Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 143028
تاریخ انتشار : 29 بهمن 1388 0:0
تعداد مشاهدات : 3

آستان قدس رضوي بزرگترين احيا كننده موقوفات در جهان اسلام

مقدمه قسمت اول مقدمه قسمت اول وقف و نذر دو ويعه الهي اند كه در ساختار جوامع اسلامي ريشه دوانده و دامنه وسيعي از كاركردهاي فردي و جمعي را به وجود آورده اند وقف بارويكرد جمع گرا انسان را از پوسته فرديت بيرون آورده و در جريان يك رابطه تعامل آميز و چند سويه با جامعه قرار مي دهد و نذر با نگاهي معناگرا فرد را از تمامي تعلقات و روابط جدا و به مبدا هستي وصل مي كند. قرن ها پيش زماني كه جسم پاك حضرت رضا(ع ) در خراسان به خاك سپرده شد بارگاه منور آن امام همام كانوني براي تيمن تبرك و توسل دوست داران و حاجت مندان فزاينده در وجوه گوناگوني از وقف و نذر تجلي پيدا كرد و شيفتگان و عاشقان فراواني نيز به اين درياي بيكران پيوستند. از همان قرن هاي دور كه خزانه حرم مطهر محلي براي جمع آوري و نگهداري نذورات موقوفات و هداياي دلدادگان و عاشقان به حضرت شد مسئوليت حفظ و پاسداري از اين گنجينه مقدس در آستان قدس رضوي آغاز شد اما اين رسالت بزرگ در گذر قرن هاي فراوان و تا پيش از انقلاب اسلامي آنگونه كه بايد تحقق پيدا نكرد. پس از انقلاب اسلامي رسالت بيش از هزار ساله آستان قدس با تعريف تازه اي پيوند خورد و نگرشي جامع و كارآمد به واسطه تحقق مديريت اسلامي در ساختار آستان قدس شكل گرفت و جريان حفظ و نگهداري موقوفات و نذورات را با نهضت احيا و با شكوفايي همراه كرد. پس انقلاب اسلامي آستان قدس رضوي با تشكيل هياتي مركب از صاحب نظران و اساتيد حوزه و دانشگاه و با بررسي اسناد وقفنامه ها مسئوليت بزرگ حفظ و احياي موقوفات و نذورات و نيز عمل به اهداف و نيات بانيان را در سرلوحه كاري خود قرار داد. آستان قدس رضوي در سه دهه گذشته با اهتمام ويژه اي به تقديس و پاسداشت دو سنت ديرين وقف و نذر پرداخته و در گسترش زمينه هاي رشد و فزايندگي اين دو وديعه آسماني عملكرد چشم گيري داشته است . در اين گزارش سعي شده است ضمن آشنايي خوانندگان با مقوله وقف و موقوفات تاريخچه وقف در آستان قدس رضوي فعاليت هاي 30 ساله آستان قدس در بخش موقوفات و وقف هاي بزرگ در اين نهاد مقدس مورد بررسي و كنكاش قرار گيرد . وقف در لغت به معناي ايستادن و ساكن و حبس كردن است و در اصطلاح فقه يعني حبس مايملك و جلوگيري از انتقال آن به ديگري چه از راه فروش و يا از راه بخشش و در مقابل منافع و سود حاصل از آن را در راه خداوند قرار دادن است كه در واقع همان راه خدمت به مردم و گره گشايي مشكلات و سر و سامان دادن به وضعيت عادي و فرهنگي آنان مي باشد. براي وقف اقسامي ذكر شده است كه به طور خلاصه به آن اشاره مي شود : وقف عام : وقفي است كه بر جهات و عناوين عام باشد. وقف خاص : وقفي است كه در جهت خاص و عنوان خاص باشد مانند وقف بر اولاد ذكور و يا وقف بر محل يا فرد خاصي نحوي كه انتفاع از آن خصوصي باشد. وقف انتفاع : وقفي است كه مقصود از آن درآمد مادي نباشد مانند احداث مسجد و حسينيه در زمين ملكي خود يا زمين مواته وقف منفعت : وقفي است كه مقصود از آن درآمد مادي است براي هزينه چيز ديگر مثل وقف دكان براي اداره مسجد مدرسه و يا بيمارستان وقف ارتباط