني در زمينه نانو بسيار بالا است و از طرف ديگر سرمايه گذاري هاي نانو در كشورمان سير نزولي داشته است. در چنين شرايطي مسوولان بايد ضمن ايجاد تعادل در سرمايه گذاري از اين مزيت نسبي علمي حداكثر استفاده را ببرند. *خودكفايي علمي در عرصه طب اسلامي با وجود گذشت نزديك به كمتر از 200 سال از طب تجربي يا طب متكي به آزمايش و تجهيزات، هنوز بيماري هاي بسياري لاعلاج مانده و هر از چند گاهي بيماري ناشناخته ي ديگر مثل ايدز، بيماري هاي ناشي از موبايل، بيماري هاي ترافيك و انواع ناراحتي هاي متنوع ناشي از آلودگي هوا، بيماري هاي ناشي از ذرات بمب هاي اتمي و شيميايي و همچنين بيماري هاي اياتروژنيك كه از كارهاي پزشكي و درمان و داروهاي شيميايي ناشي مي شود بروز مي كند و طب مدرن را به چالشي عظيم وا مي دارد. اين در حالي است كه طب سنتي ايران ياTIM قدمت بسيار طولاني دارد و اگر شناخت خوبي از آن داشته باشيم ، مي تواند جوابگوي نه همه مشكلات، بلكه اكثر مشكلات پزشكي و بهداشتي ما باشد. طرفداران طب سنتي ايران ويژگي هاي فراواني را براي اين مكتب پزشكي قائل مي شوند كه از آن جمله مي توان به سهل الوصول بودن، تطابق با فرهنگ بومي و ديني و... اشاره كرد. اما يكي از ويژگي هايي كه اكثر صاحب نظران بر آن وحدت نظر دارند، ملي بودن اين دانش و هويت صددرصد ايراني آن است. بسياري از كارشناسان معتقدند اگر ايران بتواند با احياي اين مكتب علمي ـ اسلامي و برآورده ساختن نيازهاي بي جواب مانده بشر در بخش پزشكي، دست به تحولي در اين زمينه بزند، اين پيروزي علمي به مثابه يك دستاورد بزرگ ملي در عرصه خودكفايي به حساب خواهد آمد. چراكه ما با توجه به ذخاير غني علمي كه در خصوص طب سنتي و داروهاي طبيعي داريم، مي توانيم در اين بخش به توليد دانش فني برسيم. ضمن آنكه ما در طب رايج به هر دستاورد علمي و يافته جديدي كه برسيم، عليرغم پربها بودن آن، بر پايه علوم غربي و وارداتي خواهد بود و مبناي آن دانش خارجي است اما در طب سنتي ما براي تحول نيازي به دانش وارداتي نداريم و تمام مواد خام اين مكتب علمي، داخلي است. شرط پيشرو بودن هم اين است كه طب سنتي را به عنوان يك تفكر علمي بپذيريم و نه يكسري دستورالعمل قديمي، بايد با تحقيق و پژوهش، اين دانش كهن به روز شود و مطابق با معيارهاي علم نوين در اختيار جوامع قرار گيرد. در طي سه دهه پس از انقلاب، علوم وفناوري اين حوزه كه عجين با گنجينه هاي علمي و تاريخي ايران اسلامي و منطبق با تنوع گسترده آب وهوايي اين سرزمين بوده است. شاهد تحولات چشمگيري بوده است. در ابعاد نيروي انساني در حالي كه متخصص رشته هاي مرتبط با علوم اين حوزه در كشور به 20 نفر نمي رسيد اكنون و در پرتو انقلاب و سه دهه تلاش، نيروي انساني خبره ومتخصص رشته هاي مرتبط با اين حوزه بيش از 2000 نفر است. همچنين تعداد اندكي نيروي انساني متخصص در قبل از انقلاب تربيت شده در كشورهاي خارجي بودند و عمدتا در داخل كشور مانند بسياري از رشته ها امكان تربيت نيروي متخصص نبود اما اكنون در دانشگاه هاي علوم پزشكي متعددي موضوع تربيت نيروهاي متخصص در رشته هاي مرتبط با گياهان دارويي وطب ايراني اجرا مي شود و اين پديده از زمان دولت نهم