Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 169034
تاریخ انتشار : 10 تیر 1392 0:0
تعداد مشاهدات : 88

تأثیرات انقلاب اسلامی ایران بر شیعیان لبنان با تأکید بر جنبش حزب الله (بخش دوم و پایانی)

به دلیل حمایت ایران از شیعیان به خصوص حزب الله، بهتر است که جمهوری اسلامی ایران در گام اول درصدد وحدت تمامی شیعیان با اهدافی همچون مبارزه با اسرائیل برآید و در گام دوم نیز در راستای همگرایی با سایر طوایف تلاش کند. 3. گسترش اسلام سیاسی انقلاب اسلامی ایران با هدف تأسیس نظام برخاسته از اسلام و پیاده سازی اصول اسلامی در تشکیل حکومت و همچنین نفی گفتمان های غربی حاکم بر ساختار نظام بین الملل، در عین حال که غرب را به لحاظ فنی و صنعتی بر جهان اسلام برتر می دانست؛ اما آن را از نظر اخلاقیات در انحطاط و پرتگاه نابودی دانسته و نظام سیاسی مبتنی بر جدایی دین از سیاست را طرد کرد. انقلابیون ایرانی با توجه به ایدئولوژی جهان شمول خود، احیای هویت اسلامی، مبارزه با ناسیونالیسم و برقراری اتحاد جهان اسلام در برابر غرب را از اهداف اساسی خود قرار داده و از این رو انقلاب ایران تهدیدی برای نظام جهانی و منافع ابرقدرت ها تلقی شد؛ زیرا گفتمان اسلام سیاسی و اسلام گرایی، گفتمان جهانی را که در طول دویست سال سازماندهی شده بود، زاید به حساب آورده و ضمن احیای ارزش های اسلامی، درصدد القای تفکر اسلام سیاسی در سراسر جهان برآمد. حتی در میان مسلمانان اروپا نیز به اعتراف برخی از اندیشمندان مسلمان همچون احمد هوبر،«امام خمینی با طرح ابعاد واقعی اسلام، مسلمانان را سیاسی کرده و اندیشه و تفکر سیاسی را در میان مسلمانان ایجاد کرده و بسط داد». (هوبر، دستاوردهای انقلاب اسلامی در جهان امروز: 76) از آنجایی که اسلام سیاسی، هویت خود را در تعارض با فرهنگ حاکم بر غرب تعریف کرده بود، هراس غرب از اسلام، تنها ناشی از ریشه های مذهبی آن نبوده، بلکه بیشتر ناشی از ریشه های سیاسی اسلام است و هسته اصلی برداشت از اسلام، نگرانی عمیق درباره تلفیق دین و سیاست است. (جرجیس، آمریکا و اسلام سیاسی: 28) تضاد منافع غرب با ایران باعث شد تا آنها تحت عنوان بنیادگرایی اسلامی، در مقابل تحولات جدید موضع گیری کرده و این روند را تهدیدی برای منافع خود بدانند، لذا به این نتیجه رسیدند که باید اسلام‏گرایان سیاسى را سرکوب کنند. به همین دلیل آمریکا با حمایت از رژیم هاى سکولار در خاورمیانه و رسانه های تبلیغاتی خود، تبلیغات گسترده‏اى را مبنى بر اینکه اسلام‏گرایان، خشونت‏گرا و ضدغرب هستند، به راه انداخت تا بتواند جلوی گسترش اسلام سیاسی شیعی در منطقه و جهان را بگیرد؛ ولی با این حال اندیشه های امام خمینی(ره)، تأثیر شگرفی بر تغییر نگرش، استراتژی مبارزاتی و ایدئولوژی آزادی خواهان مسلمان داشته و افق های تازه ای به روی مسلمان به خصوص شیعیان جهان گشود و سبب قیام هایی در برخی از کشورها علیه حکام شد که یکی از نمونه های بارز آن در لبنان است. بعد از پیروزی انقلاب، گروه های اسلامی شیعه در لبنان مانند جنبش امل اسلامی و حزب الله و حتی گروه های اسلامی سنّی مانند جنبش توحید اسلامی، تحت تأثیر