Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 129231
تاریخ انتشار : 30 خرداد 1388 0:0
تعداد مشاهدات : 119

يك ميلي متر تا بينايي

فريده عباسي
فريده عباسي *بررسي وضعيت پيوند سلول هاي بنيادي چشم در ايران عمل پيوند سلول هاي بنيادي چشم، يکي از دستاوردهاي بي نظير پزشکي در ايران است؛ مصداق بارزي از نتايج تلاش دانشمندان ايراني با بهره گيري از دانش روز جهاني که مي تواند تحولي بنيادين در درمان برخي بيماري هاي چشم ايجاد کند. اولين عمل پيوند سلول هاي بنيادين چشم در سال 1383 در ايران انجام شد و حالا پس از گذشت 5 سال، نتايج قابل قبولي از عمل هاي جراحي انجام شده به دست آمده اما با اين حال استقبال شايسته اي از اين حرکت علمي در عرصه چشم پزشکي نشده و تنها به انجام مصاحبه با دست اندرکاران پروژه و تهيه گزارش هاي رسانه اي اكتفا شده است. *سلول هاي سازنده سلول هاي بنيادي، سلول هاي اوليه اي هستند که از توانايي تبديل و تمايز به انواع مختلف سلول هاي انساني برخوردارند و از آنها مي توان در توليد سلول ها و در نهايت بافت هاي مختلف بدن انسان استفاده کرد. تاريخچه تحقيقات سلول هاي بنيادي به قرن نوزدهم باز مي گردد، اما اولين سلول بنيادي واقعي در قرن بيستم کشف شد. چشم انداز آتي اين تحقيقات نشان مي دهد سلول هاي بنيادي در آينده به درمان بسياري از بيماري هاي صعب العلاج استفاده خواهند كرد. منابع اصلي سلول هاي بنيادي شامل مغز استخوان، بندناف و جفت است که امروزه استفاده از آنها براي ترميم بافت هاي آسيب ديده انساني در حال گسترش است. سلول هاي بنيادي چند پتانسيلي هستند، يعني قابليت تبديل به بافت هاي مختلف چون بافت عصبي، عضلاني، پوششي و... را دارا هستند. اين توانايي، محور اصلي توجه به سلول هاي بنيادي است؛ سلول هايي که سازنده بدن انسان اند. *انواع سلول بنيادي بيشتر سلول هاي بدن انسان قادر به تقسيم نيستند و در طول حيات انسان بدون آن که تقسيم شوند، در بدن حضور دارند. اما بعضي ديگر از بافت هاي بدن نظير خون، پوست و لوله گوارش داراي چرخه بازسازي سريعي هستند و در هر روز ممكن است چندين سلول جديد بسازند. سلول هاي بنيادي سلول هايي هستند كه قادر به همانندسازي خود هستند و مي توانند طي فرايند تمايز، به يك يا انواعي از سلول هاي بالغ تبديل شوند. به طور كلي سلول هاي بنيادي به سه دسته تقسيم مي شوند: - سلول هاي بنيادي بزرگسال (Adult Stem Cells) - سلول هاي بنيادي جنيني (Embryonic Stem Cells) - سلول هاي بنيادي بند ناف (Umbilical Cord Stem Cells). سلول هاي بنيادي بزرگسال مانند همه سلول هاي بنيادي ديگر، دو ويژگي مشترك دارند: اول اينكه قادر به ساخت نمونه هاي خود به مدت طولاني اند و دوم اينكه مي توانند به سلول هاي بالغي با عملكرد اختصاصي تبديل شوند. اين سلول ها قادر نيستند به همه نوع سلول تمايز پيدا كنند، بلكه تنها قادرند به سلول هاي بالغ همان بافتي كه در آن هستند، تبديل شوند؛ مثلاً سلول هاي بنيادي مغز استخوان تنها به سلول هاي خوني تبديل مي شود. سلول هاي بنيادي بزرگسال بسيار كم و نادر است. به عنوان مثال، از هر 10 تا 15 هزار سلول مغز استخوان تنها يك سلول از نوع سلول هاي بنيادي است. نام سلول هاي بنيادي جنيني يا روياني از منشأ آنها يعني رويان گرفته شده است. در واقع اين سلول ها از يكي از مراحل ابتدايي تشكيل و توسعه جنين گرفته مي شوند. به طور اختصاصي، سلول هاي بنيادي جنيني از يک توده سلولي دروني در مرحله پيش از لانه گزيني در ديواره رحم به دست مي آيند. اين سلول ها، هم قادر به همانندسازي خود هستند و هم مي توانند به انواعي از سلول هاي مختلف تمايز يابند. دسته سوم سلول هاي بنيادي، سلول هاي بند ناف هستند كه همان طور كه از نام شان بر مي آيد، از خون بند ناف در هنگام وضع حمل جدا مي شوند و قابل نگهداري هستند