با توسعه چشم گير روبرو شد. چنانچه چندين رشته جديد براساس مباني علمي و معتبر راه اندازي شد و چهار دانشكده طب سنتي و علوم گياهي دارويي و14 مركز تحقيقات مرتبط با اين حوزه علوم وفناوري ودو مركز رشد صنايع گياهان دارويي و طب ايراني در مهم ترين دانشگاه هاي كشور تاسيس شد. صنايع نيز طي 30 سال پس از انقلاب پيشرفت شگرفي داشتند واكنون بيش از 70 لابراتوار و كارخانه در زمينه توليد داروها و فرآورده هاي گياهي و طبيعي فعاليت دارند.در حالي كه در 30 سال گذشته هيچ كارخانه در اين زمينه فعاليت نمي كرد. همچنين در صنايع بسته بندي فرآورده هاي سلامت طبيعي و گياهي و تهيه عصاره ها آمار خوب نشانگر تحول وجود دارد. در بخش خدمات طب ايراني، فراگير و مكمل و توزيع و بخش محصولات مرتبط توقعات بطور هماهنگ با ساير موضوعات برآورده شده است و انتظار مي رود كه با فعاليت ستاد فناوري راهبردي و حمايت مردم و مسوولان شاهد تحولات چشمگير و موثري در اين زمينه باشيم. موافقت شوراي گسترش آموزش عالي با راه اندازي رشته طب سنتي در مقطع كارشناسي ارشد، تشكيل شوراي آموزش طب سنتي و مكمل در وزارت بهداشت، تشكيل شوراي بررسي و تبيين داروهاي طبيعي و مواردي از اين دست جزو اقـدامـات جـديدي هستند كه دولت در راستاي سرعت بخشيدن به جان گرفتن طب ايراني انجام داده است. بنا بر آمار وزارت بهداشت در حال حاضر 226 قلم داروي گياهي پروانه ساخت از اين وزارتخانه دريافت كرده اند كه براساس آمار، اين ميزان صدور پروانه در 18 ماه گذشته معادل 70 درصد تعداد پروانه هايي بوده كه در 25 سال اخير صادر شده اند اما با اين همه بسياري از پزشكان و محققان معتقدند اين اقدامات، بسيار ابتدايي تر از اقدام اساسي است كه براي دسترسي به توليد دانش بومي در اين زمينه بايد صورت بگيرد. چرا كه مي توان چنين استنباط كرد كه طب ايراني، فرصتي مناسب براي ورود ايران به بازار توليد دانش در جهان است. بازاري كه امروزه ميزان حضور در آن، مقياسي براي ارزيابي قدرت كشورها و توانمندي نخبگان آن است. *پيشرفت هاي ملموس كشور در حوزه هوا ـ فضا هوا ـ فضا را مي توان به حق شجاعانه ترين و در عين حال بلندپروازانه ترين سدشكني دانشمندان و محققان داخلي در دوران پس از انقلاب اسلامي دانست كه به جهت انحصار فناورهاي هاي مرتبط با آن از سوي تنها چند كشور بسيار محدود، از هر جهت قابل ستايش و حتي الگويي مناسب براي ساير كشورهاي منطقه و جهان به حساب مي آيد. طرحهاي اوليه وآزمايشگاهي محققان داخلي در سال هاي پس از انقلاب و جنگ خيلي از زودتر از آنچه كه تصور مي شد به واقعيت پيوست تا آنجا كه ايران اسلامي هم اكنون در رديف كشورهاي صاحب قدرت و فناوري در عرصه علوم هوا و فضا به شمار آمده و حتي دانشمندان آن در نظر دارند تا پس از موفقيت هاي متعدد در زمينه پرتاب ماهواره ها و موشك هاي تحقيقاتي، با ارسال نمونه هاي حيواني به فضا، مقدمات پرتاب انسان به مدار زمين را نيز فراهم كنند. پرتاب ماهواره ـ نخستين ماهواره ايراني را مي توان آغازي خيره كننده براي توسعه برنامه هاي علمي فضايي كشور برشمرد. اين ماهواره به همراه يك ماهواره آموزشي روسيه و شش ميني ماهواره خارجي ديگر به وسيله يـــك