مستقیم انقلاب ایران، رشد کرده و انقلاب ایران را الگویی برای خود قرار دادند. (فحص، شیعـة لبنـان ...) آمیختگی تشیع با سیاست در لبنان گرچه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران با پیدایش جنبش امل توسط امام موسی صدر همراه بود، ولی با ناپدید شدن ایشان، این جنبش عملاً تنها در مسیر ملی گرایی لبنانی هدایت شده و افرادی همانند «نبیه بری»، گرچه «انقلاب اسلامی ایران را مایه سرافرازی و افتخار شیعیان لبنان می دانستند؛ ولی معتقد بودند که نسخه شفابخشی برای حل مشکلات جامعه طایفه ای لبنان نیست». (اسداللهی، از مقاومت تا پیروزی: 49) این جهت گیری ها در نهایت مورد مخالفت ناراضیان امل اسلامی قرار گرفت و این گروه، آشکارا با تأثیر پذیری از افکار انقلابی ایران، از اندیشه های «پان اسلامیسم» رایج در اوایل انقلاب اسلامی ایران حمایت کردند. به علاوه اینکه جنبش حزب الله لبنان نیز نسبت به سایر گروه های شیعه در لبنان، تجلی عینی اندیشه های سیاسی امام خمینی(ره) و نماینده اسلام سیاسی شیعی در این منطقه به شمار می رفت. (شیبانی، مصاحبه) اصلی ترین ویژگی حزب الله در مقایسه با گروه های اسلام گرای شیعه در جهان عرب، پذیرش کامل نظریه ولایت فقیه و رهبری امام خمینی(ره) است. پذیرش این نظریه بر تمامی ارکان، تشکیلات و دیدگاه های حزب الله سایه انداخته و از عوامل اصلی ادغام مجموعه های کوچک اسلام گرا در سال1982 و تشکیل حزب الله است. (اسداللهی، جنبش حزب الله لبنان؛ گذشته و حال: 174) با پذیرش اندیشه امام خمینی(ره) به عنوان یگانه مصدر حاکمیت قانونی در حزب الله، این حزب علاوه بر عمل به فرامین امام خمینی(ره)، درپی تأسیس حکومت اسلامی مشابه جمهوری اسلامی در لبنان برآمدند. در این زمینه «حسین موسوی» از سران سابق حزب الله اظهار می دارد: «ما در سطح سیاسی، عقیدتی و مذهبی تابع عقاید و نظرات امام خمینی(ره) هستیم». (السفیر، 5 می 1984) همچنین سیدحسن نصرالله نیز درخصوص پیروی حزب الله از رهبری امام خمینی(ره) می گوید: از نظر ما امام خمینی، مرجع دینی، امام و رهبر به تمام معنای کلمه است، همان گونه که هر رهبر بزرگ دینی در هر کیشی در جهان این گونه است. اما امام برای ما بیش از این است. ایشان سمبل و نماد انقلاب علیه طاغوت ها و مستکبران و نظام های استبدادی می باشد. (اسداللهی، جنبش حزب الله لبنان؛ گذشته و حال: 175) «نعیم قاسم»، معاون فعلی حزب الله نیز خاطر نشان می کند: امام خمینی به عنوان ولی امر مسلمین، علاوه بر مدیریت دولت اسلامی ایران، به وظایف سیاسی عموم مسلمین جهان در دشمنی با استکبار و استقلال درونی و وحدت کشورهای مسلمان از سلطه غارتگران مستکبر رسیدگی می کند. (قاسم، حزب الله لبنان: خط مشی ... : 81)در کنار حزب الله، گروه های شیعی دیگری نیز وجود داشتند که باوجود اعتقاد به هماهنگی با ایران، خط مشی مستقلی نسبت به ولایت فقیه و نوع حکومت در لبنان داشتند. مجلس اعلای شیعیان لبنان از جمله این تشکل ها بود. مرحوم «آیت الله شمس الدین»، رئیس سابق این مجلس در پاسخ به پیشنهاد تشکیل جمهوری اسلامی در لبنان می گوید: به نظر من این طرح برای لبنان و در این