Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 167678
تاریخ انتشار : 26 فروردین 1392 0:0
تعداد مشاهدات : 200

پژوهشكده دانشنامه نگاري ديني در يك نگاه

مقدمه امروزه دانشنامه نويسي به عنوان قلّه كار تحقيق و تأليف، از اهميت و جايگاه ويژه اي برخوردار است؛ از اين رو بي ترديد، تقويت فرهنگ دانشنامه نويسي در مراكز علمي كشور ـ به ‏ويژه در حوزه علوم انساني و معارف ديني ـ نقش بسزايي، در توسعه و تعميق فرهنگ و انديشه اسلامي و ملّي ايفا خواهد كرد. بر اين اساس پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي كه اهتمام بر توليد آثار متقن و ماندگار در قلمرو انديشه اسلامي با رعايت موازين علمي و فني تحقيق داشته است، ضمن درك اين ضرورت با تاسيس "مركز دانشنامه ها" از سال 1379 قدم در اين عرصه خطير نهاد. اين مركز، به اقتضاء اهميت كار و حجم بالاي فعاليت‏ ها، در اواخر سال 1387 بازتعريف و به شكل پژوهشكده دانشنامه‏ نگاري ارتقاء و توسعه يافت. پژوهشكده دانشنامه‏ نگاري با رسالت تأليف و تدوين دانشنامه هاي تخصصي ديني، در عرصه ملي و بين المللي، در قالب كلان طرح دانشنامه‏ نگاري ديني، تأسيس شده است. برخي سياست‏ هاي اين پژوهشكده به شرح زير است: اهتمام به نوآوري و ابتكار در فن دانشنامه نگاري و ترويج مؤلفه ها و مختصات دانشنامه نگاري پژوهشگاه، به عنوان محصولي پژوهشي؛ تلاش در جهت احراز جايگاه معتبر ملي و بين المللي در عرصه دانشنامه نگاري؛ اهتمام به تعامل علمي و فني با ديگر مراكز دانشنامه‏ نويسي داخلي و خارجي. اين پژوهشكده شامل دو معاونت اصلي "امور فني"و "خدمات علمي" است كه به شكلي تعاملي، وظيفه خدمات‏ دهي به دانشنامه‏ هاي در جريان و نظارت يا هدايت آنها را برعهده دارند. هر دانشنامه نيز سازمان مستقلي دارد كه متناسب با سه محور كاري: علمي، فني و اجرايي آن شكل گرفته است. هم‏چنين شوراهايي از جمله: شوراي پژوهشكده، شوراي علمي دانشنامه‏ ها، شوراي مدخل گزيني و... هر يك وظيفه نظارت، هدايت، تصميم‏ سازي يا تصميم‏ گيري پاره‏ اي از امور را برعهده دارند. *طرح كلان دانشنامه نگاري ديني اگرچه به‏ سختي مي‏توان تعريفي يكسان، دقيق، جامع و مانع از دانشنامه كه مورد اجماع همگان باشد، ارائه كرد و نمونه هاي متفاوتي نيز تحت اين عنوان در بازار نشر موجود است؛ اما از منظر پژوهشگاه دانشنامه تخصّصي، تعليمات نامه‏اي جامع است كه در قلمرو يك دانش يا موضوعي كلان و به قلم جمعي از صاحب نظران آن حوزه، در بالاترين درجه اتقان علمي و استواري فني، تأليف مي‏يابد و علاوه بر داشتن محتوايي فخيم، مستند، منسجم، و نظام‏مند، حاوي تازه ترين ديدگاه‏ ها و نظريه ها در حوزة موضوعي اثر تا زمان انتشار بوده و در ضمن رعايت ادبيات تخصصي موضوع، با قلمي موجز و مطابق نثر معيار نگارش