Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 151516
تاریخ انتشار : 20 مهر 1389 0:0
تعداد مشاهدات : 266

افزايش سهم ايران در توليد جهاني علم

بهاره صفوي
بهاره صفوی *نهضت توليد علم يكي از موضوعات پراهميتي كه طي چند سال اخير عمدتا در مجامع علمي و دانشگاهي رواج داشته، تا جايي كه مي توان گفت نقل اين محافل بوده است، گزارش هاي ارائه شده درباره نرخ رشد و اطلاعات و آمار وضعيت توليد علمي كشور است. در واقع رديابي توليد علم در دهه اول هزاره سوم ميلادي، نويددهنده افزايش سريع سهم ايران در توليد جهاني علم است و آمار و ارقام به وضوح نشان مي دهد كه در دهه اخير توليد علمي كشور از رشد بسيار خوبي برخوردار بوده به طوري كه از 03/0 درصد به 3/0 درصد توليد علمي جهان رسيده است، البته توليد علمي از جامعيت برخوردار نبوده يعني همه رشته ها متناسب با نوع رشته، تعداد پژوهشگران و دانشجويان تحصيلات تكميلي رشد و توسعه نيافته اند ولي اين مهم بيانگر اين واقعيت است كه هر جا اراده و سرمايه گذاري كرديم توانسته ايم به موفقيت نايل شويم. امروزه واژه «توليد علم» جايگاه خاصي در ادبيات كشور پيدا كرده است؛ به طوري كه نهضت توليد علم و جنبش نرم افزاري اذهان بسياري از سياستگذاران و برنامه ريزان علمي و پژوهشي كشور را به خود مشغول كرده است. در ارزيابي هاي علم سنجي نيز، اصلي ترين معيار براي تعيين جايگاه علمي و رتبه بندي كشورها، ميزان مشاركت در توليد علم، نوآوري، فناوري و به طور كلي مشاركت در روند توسعه علم جهاني عنوان شده است. بحث «توليد علم» نخستين بار در سال 1365 در دانشگاه تهران مطرح شد، اما در آن زمان مورد توجه جدي قرار نگرفت و فقط خميرمايه اوليه آن شكل گرفت. در سال 1372، اين بحث به شكل جدي تري مطرح و تعريف شد. در اين سال، دانشگاه تهران اعلام كرد به نويسندگاني كه مقالات آنها در مجلات بين المللي كه در موسسات معتبر نمايه سازي نظيرISI چاپ شود جوايز قابل ملاحظه اي اهدا خواهد شد و اين نخستين گام براي اقدام جدي در زمينه توليد علم بود. از سال 1379 به بعد، توليد علم در حوزه پژوهشي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري مطرح و اعلام شد كه به هر مقاله چاپ شده درISI ، مبالغ مالي قابل توجهي تعلق مي گيرد. در سال هاي اخير نيز داشتن مقالات معتبر بين المللي، به پيش شرطي براي استخدام هيأت علمي تبديل شده است. از طرف ديگر، شعار «توسعه علمي؛ شرط بقا» در سال 1380 از سوي جامعه علمي كشور در سطح ملي مطرح شد. به دنبال آن، پروژه تغييرات ساختاري وزارت علوم و سپس تدوين برنامه چهارم توسعه كشور با رويكرد «توسعه دانايي محور» با هدف اجرايي كردن اين شعار انجام شد. سند چشم انداز 20 ساله كشور نيز مبحث توليد علم را با طرح شعار تبديل شدن به «قدرت اول منطقه آسياي جنوب غربي از نظر علمي، فناوري و اقتصادي» به سطح يك آرمان ملي ارتقا داد. البته بديهي است كه هنوز در ابتداي راه قرار داريم و بذر علم در كشور تازه به نهالي تبديل شده كه تا رسيدن به درختي تنومند زمان زيادي باقي مانده است. دكتر جعفر مهرداد، رئيس مركز منطقه اي اطلاع رساني علوم و فناوري درباره وضعيت توليد علم در ايران مي گويد: ايران از نظر آماري در سال 2008 ميلادي