شرایط، طرحی است غیرواقعی. جامعه لبنان برای اینکه به صورت یک کشور متحد درآید، لازم است که کل نظام سیاسی لبنان دگرگون شده و از نو و براساس رأی هر فرد به عنوان شهروند و هم وطن، نه به عنوان وابستگی او به طایفه و مذهب خاصی برقرار شود. به نظر ما این طرح در این دوران می تواند حلال مشکلات و تنها روش مقبول در لبنان باشد. من از این روش سیاسی به عنوان نظام دموکراسی فردی که بر مبنا و پایه شورا و تبادل نظر برپا باشد یاد می کنم. (قوچانى، جغرافیاى تاریخى شیعیان ... : 5/ 5/1385) علاوه بر ایشان، مرحوم «علامه فضل الله» نیز باوجود اذعان به اهمیت نقش ایران، تصریح کردند: جمهوری اسلامی ایران را در لبنان باید هدفی دانست که در آینده قابل پیش بینی، غیر ممکن است. (اسپوزیتو، انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن: 122)باوجود دیدگاه های مذکور میان شیعیان، ایجاد وضعیت جدید در وضعیت داخلی لبنان همزمان با تغییرات وضعیت بین الملل و اصلاح سیاست های بین المللی ایران در دوره آقای هاشمی رفسنجانی بود؛ بدین ترتیب رهبران حزب الله لبنان نیز با تعدیل در عملکرد خود، ارتباط نزدیکی با جنبش امل و مجلس اعلای شیعه برقرار کردند. در این زمینه «نجفعلی میرزایی»، رایزن فرهنگی سابق ایران در لبنان، می نویسد: اهداف کوتاه مدت سیاسی جریان های ارزشی و طرفدار ایران درباره ضرورت برپایی جمهوری اسلامی در لبنان، جای خودش را به تلاش های سیاسی برای استحکام دادن به پایگاه ملی و جایگاه فراگروهی در حزب الله داد. (میرزایی، مبانی و اصول بنیادین طرح راهبردی لبنان: 18)درواقع آنها با این اقدام سعی داشتند که ضمن حفظ ماهیت اسلامی و شیعی خود در جامعه لبنان، با تعدیل مواضع خود در مورد مسایل داخلی لبنان، اتهام ایرانی بودن را از خود دورسازند تا بتوانند اولاً بر شیعیان نفوذ بیشتر یابند و همچنین در جامعه لبنان مشروعیت پیدا کنند. 4. ارتقای جایگاه سیاسی ـ اجتماعی شیعیان علی‏رغم اینکه شیعیان در جامعه لبنان از لحاظ جمعیت در اکثریت بودند؛ ولی عملاً نسبت به سایر ادیان در محرومیت به سر می بردند که این ناشی از عدم آگاهی طایفه شیعه در جامعه لبنان نسبت به سایر طوایف بوده است. تجدید حیات شیعیان و رشد آگاهی در میان آنها توسط علامه شرف الدین و امام موسی صدر جرقه خورده و به برکت فعالیت مؤثر آنها، شیعیان توانستند به مجلس مستقل در جامعه لبنان دست یافته و از تحت یوغ فئودال های شیعه جدا شوند. گرچه با ناپدید شدن امام موسی صدر، شیعیان با مشکل بزرگی مواجه شدند، ولی آگاهی ایجاد شده توسط وی، زمینه تأثیر پذیری از انقلاب اسلامی ایران را برای شیعیان فراهم کرده و از آنجا که آنها سال ها طعم تلخ مظلومیت و محرومیت را کشیده بودند، این انقلاب را مایه امید برای رسیدن به جایگاه خود در جامعه لبنان تلقی می کردند. گروه ها و جریانات سیاسی مختلف شیعه با افتخار نسبت به این انقلاب، پیشرفت خود را مدیون آن دانسته و گرچه در خصوص نحوه همکاری ایران، در میان جریانات و گروه های سیاسی شیعی اختلاف فکری وجود داشت، ولی با این حال طایفه شیعه با توجه به حمایت مستقیم از سوی یک کشور به پیشرفت هایی