مي يابد. به بياني ديگر، دانشنامه در عين كاربست اصول فنّي متعارف دانشنامه اي در صورت و محتوا، بر نقد، نوآوري و گره‏ گشايي در قلمرو دانش، مكتب‏ وارگي محتوا، و دارا بودن جهت‏ گيري فكري در عين رعايت اصول علمي اهتمام دارد. بنابراين از منظر پژوهشگاه، مقاله دانشنامه اي گرچه در ابتدا گزارشي حرفه‏اي و جامع از علم است، اما مي تواند واجد وجه نوآوري باشد و ديدي جديد يا تحليلي نو، نقد يا بياني تازه از يك موضوع و مسئله را با لحاظ ضوابط علمي، خلق و ارائه نمايد. بر اين اساس در دانشنامه هاي پژوهشگاه وجه نقد و نوآوري برجسته شده و دانشنامه نويسي يك اقدام پژوهشي تلقّي مي شود، و رويكردهاي راهبردي چون حركت به سمت نوسازي و توليد مباحث جديد، تقليدگريزي و عدم اتكاء به مشهورات و تحليل‏ هاي شايع، نگاه نيازسنجانه و توجّه خاص به مباحث معاصر و مسائل نوپديد كه سياقي كاربردي به فرآورده پژوهشي مي دهد، از ويژگي‏ هاي دانشنامه‏ نگاري در پژوهشگاه محسوب مي‏شود. هم‏چنين از آنجاكه دانشنامه ساختار موضوعي، به دليل طرح موجزانه و مستقيم مباحث بايسته و پرهيز از پرداختن به مطالب غيرضروري، از قالب مطبوع تري به منظور ارائه تازه ترين ديدگاه‏ ها براي بهره برداري محققان و اهل فن برخوردار است، دانشنامه هاي پژوهشگاه، شكلي ساختار موضوعي دارند. طرح كلان دانشنامه نگاري ديني، به ‏عنوان برنامه اصلي پژوهشكده دانشنامه‏ نگاري با اهداف‏ گذاري كوتاه و بلند مدت تدوين شده است. برخي اهداف اين طرح از اين قرار است: تنسيق و ساماندهي مناسب معارف فكري و ديني با لحاظ نظرها و نيازهاي نو؛ اهتمام به نوآوري و گره گشايي در قلمرو انديشه ديني و نظامات اجتماعي؛ باز پژوهي و بازپيرايي آراء و انديشه هاي ديني با توجه به نيازهاي زمانه؛ توسعه و تعميق فرهنگ و انديشه ملي در رهگذر توليد منابع مرجع و ماندگار؛ تلاش براي ايجاد فرهنگ تأليف پژوهش هاي گروهي به منظور ارتقاء سطح كيفي پژوهش ‏ها. برنامة دانشنامه نگاري ديني، با لحاظ اولويت هاي موضوعي و ظرفيت علمي موجود كشور، در چندين مرحله طراحي شده است: دانشنامه امام علي(ع) به عنوان گام اول اين طرح از ابتداي سال 1379 تا اواخر سال 1381 در كمتر از بيست ماه طراحي نگارش و به طبع رسيد. در مرحله بعد، تأليف دو دانشنامه "قرآن شناسي ـ بخش برون قرآني" و "فرهنگ فاطمي(س)" از سال 1382 آغاز شد. تأليف دانشنامه "قرآن شناسي ـ بخش درون قرآني" از سال 1385 به‏ عنوان مرحله سوم اين طرح، در دستور كار قرار گرفت. پديدآوري دانشنامه "سيره نبوي(ص)"نيز به سفارش شوراي عالي انقلاب فرهنگي، از ابتداي سال 1386 در شمار فعاليت‏ هاي دانشنامه‏ اي پژوهشگاه قرار گرفت. اينك هر يك از دانشنامه هاي فوق به صورت مختصر معرفي مي گردد: *دانشنامه قرآن شناسي دانشنام? قرآن شناسي، گسترده نگاشته