Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 123834
تاریخ انتشار : 25 اسفند 1387 0:0
تعداد مشاهدات : 102

پرچم نظام اسلامي چگونه متولد شد؟

كيميا ملكي
كيميا ملكي پس از پيروزي انقلاب اسلامي بسياري از آرم هاي گذشته با رويكردي اعتقادي اسلامي تغيير يافتند و تعداد انبوهي نيز خلق شدند. حال پس از سي سال از انقلاب اسلامي فارس با نگاهي به چند آرم ماندگار و گفت و گو با طراحان آنها داستان طراحي اين آرم ها را روايت مي كند. پس از انقلاب شكوهمند اسلامي تغيير در همه اركان جامعه آغاز شد در اين بين مردم علاقه مند بودند اين تغيير در نشانه ها هم پديدار شود تا انقلابي كه خود در آن نقش داشتند تبلور بيشتري بيابد. بنابر اين آرم ها و نشانه هاي بسياري از شركت هاي تجاري تغيير كردند و علاوه بر آن نهادهاي انقلابي هم در صدد طراحي آرم و نشانه ويژه خود بودند. در راس آنها آرم پرچم جمهوري اسلامي ايران است كه با رويكردي اسلامي_ايراني طراحي شد تا انقلابي الهي و مردمي را براي جهانيان تداعي كند. حال با گذشت سي سال پر فراز و نشيب از انقلاب شكوهمند اسلامي بر آن شديم تا با انتخاب چندين آرم و معرفي طراحان آنها از حال و هوا و جريان طراحي آرم هاي آن دوران كه در ذهن مردم ثبت شده است بيشتر بدانيم. هرچند برخي از آرم هايي كه اين روزها به چشم ما كم و بيش آشنا مي آيند فاقد نام طراح هستند و شناسنامه آنها چندان مشخص نيست اما در پرس و جوهاي به عمل آمده اينچنين به نظر مي آيد كه در روزهاي انقلاب، هنگامي كه شور و هيجاني بر تمام ايران اسلامي حاكم بوده است تمامي مبارزين و مردم انقلابي سعي بر تغيير و تحول همه چيز داشته اند حتي بسياري از آرم هاي نهادهاي تاسيس شده در بدو انقلاب از ذهن همان انقلابيون بوده است و در نهايت مهر تاييدي از جانب گرافيستي بر آن مي خورده است. * آرم جمهوري اسلامي ايران؛ طراح حميد نديمي همان طور كه پيش تر اشاره شد در راس تمامي آرم هاي طراحي شده در دوران پس از انقلاب اسلامي، آرم جمهوري اسلامي ايران كه توسط حميد نديمي طراحي شده است از قداست و توجه ويژه اي برخوردار است و همين قداست و بزرگي سخن گفتن درباره آن را براي خالقش سخت كرده است. اين آرم در درون خود معاني زيادي را جاي داده و سادگي و ظرفيت ويژه اي كه براي دربرگيري معاني متعدد دارد كه آن را از ديگر آرم هاي طراحي شده در اين سال ها متمايز كرده است. داستاني كه از طراحي اين آرم نقل شده است تنها به مصاحبه اي از حميد نديمي با مجله پاسدار اسلام در سال 1362 و همچنين جزيياتي دقيق از استانداردهاي طراحي اين آرم در مجله استاندارد ايران (كه توسط مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران منتشر شده است) محدود مي شود. در فرصتي كه به خبرنگار فارس براي ملاقات با حميد نديمي دست داد، وي با ارجاع به همان مطالب منتشر شده سؤالات مطرح شده را پاسخ داد. داستان اين آرم آنطور كه در منابع ذكر شده نقل شده است از آنجا نشات مي گيرد كه دكتر نديمي تفسيري از سوره حديد را مي شنود و از آن پس سه ركن اساسي حكومت اسلامي از ديدگاه قرآن در ذهنش نقش مي بندد. «كتاب»، «ترازو» و «آهن» و يا به عبارت قرآني «كتاب»، «ميزان» و «حديد». *امام در يك سخنراني خواستار تغيير نشان كشور مي شوند پس از پيروزي انقلاب امام خميني(ره) در يك سخنراني خواستار تغيير نشان كشور يعني شير و خورشيد مي شوند. در آن زمان حميد نديمي با عشق و علاقه اي كه هنوز هم وقتي از آن صحبت مي كند در اشك چشمش موج مي زند، شروع به اتود زني طرح الله مي كند كه در انتها طرح آماده شده را به دفتر امام در قم ارسال مي كند. هرچند كه ابتدا در مسابقه اي كه براي طرح آرم جمهوري اسلامي برگزار شد آرم ديگري به تصويب و در نهايت به چاپ بر روي اسكناس هاي آن دوران رسيد اما ديري نمي گذرد كه شبي آقاي هاشمي رفسنجاني با دكتر نديمي تماس مي گيرند و خبر از تنفيذ آرم توسط امام (در 19 ارديبهشت 1359) مي دهند و از آقاي نديمي مي خواهند تا بر روي طرح پرچم هم كار بكنند. رنگ هاي سبز و سفيد و سرخ، علامت مخصوص جمهوري اسلامي و شعار «الله اكبر» همگي از اركاني هستند كه در قانون اساسي براي پرچم ايران در نظر گرفته شده اند. در اتودهاي اوليه پرچم، عبارت «الله اكبر» طوري با خط كوفي بنايي نوشته شده بود كه بعضي ها از درون آن حروف USA را برداشت كردند. پس از اين جريان «الله اكبر» به صورت فعلي طراحي مي شود. اما آن چنان كه از مطالب نوشته شده در مجله استاندارد ايران كه تنها منبع رسمي تحليل آرم جمهوري اسلامي است، بر مي آيد؛ «كلمه قرمز و به خون آغشته "الله " منقوش بر پرچم جمهوري اسلامي به دليل اينكه "الله "مبداء و منتهاي آفرينش است و هدف و غايت حكومت اسلامي (الي الله المصير...) به كار مي رود انتخاب شده است. هلالي هاي اين شكل از نقش مباركي ريشه مي گيرد كه بارها حضرت محمد (ص) با شمشير بر شن ها ترسيم كرده اند. پنج جزء تشكيل دهنده علامت كه اگر به پنج اصل پايه دين برگردد اصل توحيد را در حكم عمود و ساقه اصلي در ميان دارند، گذشته از آنكه در تركيب كلي خويش كلمه الله را بيان مي كنند و عصاره اي از كلمه توحيد يعني لااله الااله را نيز در خود مستتر دارند. خطوط هلالي هاي طرح كه در يك دايره محاط است با تداعي نصف النهارهاي كره جهاني بودن دعوت اسلام را تجسم مي بخشند. جزء قائم مياني، در تركيب با شكل تشديد كه در خط فارسي و عربي نشانه شدت است شمشير را تداعي مي كند، قائم و ايستاده كه خود نماد و قدرت و استحكام و ايستادگي است و اين برداشتي تعبيري از كلمه "حديد " يا آهن است در كتاب الله (... انزلنا الحديد "فيه باس شديد) و تركيب كاملا متقارن شكل بياني از حالت تعادل و توازن كه اين نيز برداشتي تعبيري است از كلمه ميزان در كتاب خدا (والسماء رفعها و وضع "الميزان "). *الله اكبر و دليل تكرار آن در حاشيه پرچم «شعار الله اكبر» كه تكرار مي شود و تكرار از ويژگي هاي شعار است اين شعار يازده بار در رنگ سرخ و يازده بار در رنگ سبز يعني بيست و دو بار تكرار مي شود و اين اشاره ايست به بيست و دوم بهمن. روزي كه اين شعار براي انقلاب اسلامي پيروزي آفريد. قالب راست گوشه خط نوشته «الله اكبر» يادي است از كوبندگي اين شعار كه براستي سلاحي بود پيروز در دست مجاهدان انقلاب اسلامي. و اين همان خطي است (خط بنايي) كه شعار الله اكبر را بر بلنداي اذان و بر گنبدها و مناره هاي الله اكبر