تا در آينده در صورت لزوم براي همان بچه يا اعضاي خانواده او و يا براي شخص ديگري استفاده شوند. امروزه محققان در حال بررسي و آزمايش امكان كاربرد سلول هاي بنيادي در درمان بيماري هاي مختلف هستند. از جمله بيماري هايي كه اميدهاي زيادي به درمان آنها با اين روش وجود دارد، مي توان به آلزايمر و پاركينسون، آسيب هاي نخاعي، انواع ديابت، بيماري هاي قلبي و بيماري هاي كبدي اشاره کرد. *سلول هاي بنيادي چشم سلول هاي بنيادي زايا در چشم ممکن است به هر دليلي، کارکرد خود را از دست بدهند. بخشي از آن به دلايل مادرزادي اتفاق مي افتد و بخش ديگري نيز به علت حوادث ناشي از شغل و يا اعمال جراحي. اين دلايل موجب کمبود سلول هاي بنيادي مي شود و وقتي که سلول هاي بنيادي قرنيه چشم کم شود، در نهايت رگ خوني وارد قرنيه شده و قرنيه کدر مي شود و فرد، بسته به شدت کمبود سلول هاي بنيادي، با کاهش ديد مواجه مي شود. دکتر عليرضا برادران رفيعي، دانشيار و فوق تخصص قرنيه دانشگاه شهيد بهشتي، در اين باره توضيح مي دهد: ـ هر بافتي داراي سلول هاي بنيادي است که به طور مداوم در حال توليد و تزايد هستند، از جمله بافت هاي اپي تليايي قرنيه چشم انسان که داراي چنين سلول هايي است. اين سلول ها در محل تلاقي صلبيه و قرنيه قرار گرفته اند و حلقه 360 درجه اي را تشکيل داده اند که تزايد پيدا مي کنند. اين سلول هاي اپي تليايي عامل حفظ شفافيت قرنيه هستند؛ به گونه اي که اگر دچار آسيب شوند، به کمبود سلول هاي بنيادي و از دست رفتن شفافيت قرنيه منجر خواهند شد. او درباره نشانه هاي باليني از بين رفتن سلول هاي بنيادي چشم مي گويد: ـ معمولاً اين نشانه ها شامل اشک ريزش دائمي، ترس از نور، قرمزي و تحريک موضعي و زخم هاي سطحي چشم و قرنيه مي شود و به دنبال آن، کاهش ديد و تحريک دائمي چشم اتفاق مي افتد. دکتر برادران در پاسخ به اين سئوال که سلول هاي آسيب ديده به خودي خود قابليت جايگزيني مجدد را دارند يا خير، توضيح مي دهد: ـ يکي از ويژگي هاي چنين سلول هايي اين است که وقتي خودشان از بين بروند، جايگزين نمي شوند. قرنيه اين افراد کدر مي شود، به شکلي که حتي فرد با عمل پيوند قرنيه هم پس از مدتي دوباره دچار کدورت قرنيه مي شود و به اين ترتيب هرگز به مدت طولاني امکان بهره مندي از ديدي شفاف را نخواهد داشت. اما اگر قرنيه فرد با لايه اي از سلول هاي بنيادي پوشيده شود، شفافيت از دست رفته ي ديد، دوباره به وي باز مي گردد و در اين صورت، عمل پيوند قرنيه نيز با موفقيت بيشتري انجام مي شود. البته پيوند قرنيه که همراه با پيوند سلول هاي بنيادي انجام مي گيرد، بسته به شدت بيماري، از طرق مختلف انجام مي شود. براي جايگزين کردن سلول هاي بنيادي چشم مي توان از 3 روش استفاده کرد: در روش اول، از چشم سالم با محدوديت 90 تا 120 درجه از 360 درجه محيط کره چشم، براي پيوند به چشم معيوب استفاده مي شود که پيوند موفقيت آميزي خواهد بود. در روش دوم، بايد از فرد ديگري سلول دريافت کرد که اين روش نيز تا حدي موفقيت آميز است و در روش سوم، از کاربرد کشت سلول هاي بنيادي استفاده مي شود. *نحوه پيوند دکتر ناصر اقدمي، مسئول مرکز سلول درماني پژوهشکده رويان، درباره آن دست از بيماري هاي چشم که با پيوند سلول هاي بنيادي قابل درمان است، مي گويد: بخش هاي مختلف چشم داراي دو کارکرد کلي هستند؛ بخش اول که به شبکيه و عصب چشم مربوط مي شود، وظيفه تقسيم نور وارد شده به چشم را دارد. اين تقسيم نور موجب مي شود تا بتوانيم اشيا را ببينيم. کارکرد دوم، مربوط به بخش هايي از چشم مي شود که نور در مسير آن حرکت مي کند. در مورد ضايعات بخش اول، مشكل چشم با جراحي هايي که روي عصب انجام مي شود، قابل حل است. در اين باره مطالعات انساني در ايران انجام نشده و هنوز منتظر نتايج آزمايش هاي حيواني هستيم تا در مرحله بعد، روي