Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 166404
تاریخ انتشار : 12 بهمن 1391 0:0
تعداد مشاهدات : 108

انقلاب اسلامی ایران؛ نهضتی آرمانی با دشمنانی جهانی‬ پادکست

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی دستاوردهای انقلاب اسلامی به نقل از خبرگزاری فارس: این واقعیت که انقلاب اسلامی ایران بر نفی قدرت های مسلط و دفاع از مصالح اسلامی بنیان نهاده شده بود، چاره ای از تعارض با سیستم الحادی و تسلط جوی حاکم بر نظام بین المللی باقی نمی گذاشت. مفهوم نظام بین المللی و ساختار نظام بین الملل، یکی از مفاهیم پرمناقشه در میان متفکرین روابط بین الملل است. برخی از متفکرین نوواقع گرا، نظیر والتز، ساختار آنارشیک و غیرسلسله مراتبی نظام بین الملل را اصلی ترین عامل در تعیین رفتار سیاست خارجی واحدهای تشکیل دهنده نظام بین المللی می دانند و برخی دیگر نظیر کوهن و نای، با دیدگاه نولیبرالی خود علاوه بر نقش ساختار، بر نقش نهادها تاکید می کنند. برخی دیگر چون ونت، ساختار بین المللی را متشکل از ساختارهای مادی و بین الاذهانی تلقی می کنند و برخی چون واکنش گرایان، ساختار را فاقد اصالت می دانند. با هر رویکردی که به نظام بین المللی نگاه کنیم، انقلاب اسلامی ایران برای ظهور و نشو و نما، چاره ای از تقابل با نظام بین المللی نداشت چون انگاره ها و ایده های اصلی این انقلاب، با هر دو قطب بین المللی در تضاد قرار می گرفت. این نوشتار به دنبال بررسی شیوه برخورد متقابل انقلاب اسلامی ایران و نظام بین المللی است. * وضعیت کلان نظام بین المللی در آستانه انقلاب اسلامی ایران در اواخر دهه 1970 میلادی، به مرور از شدت جنگ سرد در جهان کاسته می شد. دهه 1960 میلادی دهه تعارضات سخت بین دو قطب نظام بین المللی یعنی ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروری بود اما از اوایل دهه 1970 به مرور جو تنش زدایی در روابط قطبین حاکم شد. در زیر سیستم بین المللی خاورمیانه این اتفاق بیشتر پس از جنگ 1973 و تلاش های هنری کیسینجر برای صلح بین مصر و اسرائیل خودنمایی کرد که سرانجام هم در کمپ دیوید و کمی پس از انقلاب اسلامی ایران، به موفقیت رسید. در واقع، اتحاد شوروی در تمام جبهه ها رو به افول بود و بلوک غربی دیگر برای راضی نگه داشتن اتحادیه های کارگری در کشورهای غربی که تحت تاثیر شرق بودند، نیازی به پیاده سازی طرح های دولت – رفاهی نمی دید. بلوک شرق دیگر یارای چندانی برای تقابل نداشت و غرب در مقایسه با شرق، روز به روز قوی تر می شد. با این حال همچنان از نظام بین المللی به عنوان نظام دوقطبی یاد می شد. نیکسون، امنیت خلیج فارس را به دو ستون تحت نفوذ خود یعنی رژیم های پهلوی و آل سعود سپرده بود و خیالش از امنیت این منطقه راحت بود. این وضعیت در زمان کارتر هم ادامه داشت و منطقه خلیج فارس کاملا تحت نفوذ بلوک غرب محسوب می شد. کارتر از ایران پهلوی به مثابه جزیره ثبات یاد می کرد و رژیم پهلوی هم در این نظام دوقطبی رو به تک قطبی شدن، کاملا با بلوک غرب هم آواز شده بود. با این حال، شاه ایران از کارتر یک دلخوری داشت. کارتر قیمت نفت را که پس از نابودی سیستم برتون وودز و تحریم نفتی اعراب افزایش یافته بود، پایین آورده بود. شاه