در مساجد اسلامي نقش مي كرده و اكنون بر بلنداي پرچم ايران نشسته است. تكرار اين شعار در تركيب كلي پرچم حاشيه هائيست كه با اتصال به رنگ سفيد پرچم دو رنگ سرخ و سبز را به هم پيوند مي زند. كه اگر سفيد نشانه اي از توحيد باشد - كه سفيد تركيب و توحيد همه رنگ هاست - اين رنگ متن سرخ پرچم را كه نشانه خون و جهاد است به رنگ سبز كه مي تواند نمادي از آرمان هاي والاي اسلام باشد مي پيوندد. و گوئي لاله، «لااله الااله» در زمين الله اكبر و هم زير آسمان الله اكبر روئيده است و اين پيام شهيدان اسلام است.» همان طور كه از نوشتار مجله استاندارد ايران استنتاج مي شود آرم الله و در مجموع پرچم جمهوري اسلامي ايران با مفاهيمي كاملا اعتقادي، اسلامي و قرآني طراحي شده اند و به كار بستن همين مفاهيم كافيست تا اين آرم را به يك آرم مقدس و جاودان مبدل گرداند. در سؤالي كه در لحظات آخر ملاقات با دكتر نديمي مطرح شد، اين بود كه آيا وي فكر مي كرده است سي سال پس از طراحي آرم جمهوري اسلامي همچنان آن را پايدار ببيند؟ وي در پاسخ گفت: اين پرچم به اميد دادن به دست حكومت امام زمان(عج) طراحي شد. از ديگر آرم هاي طراحي شده توسط حميد نديمي مي توان به آرم خبرگزاري جمهوري اسلامي ايران(ايرنا)، دفتر همكاري حوزه و دانشگاه، آرم پيشين سازمان سنجش، دانشگاه زنجان، مركز توسعه صادرات، انجمن اوليا و مربيان و مؤسسه عالي پ‍ژوهش در برنامه ريزي و توسعه اشاره كرد. *آرم سپاه پاسداران انقلاب اسلامي يادگاري از شهيد چمران آرم سپاه پاسداران انقلاب اسلامي در اوايل انقلاب توسط گروهي كه تا به حال اسامي زيادي از آنها به گوش خورده است، طراحي شده است. در كتاب درآمدي بر تحليل عناصر تصويري نوشته فهيمه پهلوان كه به قطع آن را مي توان جديدترين منبع موثق درباره آرم هاي طراحي شده پس از انقلاب دانست، نام طراح آرم سپاه پاسداران چمران، حجت و سازگارا ذكر شده است. آن طور كه از شواهد امر بر مي آيد شهيد مصطفي چمران آرمي را اتود مي زند و سپس با مشورت بقيه اعضا اين طرح به اجرا مي رسد. در تماس خبرنگار فارس با مهدي حجت، استاد دانشكده معماري و نخستين رييس سازمان ميراث فرهنگي، وي طراحي اين آرم را رد كرد و اظهار داشت كه او تنها نظراتي را بر روي آرم داده است. بالطبع تماس با ديگر طراحان اين آرم مقدور نبود. اما تلاش ها براي يافتن طراح آرم سپاه و داستان اين آرم، در فضاي مجازي اطلاعات ديگري به ما مي دهد. سردار سرتيپ يوسف فروتن در مصاحبه اي، خود را مسئول طراحي آرم و مهر براي سپاه معرفي كرده است. وي در مصاحبه خود يكي از برادران حزب اللهي را به عنوان طراح اين آرم نام برده است و در ادامه از تحليل آن سخن گفته است. وي در تشريح مفهومي نشانهِ هاي به كار رفته در آرم سپاه، «لا» را نشات گرفته از «لا اله الا الله» دانسته است كه بيانگر ديدگاه و تفكر عقيدتي سپاه پاسداران و به معناي رد تفكر غيراسلامي و غيرقرآني است. در رأس آرم هم آيه قرآني «واعدوا لهم مااستطعتم من قوه» (و هر آنچه مي توانيد از نيرو فراهم كنيد تا به وسيله آن دشمنان خدا و خودتان را بترسانيد) قرار دارد. شايد بتوان آرم سپاه پاسداران جمهوري اسلامي را يكي از پيچيده ترين آرم