دست یافت که قبل از این انقلاب، عملاً نسبت به سایر طوایف که حامی خارجی داشتند، عقب مانده تر بود. این عقب ماندگی تا حدی بوده است که «شیعیان در جامعه لبنان اصلا جزء شهروندان عادی محسوب نمی گردیدند؛ بلکه سایرین خود را ارباب شیعیان دانسته و لذا آنها حتی شهروند درجه چندم نیز به شمار نمی رفتند». (میرزایی، مصاحبه) اما به برکت شکل گیری هویت مستقل شیعی توانستند به جایگاه بهتری نسبت به قبل دست یابند. به علاوه اینکه کنارگذاردن اختلافات جنبش های امل و حزب الله نیز باعث شد که شیعیان لبنان به یکی از قدرتمندترین طیف های سیاسی این کشور تبدیل شوند. جنبش امل به یک قدرت سیاسی تبدیل شده و همچنین حزب الله لبنان نیز به عنوان یک حزب شیعی، با تکیه بر مقاومت برگرفته از نمادهای شیعی و الگوی انقلاب اسلامی، یک گروه متنفّذ و فعال در صحنه لبنان به شمار آمده و علی رغم خلع سلاح تمام شبه نظامیان در لبنان پس از پیمان طائف، این حزب در جنوب لبنان حضور مسلحانه قدرتمندی دارد. همچنین در کنار آن، با تعدیل در برنامه های خود و وارد شدن به عرصه سیاست، حضور تأثیرگذاری در مجلس لبنان داشته و در عرصه اجتماعی نیز برای بازسازی آنچه که در طول جنگ تخریب شده بود، عزم خود را جزم کرده و با ایجاد نهادهای مختلف اجتماعی در لبنان، به خانواده های جنوب لبنان و حتی مسیحیان مقیم مناطق جنگی که در طول جنگ، متحمل خسارت های فراوانی شده بودند کمک کرد. شایان ذکر است که شیعیان، هنوز نسبت به جمعیت خود، در قیاس بافرصت ها و امکانات سایر طوایف، به جایگاه واقعی خود در لبنان دست نیافته و از ورود به برخی از شئونات از جمله ارتش ملی و برخی از مناصب اداری نیز محرومند؛ اما با این حال به تدریج از لحاظ جایگاه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در حال رشد هستند، به گونه ای که «در حال حاضر هیچ یک از طوایف و حاکمان همانند گذشته، دیگر نمی توانند حقوق آنها را نادیده بگیرند و جایگاه آنها به حدی رسیده است که می توان ادعا کرد رسیدن به هرگونه اتفاق نظر بدون جلب نظر شیعیان ممکن نمی باشد». (شیبانی، مصاحبه)آنها بسیاری از این موفقیت ها را مرهون حمایت های ایران هستند. «شیخ علی یاسین» یکی از روحانیون فعال، در این خصوص اظهار می کند: «اگر حمایت ایران نبود، ما به پنجاه سال وقت نیاز داشتیم تا به دست آوردهای فعلی نائل گردیم». (النهار: 11 دسامبر1986) 5. گسترش نماد گرایی شیعه (فرهنگ مقاومت) بسیاری از شیعیان در طول تاریخ، مبارزه با فساد و ظلم را در چارچوب اعتقادی خود قرار داده و قیام را مقدمه ای برای انقلاب جهانی موعود می دانند. (صاحبی، اندیشه اسلامی در نهضت های اسلامی: 25) شیعه با این نگرش، مشروعیت هر حاکم ظالم را زیر سؤال برده و خواستار برپایی حکومت موعود می باشد و از دیدگاه بسیاری از شیعیان، تشکیل حکومت، مقدمه حکومت موعود است. گرچه این تفکر، ریشه در تاریخ شیعه دارد، ولی مرحله عملی این ایده، برای اولین بار در انقلاب اسلامی ایران بارور شد. همچنین این انقلاب، ارزش های نوینی همچون «جهاد»، «مبارزه با ظلم» و «شهادت» را در مبارزه سیاسی جنبش‏های اسلامی مطرح کرد که بر مبنای آن به دست یابی برای حقوق خود مبادرت ورزیدند. از جمله جنبش های تأثیر پذیر از انقلاب اسلامی ایران در این زمینه، جریانات سیاسی شیعی در لبنان هستند که بی توجهی حکام لبنان به شیعیان، از علل اصلی گرایش آنها به اقدام جمعی برای احیای حقوق ازدست رفته خود بوده است و این عقیده، شیعه را در لبنان به صورت یک گروه مبارز درآورد.