اي است ساختار موضوعي، با حدود 900 مدخل اصلي كه در سه بخش عمده 1. مباحث پيرامون قرآن‏ (علوم قرآني) 2. حكمت نظري (درون قرآني) 3. حكمت عملي (درون قرآني)، با اهداف زير تأليف مي شود: معرفي درست و دقيق قرآن كريم و تبيين متقن و مستند هويت و حقّانيت آن؛ تبيين بالندگي و كارايي تعاليم قرآن كريم؛ تحليل روزآمد و نظام مند ديدگاه‏هاي قرآني با لحاظ نظرات نوپديد و نيازهاي معاصر؛ نقد آراي انحرافي و پاسخ به پرسش هاي اساسي و شبهات شايع در حوزه علوم قرآني و معارف قرآن. بخش اول، مباحث برون قرآني است كه به دو محور زير تقسيم مي شود: 1- "منطق فهم قرآن"كه به مباني و روش شناسي درك كلام الهي و سنجش و آسيب شناسي معرفت تفسيري مي پردازد. 2- "قرآن شناخت" كه به مباحث تاريخ قرآن و علوم قرآني مي پردازد. بخش دوم، حكمت نظري، پيرامون معارف قرآني در باب هست ها و نيست ها فعاليت خود را در قلمرو دانش هاي خاصّ درونِ قرآن از سوي جمعي از صاحبنظران داراي صلاحيت و متخصص در قالب هشت گروه علمي دنبال مي‏كند. معرفت‏شناسي و فلسفه علم، فلسفه، عرفان، فلسفه دين، دين‏شناسي، كلام و مطالعات اديان، برخي از حوزه‏هاي موضوعي اين بخش است. بخش سوم، حكمت عملي پيرامون معارف درون قرآن در باب بايدها و نبايدها در قلمرو دانش هاي خاص درون قرآن است كه در قالب پانزده گروه علمي با حضور كارشناسان زبده و دانشوران متعهد حوزه هاي متفاوت علوم انساني فعاليت مي‏كند. انديشه اجتماعي، مديريت، سياست، اقتصاد، فقه و حقوق، فقه عبادي، قرآن وشيعه، قرآن واهل بيت، تاريخ و اخلاق، بعضي از محورهاي موضوعي اين بخش است. *دانشنامه نبوي(ص) گسترده نگاشته‎اي است نظام مند حاوي حدود هشتصد و پنجاه مدخل اصلي، كه نظام هاي مطلوب رفتاري در حوزه هاي مختلف را با بهره‎گيري از سيره و سنت نبوي (ص) استخراج، تبيين و تحليل مي نمايد. اين دانشنامه كه مقدمات آن از سال 1386 آغاز شد قصد دارد، با رويكردي راهبردي، افزون بر استفاده از يافته هاي علمي موجود، افق‏هاي نوين حوزه‏هاي دانش را نيز ـ به گونه اي كه يافته هاي آنها بتواند در حل مسايل روز و نظام سازي در دنياي معاصر به كار رود ـ بگشايد. نياز به يك منبع جامع كه تبيين كنندة نظام هاي مطلوب اسلامي در حوزه هاي مختلف رفتاري بوده و داراي ويژگي هاي زير باشد، ضرورت تدوين اين دانشنامه دانسته شده است: 1- مستند به سيره و سنت نبوي باشد. 2- قابل استفاده براي پيروان مذاهب مختلف اسلامي باشد. 3- از يافته هاي دانش هاي جديد بهره گرفته باشد. 4- متناسب با زبان علمي روز باشد. 5- پاسخگوي شبهات موجود و ناظر به نيازهاي فكري نوپديد باشد. در اين دانشنامه سيزده گروه علمي، ذيل نظارت شوراي علمي دانشنامه در حوزه هاي متفاوت نظام‏هاي رفتاري و اخلاقي مشغول فعاليت هستند. اهداف دانشنامه به دو دسته