Index
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 125828
تاریخ انتشار : 26 فروردین 1388 0:0
تعداد بازدید : 29

فلور ايران، زنبق سياه

مرتضي جوهري
مرتضي جوهري نام علمي: Iris iberica خانواده: زنبق ها ـ Iridaceae راسته: گياهان گلدار ـ Asparagales رده: تك لپه اي ها ـ Monocotyledones در اواسط بهار دامنه هاي زاگرس پوشيده از گل هاي زيبا و منحصربه فردي مي شود كه بيننده با ديدن هركدام از اين گل ها مي پندارد عجيب ترين و زيباترين گل جهان را ديده است.زنبق سياه از گل هايي است كه بيننده را آنچنان مجذوب ظاهر زيباي خود مي سازد كه خستگي ناشي از كوهنوردي فراموش مي شود. زنبق سياه گياهي علفي و پايا (چند ساله) به ارتفاع هشت تا سي سانتيمتر است. اين گياه داراي پياز (ريزوم) زيرزميني و خزنده با ريشه هاي منشعب كشيده و معطر و ساقه هوايي، گلدار و باريك به رنگ سبز كمرنگ است كه از ميان طوقة برگ ها بيرون آمده و به گل منتهي مي شود. برگ هاي زنبق سياه صاف، باريك، دراز، تيغه اي، نوك تيز و بدون دمبرگ به فرم خطي و شبيه به شمشيراند كه در امتداد طولي تا شده اند. طول برگ ها اغلب از ساقه بيشتر و پهناي آنها يك تا سه سانتيمتر است. برگ ها سبز روشن تا سبز رنگ پريده هستند. غلاف برگ هاي فوقاني قسمتي از غلاف برگ هاي تحتاني خود را مي پوشانند. گل ها به فرم گل آذين، نر ـ ماده، به رنگ بنفش تيره متمايل به سياه يا قهوه اي تيره همراه با اندكي رگه هاي سفيد مايل به كرم هستند كه گل پوش هاي بيروني سياه است. گلپوش ها (گلبرگ) شش قطعه اي و تقريباً هم اندازه هستند. سه قطعه بيروني گلپوش ها اندكي مدور، برگشته به طرف پايين و به نام آويز است كه داراي يك قسمت پاييني به نام ناخنك و يك قسمت پهن تر به نام پهنك هستند. سه قطعه دروني بيضي ـ مدور و به نام درخش به صورت افراشته، گسترده و زاويه دار هستند. قطعات گلپوش در قاعده كم وبيش به هم متصل شده اند. اين گل داراي سه پرچم است كه متقابل با سه قطعه گلپوش بيروني است. خامه (مادگي) به سه برچه (شاخه) پهن و گلبرگ مانند تقسيم و هر بر چه برروي پرچم خم شده است. از مجموع اين سه برچه تخمدان زيرين با سه حفره به وجود مي آيد و هركدام از اين حفره ها محتوي تخمك هاي واژگون است. كلاله ها از هم فاصله دار، كم وبيش گسترده و به رنگ بنفش هستند، اين كلاله ها در انتهاي برچه هاي خامه قرار دارند و سه شاخه اند. ميوه پوشينه (كپسول مانند) همراه با دانه است. زنبق سياه در مناطق باز و آفتاب گير دامنه هاي كوهستاني و دشت هاي كوهپايه اي مي رويد و خاك هاي غني و حاصلخيز ماسه اي يا رُسي با درجه اسيدي يا خنثي و مرطوب اندك را ترجيح مي دهد. فصل گل دهي بسته به شرايط آب و هوايي منطقه رويشي از ماه ارديبهشت تا تير است. اين گونه گياهي در ايران، ارمنستان، جمهوري آذربايجان و تركيه انتشار دارد. قلمرو آن در ايران در نواحي غربي و شمال غربي است و تاكنون از استان هاي اصفهان، مركزي، چهارمحال وبختياري، كهگيلويه و بويراحمد، لرستان، كردستان، آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي و همدان گزارش شده است.تركيبات شيميايي پياز (ريزوم) زنبق شامل ماده رزيني تلخ، آميدون وايريدين (Iridine) است. ايريدين نوعي مادة گلوكوزيدي است كه اگر تجزيه شود، به گلوكزوايريژنين (Irigenine) تبديل مي شود. همچنين پياز زنبق داراي درصد كمي از اسيدهاي ميريتيك، اولئيك و اترهاي ميتيليك است. ماده معطر زنبق كه در پياز آن يافت مي شود، به نام ايرون (Irone) به حالت خالص و به صورت بلورهاي كوچك بي رنگ و داراي رايحة خوشي است. اين ماده در آب حل مي شود ولي در اتر و الكل حل نمي شود. اسانس زنبق از پياز اين گياه توسط تقطير با بخار آب به دست مي آيد. بدين صورت كه ابتدا بايد توسط اثر اسيدها نشانسته آن را به مواد محلول تبديل كرد يا اينكه قطعات پياز را تخمير كرد. سپس عمل تقطير انجام مي شود. با تقطير پياز زنبق الكل خوش بويي به دست مي آيد كه از آن اسانس استخراج مي شود. اسانس زنبق داراي ارزش فوق العاده اي در صنعت عطرسازي است. از پياز تازة زنبق به علت بوي ضعيف نمي توان اسانس تهيه كرد بلكه بايد به مدت يك سال از جمع آوري و خشك شدن پيازها بگذرد تا بوي مطبوعي به خود بگيرد. پياز زنبق داراي خواص درماني نيز هست. مصرف كم پياز تازه زنبق داراي اثر مدر، خلط آور و دافع انگل است. ولي مصرف مقدار زياد آن موجب تحريك دستگاه گوارش و مسموميت مي شود.همچنين پياز زنبق براي رفع آسم و سياه سرفه مفيد است. در روش مصرف درماني آن شيرة پياز تازه زنبق را به مقدار پانزده تا سي گرم به طور خالص مصرف مي كنند. براي از بين رفتن طعم تلخ آن را در عسل يا آب رازيانه با شربت هاي ديگر مخلوط مي كنند. بايد توجه داشت كه مصرف آن بايد با مشورت پزشك يا متخصص گياهان دارويي صورت گيرد، از برگ هاي تازه زنبق مي توان به عنوان پمادي براي رفع ورم ها و سوختگي هاي سطحي، جوش هاي چركين و بواسير استفاده كرد. زنبق به واسطة وجود ايريدين در تمام اجزاي آن كه نوعي مادة گليكوزيدي است منجربه مسموميت هاي شديد مي شود به همين دليل بايد در مصرف آن دقت كرد. همان طور كه ذكر شد، خوردن به مقدار زياد از اين گياه باعث مسموميت و اختلال در دستگاه گوارش مي شود كه علائم آن تهوع، اسهال شديد، استفراغ، دل درد و سوزش مخاط دهان است. گرد خشك پياز زنبق باعث عطسه و ترشحات مخاط بيني و دهان مي شود. زنبق موجب مسموميت در دام هايي مي شود كه در موقع چريدن به طور اتفاقي از اين گياه تغذيه مي كنند. گونه زنبق سياه گياهي بسيار كمياب و در معرض خطر است و از اين نظر بايد اقداماتي در حمايت از اين گونه به وسيلة كنترل و حفاظت محل هاي رويش آن به عمل آيد.