فـــرونــد مــوشــك حــامــلKosmos ـM3 از پــايـگــاه فضاييPlisetsk روسيه با موفقيت به فضا پرتاب شد تا با پرتاب موفقيت آميز آن، جمهوري اسلامي ايران چهل و سومين كشور صاحب ماهواره در جهان لقب بگيرد. ماهواره (ZS1) ، نخستين ماهواره ايراني كه با مشاركت شركت هاي روسي ساخته شد، ماهواره اي مطالعاتي تحقيقاتي است كه در بررسي منابع زيرزميني و عواقب ناشي از حوادث غيرمترقبه به كار مي رود. پروژه ساخت ماهواره طي قراردادي با موسسه هواپيمايي روسيه، با همكاري شــركــت هــاي روســي و و مـشـاركـت كارشناساني از شركت صنايع الكترونيك ايران (صاايران)، وزارت عـلـوم تـحـقـيـقـات و فـنـاوري و موسسه مهندسي نقشه برداري انجام شده است. عمر مفيد ماهواره سينا ـ 1 كه در مدار دايره اي (خورشيد آهنگ) در ارتفاع 700 كيلومتري زمين قرار گرفته است، سه سال اعلام شده است. اما در اين زمينه خبر خوشحال كننده اي نيز منتشر شد كه براي بسياري از علاقمندان به علوم فضايي در داخل كشور اميدواري هاي زيادي را به همراه داشته است: تصويب سند ملي توسعه فضا در هيات دولت. اين سند با هدف مشخص كردن مسيرهاي توسعه حضور در فضا براي كل كاربراني كه بايد از عرصه فضا براي انجام وظايف و ماموريتشان در كشور استفاده كنند تصويب شده است. سند ياد شده انتقال صوت و تصوير و اطلاعات با استفاده از ظرفيت فضا از طريق وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات و سازمان صدا و سيما، كاربردهاي سنجش از راه دور، هواشناسي و ساير زمينه هاي استفاده از فضا را در دستور كار دارد. در سال 1385 كه به حق نقطه عطف برنامه هاي فضايي ايران بوده است، رئيس پژوهشگاه هوافضا از پـرتـاب مـوفـقـيـت آمـيـز اولـيـن مـحـمـوله كاوش ساخت پژوهشگاه توسط يك راكت ساخت پژوهشگران ايراني به فضا خبر داد. اين محموله در پي توافق بين دو وزارتخانه دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح و علوم، تحقيقات و فناوري در قالب طرحي فراسازماني با كارفرمايي موسسه آموزشي و تحقيقاتي صنايع دفاعي طراحي و ساخته شده و با راكت پژوهشكده مهندسي جهاد كشاورزي به فضا پرتاب شد. نكته مهم در اين خصوص اين است كه تمامي آزمايش هاي لازم در واحدهاي صـنـعـتـي كـشور طبق استانداردهاي مربوطه انجام شد و يكپارچه سازي محموله و راكت با همكاري متخصصان پژوهشگاه و پژوهشكده مهندسي جهاد كشاورزي صورت گرفت. تنها يك سال بعد يعني در سال 1386 طراحي و ساخت ريـزمـاهـواره دانـشـجـويـيAUT SAT در دانـشـگـاه اميركبير نويدبخش ادامه اين فرآيند جذاب اعلام شد. اين پروژه در قالب يك طرح ماهواره دانشجويي از سوي دانشجويان دانشگاه اميركبير به سازمان فضايي ايران پيشنهاد شد كه آنها نيز با گذشت زمان طرح را تكميل كردند. ريز ماهوارهAUT SAT در حدود 70، 80 كيلوگرم وزن دارد. قابليت اين ريز ماهواره مشاهده زمين و ارزيابي محصولات كشاورزي است كه با همكاري چهار دانشكده هوافضا، مكانيك، برق، كامپيوتر با حمايت سازمان فضايي ايران در دانشگاه صنعتي اميركبير انجام مي شود. اما مي توان تمامي اين تلاش ها را مقدمه اي بر پرتاب غرورآفرين راكت فضايي كاوشگر 2 دانست. در راستاي تحقق اهداف چشم انداز بيست