اصلي و فرعي قابل تقسيم است: الف) اهداف اصلي: استخراج، تبيين و تحليل نظام هاي رفتاري مطلوب از سيره و سنت نبوي؛ استخراج، تبيين و تحليل روش هاي پياده كردن نظام هاي مطلوب از سيره و سنت نبوي. ب) اهداف فرعي: مطالعه و بررسي نظام هاي رفتاري تحقق يافته در جامعة اسلامي عصر پيامبر(ص)؛ تحليل چگونگي نظام سازي و تبديل نظام جاهلي به نظام ديني توسط پيامبر(ص). *موضوع دانشنامه مطالعه نظام‎هاي رفتاري از ديدگاه پيامبر(ص) و موضوع نظام‎هاي رفتاري، نوع رفتارهاست. به‏ همين علّت، دانشنامه داراي دو بخش اساسي است: بخش اول: كليات؛ شامل: 1- فلسفه سنت و سيره (چون چيستي سنت و سيره، روش كشف و تفسير سنت و سيره، حجيت، منابع، تاريخ تحول سيره شناسي، مكاتب فكري راجع به موضوع و...). 2- مباحث پيراموني سنت و سيره (چون سيره و سنت شناسان، منابع سيره و سنت و...). 3- فلسفه نظام‎هاي رفتاري. بخش دوم: نظام‎هاي رفتاري؛ كه مجموع آن برحسب ماهيت، هدف و ضمانت اجراي رفتار، به دو كلان نظام "حقوقي" و "اخلاقي" و به حسب موضوع رفتار، به نُه نظام رفتاري تقسيم مي گردد، كه اين نظام‎هاي رفتاري عبارتند از: نظام‎هاي عبادي، تربيتي، قضايي، اجتماعي، سياسي، جهادي و دفاعي، اقتصادي، مديريتي، زيست محيطي، آموزشي و پژوهشي. از آنجا كه دانشنامه علاوه بر گزارش، به تحليل و نظريه پردازي نيز مي پردازد، مخاطبان نخست آن متخصّصان و آگاهان به مباحث حوزه هاي دانشي مطرح در دانشنامه و طراحان نظام هاي اجتماعي مي باشند. *دانشنامه امام علي دانشنامه امام علي (ع) در سال 1379 كه از سوي مقام معظم رهبري (مدظله العالي) به نام سال امام علي(ع) ناميده شده بود و با پيشنهاد حكيم فرزانه حضرت آيت الله جوادي آملي (مدظله العالي) مبني بر نگارش مجموعه اي با 110 مقاله در شأن آن حضرت شروع شد و تا سال 1381 به اتمام رسيد. اين دانشنامه از سه بخش اصلي تشكيل شده است: 1- معرفي سيره و تاريخ زندگي حضرت در 2 جلد؛ 2- معرفي انديشه هاي آن حضرت در زمينه هاي مختلف در 9 جلد كه اين بخش برگرفته از كلمات مختلف آن حضرت و تحليل و استنتاج از آنهاست؛ 3- مرجع شناسي، بررسي و معرفي منابع اصيل و مورد استناد درباره حضرت و آثار برجاي مانده از ايشان؛ دانشنامه داراي؛ 104 مؤلف؛ 110 مقاله در 6 گروه حكمت و الهيات، حقوق، سياست، اقتصاد، تاريخ و سيره و مرجع شناسي و در 12 جلد مي باشد كه جمعاً حدود شش هزار صفحه مي شود و مجموعه منابع مورد استناد فارسي، عربي و لاتين آن 2007 منبع مي باشد. *دانشنامه فاطمي(س) ضرورت يكي از مؤثرترين شيوه هاي تربيت، ارائه الگوهاي شايسته و تأكيد بر پيروي از ايشان است. به فرموده قرآن، پيامبر اعظم(ص) اسوه حسنه همه خداباوران است (احزاب، 21)؛ و فاطمه(س) استمرار اسوه حسنه است. با توجه به لزوم اسوه پذيري از حضرت