در توليد علم حضور پررنگي در سطح بين المللي داشته است. به گفته دكتر مهرداد، ايران در توليد علم از لحاظ حضور بين المللي بويژه از نظر كمي يك سير كاملا صعودي را طي كرده است. ايران در سال 2008 ميلادي تعداد 13568 مقاله در نشرياتي كه درISI نمايه مي شوند به ثبت رسانيده است. اين در شرايطي است كه كل توليد علم ايران در سال 2007 ميلادي 9061 مقاله بود. مهم ترين دليل اين اتفاق نيز پركاري پژوهشگران، استادان و دانشجويان تكميلي دانشگا ه ها و مراكز تحقيقاتي كشور است كه در بخش توليد علم، توليد انديشه و ديگر مسائل مرتبط با خلق دانش، نوآوري و اختراع و اكتشافات صورت مي گيرد. نهادهاي سياستگذار توليد علم بويژه وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي در كنار دانشگاه ها و موسسات پژوهشي و فناوري كه دست اندركار توليد علم مي باشند بشدت چرخه توليد علم را به حركت درآورده و با نظري به كشورهاي منطقه بويژه تركيه مي كوشند براي ادامه اين روند انگيزه هاي لازم را در شاغلان تحقيقاتي به وجو د آورند. رئيس مركز منطقه اي اطلاع رساني علوم و فناوري در ادامه مي افزايد: از سوي ديگر، توجه اساسي مسوولان آموزش عالي كشور به ذات علم كه مقدمه حضور دانشمندان ايراني در عرصه هاي بين المللي است از ديگر نقاط قوت توليد علم در ايران به حساب مي آيد. دكتر مهرداد مي گويد: در كنار اين مباحث بايد تاسيس پايگاه استنادي علوم جهان اسلام (ISC) را نيز مد نظر قرار داد. اين پايگاه كه توسط كشورهاي اسلامي به عنوان مرجع سنجش عملكرد پژوهشي دانشگاه ها، دانشمندان، نشريات و كشورها پذيرفته شده است، اكنون توليد علم ايران و ديگر كشورهاي اسلامي را به زبان هاي فارسي، عربي و انگليسي محاسبه و نتايج حاصله را در دسترس كشورهاي ذي ربط قرار مي دهد. كل توليد علم كشورها ي ، مصر ، مالزي، عربستان در سال 2008 چيزي بيش از 10 هزار مدرك عنوان شده در حالي كه تعداد مدارك ثبت شده ايران بيش از 25 هزار مدرك درسال بوده استرئيس مركز منطقه اي اطلاع رساني علوم و فناوري با اشاره به اهميتISC و احتمال عقد تفاهمنامه بين اين سيستم و سيستم هاي مشابه ديگر يعنيScopus و ISI تاكيد كرد: بر اين اساس به اعتقاد من كل توليد علم ايران در سال 2008 بالغ بر 25000 مدرك است كه در مقايسه با كشور تركيه ، جمهوري اسلامي ايران هم اينك رتبه اول را به خود اختصاص داده است. آمار توليد علم ايران براساسISC رشد بسيار چشمگيري را نشان مي دهد كه بر اين اساس مي توان به آينده اميدوارتر بود. دكتر مهرداد با اشاره به برنامه ريزي هاي به عمل آمده اظهار اميدواري كرد كه سال 2009 ميلادي نيز سال خوبي براي توليد علم ايران باشد. به اعتقاد وي، توليد علم فعلي ايران در دانشگاه ها و مراكز تحقيقاتي است. به نظر رئيس مركز منطقه اي اطلاع رساني علوم و فناوري دانشگا ه هاي بزرگ و جامع با توجه به پيشينه خوب فعاليت هاي علمي تحقيقاتي و نيز حضور دانشگاه هايي مانند بوعلي سينا، رازي كرمانشاه و ساير دانشگاه هاي متوسط و تاثيرات مثبتي كه در ذهن جهانيان گذاشته اند مي توان طي برنامه پنج ساله پنجم و نيز در چارچوب سند چشم انداز، توليد علم ايران را به صورت گسترده در خارج از مرزهاي جغرافيايي به نمايش درآورد. دكتر