در واقع با احیای هویت ازدست رفته آنها توسط انقلاب اسلامی ایران، آنها خواهان دستیابی به خواسته های پایمال شده خود بودند. گرچه بنابر نظر برخی، احتمال استفاده از روش دیپلماسی و سیاسی برای رسیدن به اهداف شیعیان لبنان وجود داشته است، ولی از دیدگاه شیعیانی همانند حزب الله، این روش در شرایط نابرابر فایده نداشته و لذا شیعیان تنها راه پیروزی را تکیه بر شهادت طلبی جوانان و اثبات کارآیی فرهنگ شیعه دیدند. (قاسم، همان: 71 و72) الگوی مقاومت، متأثر از انقلاب اسلامی ایران در لبنان، تنها چندروز پس از تهاجم ارتش اسرائیل توسط عده ای از جوانان شیعه محقق شد و آنها توانستند با اسلحه های سبک، دروازه جنوبی شهر بیروت را بر روی نیروهای اسرائیلی ببندند. آن روزها جوانانی که خود را «پیرو امام خمینی» معرفی کردند، اعلام کردند که این نهضت اسلامی ایران است که انرژی مقاومت آنها را صدچندان می کند. (اسداللهی، از مقاومت تا پیروزی: 54) در آن سال ها که شیعیان جنوب لبنان سخت دچار تشتّت و چندگانگی بودند، تشکیلات اسلام گرا با تشکیل جنبش حزب الله، بدین نتیجه رسیدند که به دلیل عدم کارآیی گروه های موجود لبنانی، باید با استفاده از تجارب و موفقیت های انقلاب اسلامی ایران در تشکیلات جدید، تئوری های اسلامی را محقق کنند. (بی نا، حزب الله از تشکیل تا پیروزی: 18/3/1379)استفاده از نماد های مقدس شیعی، حزب الله را در انتقال پیام های مربوط به جهاد، شهادت، استقامت و تحمل مشکلات و مصائب، توانمند ساخته و استفاده حزب الله از این سمبل ها، باعث شد تا افراد با پیوستن به این حزب، به دنبال پیروز ساختن اسلام بر کفر جهانی و نابودی غده سرطانی برآیند. جرقه های مقاومت در جنبش حزب الله درقالب «عملیات شهادت طلبانه»، افق جدیدی را در مبارزه گشود. مهم ترین عملیات های شهادت طلبانه حزب الله در این مقطع، نابودکردن مقر فرماندهی نظامی ارتش اسرائیل در شهر «صور» توسط «احمد قصیر» در نوامبر 1982 بود که طی آن عملیات، 76 افسر و سرباز اسرائیلی کشته شدند. همچنین در نوامبر 1983 نیز حزب الله یک عملیات شهادت طلبانه را در یکی از مقرهای اصلی نظامیان اسرائیلی انجام دادکه در آن عملیات، 29 افسر و سرباز اسرائیلی کشته شدند. این عملیات ها، نخستین واکنش شدید در برابر اشغال، به حساب می آمد و در واقع، بیانگر کارزاری بود که ارتش اسرائیل از آن پس در لبنان با آن مواجه شد. این وضع نشان می داد که نوع دیگری از مقاومت پا به عرصه وجود گذاشته است. این اقدامات تنها به مبارزه علیه اسرائیل ختم نشده، بلکه به تقابل با سایر نیروهای چندملیتی در لبنان ـ که از دیدگاه حزب الله، اشغالگر محسوب می شدند ـ سرایت کرد. مهم ترین این عملیات ها، انفجار مقر تفنگداران دریایی آمریکا در سال1983 بود که منجر