زهرا(س) و همچنين نبود كتاب مرجعي كه بتواند در بحران فكري و فرهنگي عصر حاضر، در حوزه مطالعات زنان، به تبيين مباني حقوق و حرمت زن در اسلام با ارائه الگوي عيني زن مسلمان بپردازد، تدوين دانشنامه فاطمي(س) در دستور كار قرار گرفت. *اهداف دانشنامه در تأليف اين دانشنامه، هدفهاي ذيل در نظر بوده است: 1- تبيين جامع و علمي تاريخ زندگاني و جايگاه الهي حضرت فاطمه(س)، به منظور رفع ابهامات و پاسخ گويي به شبهات كلامي و تاريخي و نيز روشنگري و تحليل تحريفات و انحرافات؛ 2- توصيف و تحليل بينش، شخصيت و كنش (تعاليم، اخلاق و سيره) آن بزرگوار، به مثابه نمونه انسان كامل، به منظور ارائه الگوي عيني زن مسلمان؛ 3- تبيين ماهيت، مرتبت و حرمت حقوق زن، مباني و منزلت نهاد خانواده و حقوق و تكاليف زنان از منظر اسلام، به منظور روشنگري، رفع شبهات، و تحريف زدايي از اين موضوعات؛ 4- گزارش نظريه هاي معارض با انديشه ديني و نگرشهاي متحجرانه و متجددانه درباره زن و نهاد خانواده و نقد آنها. *برآيند دانشنامه محصول تلاش جمعي همكاران دانشنامه، اثري است كه سعي شده اين ويژگي ها را داشته باشد: 1- مرجعيت علمي: در مجموعه حاضر، ضمن اعتراف به اينكه آنچه انجام پذيرفته است، با شأن حضرت فاطمه(س) فاصله بسيار دارد، در حد امكان سعي شده است حاصل پژوهش، حاوي مهم ترين و تحليلي ترين اطلاعات باشد و كم وبيش خواننده را از مراجعه به منابع ديگر ـ جز براي آگاهي از جزئيات و تفصيل بيشتر ـ بي نياز سازد و نيز مرجعي براي اهل تحقيق باشد. 2- ارائه الگوي زن مسلمان: هدف اساسي توليد اين دانشنامه، آشنايي با آن حضرت(س) براي الگوگيري از رفتار و منش ايشان است؛ ازاين رو، افزون بر گزارش جامع از زندگي و منزلت ايشان، سيره ايشان در امور اخلاقي، عبادي، معنوي، همسرداري، خانه داري، تربيت فرزند و امور فرهنگي و اجتماعي و سياسي، بررسي و هر كدام در مقاله اي مستقل تأليف شده است. با رويكرد توصيفي و تحليلي در نگارش مقالات، كوشيده شده به دور از احساسات و غلو يا انكار، آن حضرت(س) معرفي شود و ضمن بيان شخصيت و منزلت ملكوتي و مقام والاي معنوي، تصويري روشن براي همگان ارائه گردد تا امكان الگوگيري از آن حضرت(س) فراهم آيد. 3- دفاع عالمانه از حقايق تاريخي: در اين دانشنامه، با زبان و روش علمي و استناد به منابع معتبر شيعه و اهل سنّت، به دفاع از حقايق و رخدادهاي تاريخي، همان گونه كه بوده، پرداخته شده و از اظهارنظرهاي غير مستند و دخالت دادن احساسات، پرهيز گرديده است. 4- فراهم ساختن امكان سنجش و قضاوت علمي: سعي شده است مقالات به گونه اي تأليف شوند كه امكان سنجش علمي درباره چگونگي حوادث و نقل گزارشهاي تاريخي و روايي، به وجود آيد. 5- ارائة منظومه معرفتي: در مقالات انديشه اي و حِكَمي، سعي شده است يك دستگاه منسجم فكري