تنگاتنگي با مصالح عمومي دارد مخصوصا در جوامعي كه اختلاف طبقاتي در آن زياد باشد به وسيله وقف ثروتمند به فقير مي انديشد و همچنين دستگيري مستمندان كمك به محرومين سامان دادن زندگي فرودستان تعديل اقتصادي هم سطح كردن زندگي مردمان تشريح علم و دانش گسترش فرهنگ معارف اسلامي احداث مساجد كتابخانه ها مدارس بيمارستانها مراكز عام المنفع و اداره آنها و احداث راه و پل و... مي باشد. هرچند قبل از اسلام وقف به معناي دقيق و امروزي خودش وجود نداشته ولي انواعي از تخصيص اموال و املاك به معابد امور خيريه يا افراد وجود داشته كه شباهت هايي با وقف دارند. وقفهاي ابراهيم پيامبر كه تا امروز باقي مانده خود بهترين دليل است بر وجود وقف در قبل از اسلام كعبه نخستين مكان مقدسي است كه بين اعراب و قبل از اسلام شناخته شد مكاني كه به دست ابراهيم بنا شد تا براي اينكه پناهگاه مردم باشد. مورد و نمونه ديگر نيز سندي است كه هنگام فتح شوش در بقعه دانيال پيامبر به دست آمده است كه طبق آن سند گنجي براي پرداخت وامهايي بدون بهره و سود اختصاص پيدا كرده بود و بنا به دستور خليفه كه در سند ذكر شده گنج به بيت المال منتقل شده و مصرف آن طبق دستور درج شده در سند موجود است . پس از ظهور اسلام و گسترش آن فرهنگ و تمدن اسلام هم به همان اندازه رشد كرده و شكوفا شد وقف هم كه يكي از پديده هاي فرهنگ مسملين بود كه همراه اين تحولات گسترش مي يافت . راجع به وضعيت اوقاف ايران در سده هاي اوليه بعد از اسلام اطلاعات گويايي وجود ندارد و معلوم نيست كه در اين دوران موقوفات به صورت مستقل و به طريق متولي اداره مي شده و يا اينكه دولتها هم در آن دخالت داشته اند. طبق اسناد تاريخي موجود در ايران ديوان اوقاف در نيمه دوم قرن چهارم هجري به وجود آمد و با تاسيس آن دولتها كاملا در مسايل وقف دخالت كرده اند. حتي قسمت مهمي از مخارج دولتها از درآمد همين اوقاف تامين شده است . طبق كتب تاريخي و نوشته هايي كه در مورد دوران صفويه وجود دارد. (شايد در هيچ دوره اي از تاريخ شاهد موقوفاتي به وسعت موقوفات اين مقطع از تاريخ نبوده ايم ) حتي خود شاهان صفويه در راس كساني بودند كه اموال خود را وقف مي كردند به طوري كه بسياري از املاك خود را وقف اهداف خيريه به خصوص وقف بقاي متبركه شيعه و از همه بيشتر آستانه امام رضا(ع ) در مشهد و خواهرش حضرت معصومه در قم كردند. تاريخچه موقوفات آستان قدس رضوي شواهد و اسناد تاريخي نشان مي دهد كه مدت كوتاهي بعد از شهادت امام رضا(ع ) وقف اموال به آستان قدس رضوي آغاز شد و اداره امور اين بارگاه هم جريان پيدا كرده است . البته ذكر تاريخ دقيق اوليه موقوفه و اسامي واقفين امكان پذير نيست اما اسناد نشان مي دهند كه جريان وقف از قرن چهارم به بعد شتاب گرفته و بخصوص از دوران صفويه چه از نظر كمي و چه كيفي اوج گرفته است . مجموعه موقوفات آستان قدس به 2 بخش اموال منقول و غيرمنقول تقسيم مي شود كه اموال منقول شامل قرآن ها كتب خطي جواهرات اشيا نفيس ظروف پارچه ها تابلوها و امثال آنها كه پيشتر در موزه ها و خزانه آستان قدس نگهداري مي شود و اموال غيرمنقول شامل املاك اراضي كشتزارها باغات نهرها ابنيه و عمارات هستند كه هر كدام طبق مقررات خاص خودشان اداره مي شوند. اسناد تمامي اين موقوفات در