ها به لحاظ گرافيكي دانست كه بيننده در نگاه اول و حتي شايد دوم آن را نمي تواند به خاطر بسپارد. در اين آرم دايره اي نيز به نشانه كره زمين و حضور بين المللي وجود دارد و همچنين شاخه زيتوني نيز به نشانه صلح طلبي در آن به كار رفته است. از ديگر عناصر به كار رفته در اين آرم مشت گره كرده دست راست كه اسلحه اي نيز در آن ديده مي شود، است كه در عين بيان نماد قدرت به مقاومت مسلحانه مردمي و مجاهدت در راه خدا و مبارزه عليه طاغوت اشاره دارد. *شركت پست جمهوري اسلامي ايران آرم شركت پست جمهوري اسلامي ايران از ديگر آرم هايي است كه در اين سال ها بسيار به چشم قشرهاي مختلف جامعه خورده است. اين آرم هم مانند دو آرمي كه در قسمت هاي قبلي به آنها اشاره شد توسط يكي از استادان معماري دانشگاه و در حال حاضر رييس دانشكده معماري دانشگاه هنر تهران طراحي شده است. دكتر مصطفي كياني در گفت و گويي با خبرنگار فارس از داستان شكل گيري اين آرم گفت و همچنين اتودهايي از اين آرم را در اختيار فارس قرار داد. مصطفي كياني در ابتدا به جريان شكل گيري اين آرم پرداخت و گفت: در سال 1367 هنگامي كه من دانشجوي معماري بودم به لحاظ علاقه اي كه به گرافيك، پوستر و طراحي آرم داشتم در مسابقه اي كه شركت پست برگزار كرد، شركت كردم. در حدود سه هزار نفر در اين مسابقه شركت كردند كه در مرحله اول 700 نفر و سپس 20 و در نهايت 10 اثر براي داوري انتخاب شدند كه در نهايت كار من موفق به مقام نخست شد. وي ادامه داد: اين آرم، هم بيان تصويري و هم بيان نوشتاري دارد. اما به لحاظ تصويري، كه به شكل پرنده به نظر مي آيد، قوي تر است. جالب است بدانيد كه اين پرنده از حروف «پ»، «ج»، و دو «الف» تشكيل شده است كه بال پرنده متشكل از سه خط كه خط اول سه نقطه، خط دوم دو نقطه و خط انتهايي يك نقطه است. اين سه خط نشانگر حرف «پ» هستند و بدنه اين پرنده متشكل از دو حروف «ج» و «ا» است. وي درباره توجه داوران آن مسابقه نسبت به مفهوم الفبايي اين آرم گفت: من در دو صفحه تمامي حروف را توضيح داده بودم و تمامي رسم اين آرم را همراه با قوس ها و زوايا مرحله به مرحله به مسابقه ارايه كردم. وي با تاكيد بر اينكه اين آرم داراي حركت است ادامه داد: اين آرم كه به شكل پرنده اي در حال پرواز ديده مي شود، در واقع پرنده اي است كه از شرق به غرب حركت مي كند. كياني كه از ديگر آرم هاي طراحي شده توسط او مي توان به آرم بسيج بيست ميليوني(به مناسبت هفته بسيج)، شركت مهندسي عماد و شركت عمران شهرهاي جديد وزارت مسكن اشاره كرد، در ادامه گفت و گو با فارس افزود: آرم پست در گذشته و شايد در يك سوم تا نصف كشورها، شيپور و بوق بوده است. شيپور در اصل متعلق به ايرانيان و چاپار در زمان هخامنشيان بوده است. چاپارها به هنگام رساندن نامه ها با شيپور مردم را مطلع مي كردند. رنگ زرد هم به نوعي رنگ اطلاع رساني است چرا كه صندوق ها و ماشين هاي پست در اكثر نقاط جهان، كتاب اول و باجه هاي تلفن همگي زرد هستند. آرم اوليه اين شركت، آرمي است كه از حركت كمتري برخوردار است. اما آرم كنوني داراي قوس هاي بيشتري است كه حركت را در اين آرم بيشتر القا مي كند. *آرم شركت زمزم طرحي از قباد