مهرداد رسيدن به اين مهم را مستلزم تغييرات اساسي در بخش برنامه ريزي دانسته و مي گويد: برنامه ريزي در اين بخش مثل برنامه ريزي راهبردي است كه در هريك از كشورها صورت مي گيرد و مي كوشند در ابعاد مختلف علمي و اقتصادي جايگاه رفيعي را به خود اختصاص دهند. وي مي گويد: براي اين كه رتبه توليد علم ايران را در جهان افزايش دهيم بايد دست به برنامه ريزي بلند مدت زد و مقدمات كار را به خوبي فراهم كرد. بايد سهم بودجه پژوهشي دانشگاه ها و موسسات تحقيقاتي و فناوري را كه دست اندركار توليد علم اند در اختيار اين سازمان ها قرار داد و به همراه آن تجهيز آزمايشگاه ها، كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني علمي را جدي شمرد. از ديگرسو دانشمندان ما بايد به روز باشند يعني از فرصت هاي مطالعاتي خارج از كشور به خوبي استفاده كنند و در سمينارها و كنگره هاي خارجي شركت جويند. در مرحله بعد بايد انگيزه ايجاد شود، دانشمندان ما نياز به حمايت معنوي و مادي دارند. آنها بايد انگيزه توليد علم براي ارائه به نشريات معتبر بين المللي را داشته باشند. دكتر مهرداد با ابراز اميدواري از اين كه ايران در سطح كشورهاي منطقه از جايگاه برتري برخوردار است به آمار توليد علم بعضي از كشورها مانند عربستان، مصر و مالزي اشاره مي كند و وضعيت حاضر را در مقايسه با اين كشورها رضايتبخش مي داند. به گفته دكتر مهرداد، كل توليد علم كشورهاي مصر، مالزي و عربستان سعودي در سال 2008 ميلادي به ترتيب 4782، 3373 و 2214 مدرك است. دكتر مهرداد معتقد است كه پژوهشگران جوان مي توانند موفقيت هاي نسل قبلي را تضمين كنند. نسل قبل كه در عرصه هاي بين المللي درخشيدند و نمونه هاي فراواني را مي توانيم ازISI و سازمان كنفرانس اسلامي كه دانشمندان ايراني را از ميان جمع كثيري از شاغلان تحقيقاتي انتخاب مي كنند امروزه در جهان شناخته شده هستند. اكنون مجلات معتبر بين المللي منتظر دريافت مقالات تحقيقاتي از نسل جديد حاضر در دانشگاه ها و مراكز تحقيقاتي و فناوري ماست. قطعا با اندكي ايثار از يك سو و حمايت جدي دولت از اين برنامه از سوي ديگر، استادان و شاغلان تحقيقاتي ما مي توانند در عرصه هاي علمي حرفي براي گفتن داشته باشند. سال هاي گذشته تجربه خوبي است كه با نگاه اجمالي به آن مي توان از آن سال ها درس آموخت. دانشجويان تحصيلات تكميلي ايران داراي استعداد و ظرفيت لازم براي حضور در عرصه هاي بين المللي اند. تنها كافي است شرايط توليد آثار كيفي برايشان فراهم شود. دكتر مهرداد مي گويد: توليد بالاي علم در هر سال مويد استمرار موفقيت هاي گذشته استادان و دانشمندان ايراني است. بنابراين آماري كه براي10 سال گذشته ارائه شده نشان دهنده حركت شتاب توليد علم ايران توسط دانشگاه ها و مراكز تحقيقاتي و فناوري است. بسياري از كشورهايي كه در توليد علم رتبه هاي بالاتر را به خود اختصاص داده اند اكنون به مرحله اي رسيده اند كه از رشد قابل توجهي برخوردار نمي باشند. در مقابل، ايران جزو كشورهايي است كه به گواه اين آمار هر سال نه تنها بر تعداد توليدات علمي آن افزوده شده، بلكه اين افزايش از شيب بسيار زيادي نيز برخوردار است. *منبع : www.jamejamonline.ir (ویژه نامۀ سی بهار) دوشنبه 21 بهمن 1387