مخزن اسناد و كتب خطي آستان قدس رضوي به شيوه هاي علمي و شايسته اي نگهداري مي شوند و اين اسناد كه به شكلها و صورتهاي مختلف از جمله طومارهاي بلند مستند كه طي قرنها و ساليان متمادي تهيه شده اند. علي قلي خان مشهور به عليشاه والي خراسان كه برادرزاده نادر شاه افشار بود دستور داد تا از روي اسناد و دفاتر باقي مانده از زمان نادرشاه تمامي موقوفات در طوماري ثبت و نگهداري شود كه اين طومار به عليشاهي معروف است و شامل صورت موقوفات و موارد مصرف آنها و نام واقف است . طومار معتبر ديگري به نام طومار عضدالملك وجود دارد كه در دوره ناصرالدين شاه ثبت و تنظيم شده و به مهر و امضا عده اي از علماي اسلام هم رسيده است . بي ترديد موقوفات مربوط به آستان قدس رضوي بزرگترين موقوفه جهان است و در بين بقيه ملت ها و مذاهب چنين موسسه و بنياد فرهنگي و مذهبي با اين عظمت و گستردگي وجود ندارد و قديمي ترين سند تاريخي كه مي توان در اين زمينه نام برد مربوط به قرآن ابوالقاسم محمد بن كثير است . اين قرآن در ربيع الاول سال 393 وقف آستان مقدس رضوي شد و درحال حاضر در گنجينه قرآن آستان قدس رضوي نگهداري مي شود. آنچه مشخص است بعد از شهادت امام رضا در ابتداي قرن سوم هجري و احداث بارگاه ايشان موضوع نذر و وقف شروع شده و به تدريج رونق گرفته است به طور كلي تاريخچه موقوفات آستان قدس را مي توان به 2 دوره مشخص تقسيم كرد : دوران قبل از تشكيل سلسله صفويه و دوران بعد از تشكيل سلسله صفوي كه موقوفات اين دوره بيش از 40 درصد موقوفات آستان قدس را تشكيل مي دهد و كليه وقف نامه ها و مدارك ديگري كه در حال حاضر در مركز اسناد نگهداري مي شود مربوط به اين دوره و بعد از آن تا زمان حاضر است كه هم اكنون بيش از يك هزار سند و مدرك وقفي مي باشد. مصارف مهم موقوفات آستان قدس رضوي شامل تامين مخارج تعمير و مرمت بقعه ها مساجد حوزه هاي علميه حسينيه ها برگزاري مراسم عزاداري و سوگواري اعياد و جشنهاي مذهبي كمك به فقرا بينوايان دانش آموزان مدارس شهري و اداره و نگهداري بعضي از بيمارستانها حمامها آب انبارها و... تامين مسكن ارزان قيمت براي مردم نيازمند و در اختيارگذاشتن زمينهاي وقفي با اجاره طويل المدت به مردم و همچنين اجاره دادن مغازه ها و كارگاهها با قيمت ارزان و... كارآفريني براي افرادي كه در اماكن متبركه خدمت مي كنند تاسيسات بازرگاني صنعت و سازمانهاي اوقاف شهرها بخشها و روستاهاي كشور انجام امور تبليغي و فرهنگي همچون مصارف كتابخانه ها و دانشگاهها و مصارف مهمانسرا و احكام مي باشد. مشهد ـ خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي پس از انقلاب اسلامي آستان قدس رضوي با تشكيل هياتي مركب از صاحب نظران اساتيد حوزه علميه و دانشگاه با بررسي اسناد وقفنامه ها مسئوليت بزرگ حفظ و احياي موقوفات نذورات و نير عمل به اهداف و نيات بانيان را در سرلوحه كاري خود قرار داد وقف در لغت به معناي ايستادن و ساكن شدن است و در اصطلاح فقه نيز يعني حبس مايملك و جلوگيري از انتقال آن به ديگري چه از راه فروش و يا از راه بخشش و نيز منافع و سود حاصل از آن را در راه خداوند هزينه كردن مي باشد و در واقع گره گشايي مشكلات و سرو سامان دادن به وضعيت مردم است. * منبع: روزنامه جمهوری اسلامی، پنجشنبه 29 بهمن 1388