شيوا آرم شركت زمزم در سال 1365 توسط قباد شيوا گرافيست ايراني طراحي شده است. شيوا دو سال پس از اتمام تحصيل در آمريكا به ايران باز مي گردد و با علاقه پيگير پروژه هاي گرافيكي مي شود. قباد شيوا داستان طراحي اين آرم را اينگونه براي خبرنگار فارس روايت كرد: در سال 1365 براي شركت ساسان اين آرم را طراحي كردم كه به عقيده خودم گزينه هاي بهتري نيز در اتودهاي آن وجود داشت. چند نمونه اتود و ماكت براي قوطي هاي نوشابه طراحي شد كه در نهايت قوطي ها براي ساخت به كشور سوييس سفارش داده شدند. وي ادامه مي دهد: هنگامي كه چند نمونه اتود زدم از طرف سفارش دهنده همه آنها مورد قبول قرار گرفت و گفتند كه هر كدام را بر روي يك نوع قوطي ثبت مي كنند. شيوا با مزاح از نبود نوشابه دايت در آن زمان مي گويد و ادامه مي دهد: اتفاقا يكي از آرم ها را براي نوشابه دايت انتخاب كردند در حالي كه در آن زمان هنوز مهندسين شركت ساسان فرمول نوشابه دايت را به كار نگرفته بودند. پس از اين كه آرم اصلي نوشابه زمزم بر روي قوطي ها نقش بست كم كم مردم آن را در خاطر سپردند. اما اين آرم كه تنها جنبه Trade Name و نوشتاري دارد پس از چند سال از طرف سفارش دهنده تغييراتي در آن داده مي شود. كلمه زمزم كه در ابتدا جدا نوشته مي شده است پس از چند سال «ز» دوم به قسمت اول كلمه زمزم متصل مي شود. برج ميلاد هم كه از ساخت و افتتاح آن مدت زيادي نمي گذرد آرمش را قباد شيوا طراحي كرده است. پس از 8 اتود اوليه در نهايت از طرف سفارش دهنده باز هم آرمي انتخاب مي شود كه به عقيده وي بهتر از آنها هم در ميان اتودها وجود داشته است. آرم كنوني برج ميلاد نشان دهنده قسمت فوقاني برج است كه تمامي هيكل برج به صورت نگاتيو در آن ديده مي شود و در كنار آن به دو زبان انگليسي و فارسي نام برج ميلاد نوشته شده است. *آرم هاي شناخته شده و طراحان ناشناس نبود منبع و شناسنامه اي براي پديدآورندگان آرم هاي آشنا يكي از نكات حائز اهميت درباره آرم هاي طراحي شده در سي سال انقلاب اسلامي است. آرم شركت كشتيراني جمهوري اسلامي ايران، بانك تجارت، بنياد شهيد انقلاب اسلامي، شركت آب و فاضلاب، سازمان هواپيمايي كشوري، بانك كشاورزي، نيروي انتظامي جمهوري اسلامي ايران، هواپيمايي آسمان، سازمان اوقاف و امور خيريه، سازمان تامين اجتماعي، جهاد سازندگي، بانك ملي ايران، بانك ملت و سازمان انرژي اتمي تنها چند نمونه از آرم هاي مطرحي هستند كه نام طراحان آنها همچنان ناشناخته است. همان طور كه پيشتر اشاره شد كتاب « درآمدي بر تحليل عناصر تصويري در آرم» جز معدود منابعي است كه تمامي آرم هاي طراحي شده پس از انقلاب اسلامي و متعلق به دستگاه ها و نهادهاي دولتي را در بر دارد. فهيمه پهلوان پژوهشگر و نويسنده اين كتاب در گفت و گو با فارس از نحوه اطلاع از نام طراحان اين آرم ها گفت: در زمان گردآوري آرم هاي دولتي، دانشگاه هنر، ناشر اين كتاب با تمامي ارگان هاي دولتي مكاتبه و درخواست نام طراح آرم آن نهاد دولتي را كرد كه در نهايت نام بعضي از آرم ها ناشناس مطرح شد. در حال حاضر برخي از آرم هاي موجود در اين كتاب فاقد نام طراح هستند. *منبع : www.farsnews.com ، یکشنبه ٢٥ اسفند ١٣٨٧