در انتخاباتی که کارتر از آن پیروز درآمده بود، به وضوح حامی جمهوری خواهان بود. در مجموع، ایران در آستانه انقلاب در وضعیتی مسالمت آمیز و هماهنگ با نظام بین المللی به سر می برد. روابط مسالمت آمیزی با شوروی داشت و از سوی دیگر در جبهه غرب محسوب می شد و بخشی از پیمان های منطقه ای آن بود. این وضعیت با انقلاب شکوهمند اسلامی ایران، کاملا تغییر کرد. * انقلاب اسلامی ایران در تقابل با نظام بین المللی برای بررسی نسبت انقلاب اسلامی ایران با نظام بین المللی، تقابل این انقلاب را با سه گونه ساختار مدنظر متفکرین بین المللی بررسی می کنیم: «ساختار مادی»، «ساختار نهادی» و «ساختار انگاره ای بین الاذهانی». الف – تقابل انقلاب اسلامی با ساختار مادی بین الملل ساختار مادی بین المللی که به معنای شیوه توزیع قدرت مادی بین کشورها، به عنوان واحدهای تشکیل دهنده این نظام است، در آستانه انقلاب اسلامی ایران، همچنان دو قطبی محسوب می شد. در این نظام، کشورها عموما به یکی از دوقطب نزدیک یا وابسته بودند. ایران پهلوی هم کاملا در جبهه ایالات متحده آمریکا بود. حتی کشورهای عضو جنبش عدم تعهد هم از این قاعده مستثنی نبوده و بنیان گذاران این جنبش، عموما شرق گرا بودند. قطبین ائتلاف هایی را در برابر یکدیگر تشکیل داده بودند که معروف ترین آنها ناتو و ورشو بودند. در این بین، ناتو حتی بعد از جنگ سرد هم به حیات خود ادامه داد. انقلاب اسلامی ایران از ابتدا در عرصه سیاست خارجی «شعار نه شرقی، نه غربی» را که به معنای عدم تعهد بود در دستور کار خود قرار داد. البته برداشت های متعددی از عدم تعهد وجود داشت. جناح لیبرالی که اوایل انقلاب دولت موقت را تشکیل داد و همچنین ابوالحسن بنی صدر به عنوان اولین رئیس جمهور، به عدم تعهد محافظه کار اعتقاد داشتند که برگرفته از الگوی دکتر محمد مصدق بود. اما پس از عزل بنی صدر از ریاست جمهوری، انقلاب اسلامی ایران رویکرد عدم تعهد انقلابی را در پیش گرفت که مبارزه با ساختارهای ظالمانه بین المللی را مدنظر داشت. این رویکرد از اواسط دهه 60 به بعد دچار تعدیل شد و به عدم تعهد تجدیدنظر طلب بدل شد تا اینکه بار دیگر در سال 1384 به عدم تعهد انقلابی تا حدودی نزدیک گردید. با این وصف، انقلاب اسلامی ایران در تقابل با هر دو قطب تشکیل دهنده ساختار بین المللی قرار می گرفت. سرنگونی رژیمی که پایگاه آمریکا در منطقه بود، طبعا واکنش سختی را از سوی ایالات متحده در بر داشت. اشغال سفارت آمریکا در تهران، تقابل ایران با این قطب بین المللی را تشدید کرد و تنازعی سخت در عرصه منطقه ای بین منافع ایالات متحده و اصول انقلاب اسلامی ایران آغاز کرد. از سوی دیگر، هرچند رادیو مسکو به حمایت از انقلاب مردم ایران علیه رژیم پهلوی پرداخته بود اما روس ها هم به زودی فهمیدند که ایران به سمت یک انقلاب سوسیالیستی حرکت نمی کند و قرار نیست پایگاه شوروی در منطقه باشد. بنابراین، شوروی هم در تقابل با انقلاب اسلامی ملت ایران قرار گرفت. یکی از نمادهای اولیه این تقابل، دستگیری یکی از اعضای سازمان مجاهدین خلق در همان روزهای اولیه انقلاب اسلامی به عنوان جاسوس شوروی بود اما اوج این تقابل در جریان جنگ تحمیلی دیده شد. شوروی در جریان جنگ 8 ساله، بزرگ ترین تامین کننده سلاح برای عراق بود و اصولا بین رژیم صدام حسین و مسکو، روابطی حسنه برقرار بود. استخبارات مخوف صدام حسین، دست پخت ک گ ب شوروی بود. موشک های اسکادی که در اواخر جنگ تهران را هدف قرار می دادند و هواپیماهای پرتعداد میگ و سوخوی عراقی همه ساخت شوروی بودند، همچنین تانک های تی – 72. جنگ عراق علیه ایران یکی از موارد معدود هماهنگی قطبین در مخالفت با یکی از طرف های جنگ بود. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، انقلاب اسلامی ایران که تازه از زیر بار جنگ 8 ساله خارج شده بود، با ساختار بین المللی هژمونیک مواجه شد. تعارض این ساختار با جمهوری اسلامی ایران حتی بیشتر از ساختار قبلی بود چرا در نظام دوقطبی، تعارض منافع قطبین تا حدودی به نفع کشورهای مستقل تمام می شود اما در نظام هژمونیک، هژمون خود را تعیین کننده قواعد بازی در عرصه بین المللی می داند. هژمون حتی تلاش کرده است که زیرسیستم امنیتی خاورمیانه و خلیج فارس را به طور کامل تحت تسلط خود درآورد و تنها کشوری که به طور جدی در برابرش مقاومت کرده، ایران بوده است. ب- تقابل انقلاب اسلامی ایران با ساختار نهادی بین المللی نهادها در عرصه بین المللی مجموعه ای از الگوهای رفتاری و سازمان های بین المللی هستند که به عقیده نهادگرایان نولیبرال، تعدیل کننده شرایط آنارشیک بین المللی بوده و همکاری را ممکن می سازند. بنابراین، نهادها مجموعه ای از امکانات بین المللی در اختیار واحدهای سیاسی هستند که هدف از آنها توسعه همکاری و ایجاد صلح خوانده شده است. از سوی دیگر، نوواقع گرایان تصریح می کنند که این نهادها تنها زمانی سودمند هستند که قدرت های بزرگ از آنها حمایت کنند. نظر نوواقع گرایان تا حدودی درست به نظر می رسد. نهادها چه به معنای الگو و چه به معنای سازمان، در قرن بیستم و بیست و یکم کاملا تحت تاثیر قدرت های بین المللی بوده اند و قواعد بازی در این نهادها و الگوهای همکاری تا حدود زیادی ناشی از منافع قدرت های بین المللی است. به عبارت دیگر، این نهادها به بازتاب منافع قدرت ها در عرصه بین المللی تبدیل شده اند. در خصوص نسبت انقلاب اسلامی ایران با نهادها، با دو مساله تقریبا متفاوت مواجه هستیم. انقلاب اسلامی ایران اگرچه در تقابل با الگوهای از پیش نگاشته شده تعامل بین المللی قرار گرفت اما همواره تلاش کرد در سازمان های بین المللی فعالانه خود را به جهانیان معرفی کند. به عبارت دیگر، انقلاب اسلامی ایران در برابر نهادهای بین المللی با توجه به منافع ملی ایران و مصالح جهان اسلام، دیدگاهی گزینشی را برگزیده است. از سوی دیگر نهادهای بین المللی در شرایطی که از یک سو امکاناتی را برای کسب منافع و چانه زنی در عرصه بین المللی در اختیار انقلاب ایران قرار دادند، از سوی دیگر محدودیت هایی را هم برای آن ایجاد کردند. به عبارت دیگر، ساختار نهادی بین المللی در مواجهه با جمهوری اسلامی ایران به عنوان الگوی سیاسی بر آمده از انقلاب اسلامی ایران، مجموعه ای از چالش و فرصت را در بر داشته است. از سوی دیگر، در برهه هایی که ادبیات انقلابی تری بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران حاکم بوده است، تعارض با نهادهای بین المللی جدی تر شده است. ج- تقابل انقلاب اسلامی