و منظومه اي معرفتي، با محوريت رابطه انسان كامل با آفريدگار، ارائه گردد. *ساختار علمي دانشنامه بر اساس اهداف فوق، مباحث اين دانشنامه در ساختار علمي موضوعي در 118 مدخل و در دو بخش كلان ترتيب يافت: 1- زندگي، منزلت و سيره و آثار و معارف حضرت فاطمه(س)، كه بخش اصلي را با 69 مدخل در سه جلد تشكيل مي دهد. جلد اول: حوادث زندگي حضرت(س) از ولادت تا شهادت و همه اشخاص مرتبط با ايشان. جلد دوم: اسماء و اوصاف، فضايل و ويژگيهاي ممتاز شخصيت حضرت(س) ازعصمت وعلم و شفاعت و بررسي ابعاد مختلف سيره ايشان، جايگاه حضرت(س) نزد ديگران؛ كتاب شناسي حضرت(س)؛ جلدسوم: معارف فاطمي(س)، معرفي آثار برجاي مانده از آن حضرت(س) از احاديث و خطبه ها و اشعار به عنوان منابع معارف فاطمي(س)؛ طرح و تحليل انديشه و تعاليم فكري ايشان درمباحث حكمي و معارف ديني؛ 2- بخش ملحقات: بخش ملحقات دانشنامه، اين بخش نيز در دو محور مباحث فقهي و حقوقي و مباحث اجتماعي راجع به زن و خانواده در سه جلد و 49 مقاله سامان يافته است. جلد چهارم وپنجم و ششم: بر اساس اين دو رويكرد حقوقي واجتماعي مباحثي مانند تبيين جايگاه زن؛ مباني حرمت وحقوق زن؛ حقوق و تكاليف زن در زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي و برخي از نظريه هاي معارض با انديشه ديني و نقد آنها مطرح شده است. *ديگر طرح ‏هاي پژوهشكده پژوهشكده دانشنامه نگاري در كنار دانشنامه‎هاي در حال تأليف، برنامه‎ها و طرح‏ هاي ديگري را نيز در دست طراحي و اجرا دارد. "طراحي و توليد نسخ? نرم ‏افزاري دانشنامه امام علي (ع)"، "طراحي نرم‏ افزار جامع بانك اطلاعاتي و پروند? علمي"، "تأليف ويراست دوم دانشنامه امام علي (ع)"، "ترجمه فرهنگي دانشنامه هاي پژوهشكده دانشنامه نگاري"، "طرح ترجمه و نقد دائره ًْ‎المعارف قرآن ليدن"، "سلسله بررسي و نقد دانشنامه‎ها و دائرهًْ ‎المعارف‎هاي معاصر" و انتشار گاهنام? "دانشنامه" برخي از اين طرح‏هاست. همچنين اين پژوهشكده داراي پايگاه اطلاع رساني بوده و در موضوعات متنوع از جمله پيرامون دانشنامه نويسي اطلاع رساني مي كند. * پژوهشكده دانشنامه‏ نگاري با رسالت تأليف و تدوين دانشنامه هاي تخصصي ديني، در عرصه ملي و بين المللي، در قالب كلان طرح دانشنامه‏ نگاري ديني، تأسيس شده است * دانشنامه تخصّصي، تعليمات نامه‏اي جامع است كه در قلمرو يك دانش يا موضوعي كلان و به قلم جمعي از صاحب نظران آن حوزه، در بالاترين درجه اتقان علمي و استواري فني، تأليف مي‏يابد * دانشنامه "امام علي(ع)"، دانشنامه "قرآن شناسي ـ بخش برون قرآني"، "فرهنگ فاطمي(س)"، دانشنامه "قرآن شناسي ـ بخش درون قرآني" و دانشنامه "سيره نبوي(ص)"در شمار فعاليت‏ هاي دانشنامه‏ اي اين پژوهشكده قرار دارد . * منبع: روزنامه جمهوری اسلامی، دوشنبه 26 فروردین 1392