ساله كشور و برنامه راهبردي فضايي جمهوري اسلامي ايران و به منظور ايجاد بستر توسعه علمي و فناوري در حوزه فضا، به همت متخصصان و كارشناسان پژوهشگاه هوافضا، راكت كاوش 2 با موفقيت به فضا پرتاب و با انجام ماموريت خود به وسيله چتر مخصوص به زمين بازگشت. پرتاب اين راكت كاوش با اهداف ثبت و ارسال صحيح داده هاي محيطي، ارسال صحيح و به موقع فرامين، انجام جدايش موتور و محموله و عملكرد صحيح سيستم بازيابي صورت پذيرفت كه نتايج حاصله در طول مدت حضور در فضا با اهداف مورد نظر منطبق بود. راكت كاوش 2 داراي سه بخش عمده شامل؛ مجموعه حامل، مجموعه آزمايشگاه فضايي و مجموعه بازيابي است. در جريان اين رويداد تاريخي نخستين عكس يك پروژه ايراني از فضا تهيه شد و به گفته رئيس پژوهشگاه هوا فضا، در مراحل بـعــدي ايــن پــروژه مـحـمــولــه راكـت هـاي كـاوش حـامـل دوربين هايي براي تهيه عكس از زمين و آسمان خواهد بود. اين موفقيت تاريخي كافي بود تا معاون پژوهشي پژوهشگاه هوا و فضا از برنامه هاي آتي براي پرتاب راكت هاي كاوش 3، 4 و راكت هاي ديگر و پيگيري اعزام موجودات زنده از قبيل حيوانات كوچك مثل موش براي آزمايش هاي علمي و همچنين انجام تست هاي نجومي و تست تجهيزات پيشرفته ساخت داخل خبر دهد. اما به موازات برنامه هاي فضايي ايران در خارج از مرزهاي آسمان كشور، محققان داخلي تلاش هاي چندين ساله اي را براي مكان يابي و در ادامه ساخت نخستين رصدخانه ملي كشور ادامه داده اند و در نهايت پس از سال ها تلاش و پيگيري محققان ايراني در پروژه مكان يابي رصدخانه ملي، سرانجام قله در ارتفاعات جنوب قم به عنوان مكان نهايي احداث رصدخانه ملي ايران تعيين شد تا پس از گذشت سده ها از افول دوران طلايي نجوم در ايران، از بلنداي آن طلوع دوباره اين دانش را در كشور به نظاره بنشينيم. نكته مهم اين است كه با پايان گرفتن برنامه هشت ساله مكانيابي رصـدخـانـه كـه چـهـار سال آن هم با تحققات ميداني و داده گيري هاي محيطي همراه بوده، كشور ما به فناوري و دانش پيشرفته اي از مكان يابي دست يافته است و از اين پس مي تواند اين دانسته ها و مهارت ها را به كشورهاي ديگر منتقل كند. اين نخستين دانش پايه و فناوري پيشرفته اي است كه طرح رصدخانه ملي ايران براي ايرانيان به ارمغان آورده است و مسلما پا به پاي تكميل مراحل بعدي باز هم خواهد آورد. دانشمندان ايراني قرن ها قبل در رشته هاي مختلف علمي همچون نجوم، پزشكي و رياضيات سرآمد بوده اند و ملتي كه 900 سال قبل ابن سينا و ابوريحان تربيت كرده، امروز نيز به طور قطع خواهد توانست قله هاي افتخار را فتح كند. هرچند كه از سال هاي قبل از انقلاب، به جهت نفوذ قدرت هاي استعماري، حركت علمي ما دچار خدشه شد اما با پيروزي انقلاب اسلامي مجددا موتور حركت علمي كشور به راه افتاده ودر حال حاضر انقلاب اسلامي فضايي را ايجاد كرده است كه شاهد حركت جوشان و روزافزون علمي در كشور هستيم و به همين دليل هم يكي از مهم ترين دستاوردهاي انقلاب را مي توان جهش علمي دانشمندان ايراني و پيشرفت آنها در زمينه هاي مختلف دانست. *منبع : ضمیمه رایگان روزنامه جام جم (ویژۀ نامۀ سی امین سال پیروزی انقلاب اسلامی) بهمن ١٣٨٧، ص ٨٢