ایران با ساختار انگاره ای و بین الاذهانی بین الملل یکی دیگر از ابعاد ساختار نظام بین الملل که بیشتر مورد تاکید سازه انگاران قرار می گیرد، ساختار انگاره ای (بین الاذهانی، اجتماعی) است و به معنای ایده های حاکم بر نظام بین المللی است که ناشی از تعاملات ذهنی بین بازیگران بوده و در روند کنش – واکنش متکثر و دائمی شکل می گیرد. هر یک از بازیگران در این نظام، با «هویت» خود به تعامل با سایرین می پردازد. تعامل بین هویت ها هم از ساختار تاثیر می پذیرد و هم به نوبه خود بر آن تاثیر می نهد. هویت برگرفته از انقلاب اسلامی ایران، تحت تاثیر دو عامل قرار داشت. عامل اول و اصلی تر «اسلام» و عامل دوم، «ایرانیت» بود. منافعی هم که از این هویت بر می آمد مشتمل بر مصالح اسلامی و منافع ملی بود که در تعارض بین آنها، عموما اولویت به مصالح اسلامی داده می شد، هر چند که در دوره های مختلف جمهوری اسلامی، شیوه اولویت بخشی و تعیین تقدم متفاوت بوده است. بنابراین، جمهوری اسلامی ایران به عنوان نظام سیاسی برآمده از انقلاب اسلامی، هویت خود را در عرصه بین المللی به عنوان مدافع مصالح جهان اسلام تعریف کرده است. در زمان شکل گیری این هویت، دو هویت کاملا متعارض غربی و شرقی در برابر آن جبهه بندی کرده بودند. هویت برگرفته از ایدئولوژی مارکسیستی – لنینیستی یکی از دو هویت غالب در عرصه بین المللی بود که اصولا مبتنی بر الحاد بود و در تعارض کامل با اسلام و هویت اسلامی انقلاب ایران قرار می گرفت. هویت دیگر هویت غربی بود که البته یک هویت واحد نبوده و خود متکثر است. تعارض هویت انقلاب اسلامی ایران با این هویت تا به امروز هم ادامه دارد. در ساختار انگاره ای بین المللی، انگاره های لیبرال دموکراتیک غربی عموما غلبه داشته و دارند. این انگاره ها عموما در برابر جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته و ضمن ایجاد بدبینی نسبت به انقلاب اسلامی و ایجاد ایران هراسی، این انتظار را ایجاد می کنند که ایران بر اساس انگاره های لیبرال دموکراتیک و حقوق بشر غربی رفتار کند. بنابراین، انقلاب اسلامی ایران همواره در نبرد با ساختار بین الاذهانی بین المللی هم قرار داشته است. این ساختار عموما در تلاش برای محدودسازی اقلیت بوده است و ایران نیز در انگاره های جاری بین المللی در اقلیت بوده است. * جمع بندی انقلاب اسلامی ایران از همان بدو امر خود را در تقابل با نظام بین المللی یافته که این تقابل همچنان ادامه دارد. به عبارت دیگر، در مجموع ساختارهای متفاوت بین المللی اعم از ساختار مادی، نهادها و انگاره ها، تلاش در محدودسازی انقلاب اسلامی ایران داشته اند. این واقعیت که انقلاب اسلامی ایران از همان ابتدا بر نفی قدرت های مسلط و دفاع از مصالح اسلامی بنیان نهاده شده بود، چاره ای از تعارض ماهوی با سیستم الحادی و تسلط جوی حاکم بر نظام بین المللی پساوستفالیایی باقی نمی گذاشت. در مجموع، انقلاب ایران توانست در شرایطی نشو و نما کند که حمایت چندانی از سوی دیگر واحدهای سیاسی متوجه اش نبود. این امر اگرچه مشکل بود اما در مجموع هزینه ای بود که باید برای استقلال و هویت مستقل پرداخت می شد و حتی اکنون نیز پرداخت می شود. * منبع: خبرگزاری فارس، پنجشنبه 12 بهمن 1391