نمونه هاي انساني آزمايش کنيم. در مورد ضايعات چشم مربوط به بخش دوم، لازم است مسيرهاي عبور نور ترميم شود. از مهم ترين بخش هاي عبور نور، سطح چشم است که هر روز سلول هاي شفاف جديدي به آن اضافه مي شود، مثل پوست که هر چند وقت يک بار سلول هاي مرده آن از بين مي روند و سلول هاي جوان و تازه جايگزين آن مي شوند. اين سلول ها که در حلقه پيراموني قرنيه چشم قرار دارند، limbal Stem Cell نام دارند؛ همان سلول هاي بنيادي چشم هستند که هم تکثير مي شوند و هم تمايز پيدا مي کنند. دکتر اقدمي مي افزايد: در مواردي که قرنيه چشم به هر دليلي آسيب ببيند، به طوري که قدرت تکثير خود را از دست بدهد، مي توان با استفاده از سلول هاي بنيادين چشم سالم، عمل پيوند قرنيه را انجام داد. براي اين کار به اندازه يك ميلي متر از حلقه قرنيه چشم سالم برداشته مي شود و در آزمايشگاه رشد داده مي شود تا تبديل به يک حلقه کامل شود.اين بخش از حلقه روي پرده جنيني يا غشاي آمنيوتيک در آزمايشگاه انجام مي شود که در حال حاضر در آزمايشگاه کشت پژوهشکده رويان اين کار انجام مي شود و سلول هاي کشت يافته بعد از 2يا 3 هفته به چشم معيوب منتقل مي شوند. عمل پيوند قرنيه هم پس از 2 تا 3 ماه از پيوند سلول هاي بنيادي قابل انجام است. *وضعيت فعلي از سال 1383 تاکنون 10 بيمار به روش پيوند سلول هاي بنيادي چشم جراحي شده اند. به گفته دکتر اقدمي، پيگيري وضعيت اين بيماران که تحت عمل جراحي قرار گرفته اند نشان مي دهد نتايج تا 60 درصد موفقيت آميز بوده است. اما با اين حال، بعد از گذشت 5 سال به اين دليل که از اين روش درماني استقبال نشده، روند اجراي پروژه متوقف شده است، اما هميشه آمادگي کشت سلول هاي بنيادي در موسسه رويان وجود دارد. اين ها واقعيت هايي است که مسئول مرکز سلول درماني پژوهشکده رويان درباره آنها سخن مي گويد اما او دلايل ديگري را نيز بر مي شمارد که نشان مي دهد اين حرکت علمي تا چه حد مهجور مانده: ـ اين عمل سال هاست که در دنيا در حال انجام است اما با وجود موفقيت هايي که در ايران به دست آمده، متاسفانه به صورت خدمات عمومي درنيامده است. در ايران اين عمل در سيستم خصوصي انجام مي شود اما در کشورهاي توسعه يافته که هزينه هاي دارو و خدمات درماني از سوي دولت پرداخت مي شود، گرايش بيشتري به انجام اين عمل است. بنا به گفته دکتر برادران، اين عمل جراحي تحت پوشش بيمه هاي درماني قرار داشته اما به دلايل اداري و مشکلات تکنيکي از شمول بيمه خارج شده است. با اين حال، تلاش هايي در حال انجام است تا دوباره تحت پوشش بيمه قرار گيرد؛ چراکه اين شيوه درماني، عمل زيبايي نيست و عمده بيماران آن از اقشار محروم و کارگر جامعه هستند. دکتر اقدمي معتقد است: آگاهي مردم نيز درباره اين شيوه جراحي چشم و نتايج آن اندک است. اين عمل بينايي را به صورت نسبي به فرد بازمي گرداند و چون بيماران و خانواده هاي آنها توقع دارند بينايي به صورت کامل بازگردانده شود، از آن استقبال نمي کنند. از سوي ديگر، جامعه پزشکي نيز اقبال چنداني به اين روش نشان نداده است. دکتر اقدمي مي گويد: اين عمل بسيار وقت گير است. جراحان تمايل زيادي به انجام آن ندارند، به اين دليل که برايشان به صرفه نيست چند ساعت را براي انجام آن صرف کنند. اما با همه اين احوال، پيوند سلول هاي بنيادي چشم مزايايي دارد که نتايج عمل پيوند قرنيه را موفقيت آميزتر مي کند، مهمتر از همه آن كه اگر براي بار اول چشم بيمار به عمل پيوند پاسخ مثبت ندهد، چون امکان برداشت مجدد از سلول هاي بنيادين وجود دارد، مي توان تا چندين بار اين عمل را تکرار کرد در حالي که اگر قرنيه از چشم افراد متوفي برداشته شود و عمل پيوند با موفقيت انجام نگيرد، امکان انجام مجدد عمل نيست و بينايي فرد براي هميشه از دست مي رود. * منبع : www.ettelaat.com، شنبه 30 خرداد 1388