به کشته شدن 241 آمریکایی شده و این عملیات به عنوان «بدترین حادثه پس از جنگ ویتنام برای نظامیان آمریکایی» محسوب شد. (کدیور، همان: 116) با خروج نیروهای چند ملیتی از لبنان، تحت تأثیر عملیات های استشهادی، به تدریج عملیات حزب الله به تقابل با اسرائیل و دشمنان داخلی این حزب که آلت دست نیروهای خارجی پنداشته می شدند، شروع شد. خسارت های وارده، ناشی از مقاومت، باعث فشار بر افکار عمومی اسرائیل شده و در نهایت ارتش اسرائیل در ژانویه 1985 با تصمیم کابینه این کشور عقب نشینی کرده و طی چند مرحله عقب نشینی، با استقرار نیروهای خود در یک منطقه همجوار با مرزهای جنوب لبنان، این منطقه را «کمربند ایمنی» نام نهاد. (Zisser, Hizbollah on the Crossroad: 34) قابل توجه آنکه اثرات عملیات های استشهادی، موجب حیرت همگان شد. «رابین رایت» خبرنگار آمریکایی در این زمینه می نویسد:در طول تاریخ کشور یهود اسرائیل، این اولین بار بود که یک دولت یهودی تحت فشار یک کشور عربی به عقب نشینی تن داده بود. اسرائیل به عنوان چهارمین قدرت نظامی جهان، اولین شکست خود را تجربه کرده و جنوب لبنان به صورت یک ویتنام درآمد. (رایت، شیعیان مبارزان راه خدا: 141 و 142) وضعیت تقابل حزب الله با اسرائیل و دشمنان داخلیش تا سال 1989 ادامه داشت تا اینکه بعد از «نشست طائف» در این سال، حزب الله با تعدیل در برخی از دیدگاه های سیاسی نسبت به گروه های داخلی لبنان، در کنار ورود به صحنه سیاسی لبنان و بازسازی مناطق شیعه، به مقاومت سرسختانه و شدید با روش های ابتکاری برای آزاد کردن جنوب این کشور از اشغال اسرائیل پرداخت. (مهتدی، تحولات لبنان، خاورمیانه و ایران: 143) این مقاومت منجر به جنگ همیشگی بین طرفین شد تا اینکه در سال های2000 و 2006، اسرائیل تحت فشار مقاومت حزب الله و افکار عمومی، مجبور به عقب نشینی از جنوب لبنان شد. بدیهی است که چنین تحولی ناشی از تأثیر مستقیم حمایت های ایران بوده و رهبران و اعضای حزب الله نیز همواره به تأثیر بر صحنه سیاسی لبنان، به خصوص بر شیعیان این کشور از سوی ایران اذعان داشته و با افتخار از آن یاد می کنند. «شیخ راغب حرب» در این زمینه می گوید:ما زمانی در حال ترس و اضطراب از حمله و تعرض دشمن به سر می بردیم؛ ولی در پرتو تدبیر انقلاب اسلامی ایران، اکنون این دشمن است که از ما و اسلام به وحشت افتاده است». (گلی زواره، شناخت کشورهای اسلامی و نواحی مسلمان نشین: 143) به طور کلی می توان گفت که شیعیان لبنان به خصوص جنبش حزب الله، با تکیه بر الگوی عملیات استشهادی، در راه رسیدن به هدف خود تلاش های فراوانی کردند که مهم ترین نتایج آن عبارت است از: 1. گسترش فرهنگ مقاومت، جهاد و عملیات شهادت طلبانه و اثبات کارایی آن. 2. اخراج اشغالگران صهیونیستی و سایر نیروهای خارجی از خاک لبنان. 3. سرایت روش مبارزاتی حزب الله بر مسلمانان فلسطین و برافروختن آتش انتفاضه به امید آزادسازی همه جانبه قدس. 4. رد الگوی مصالحه، دیپلماسی و مذاکرات بیهوده با اسرائیل. 5. سست کردن اسطوره شکست ناپذیری اسرائیل در میان اعراب و مسلمانان. 6. تبدیل الگوی مقاومت حزب الله به عامل بیداری اعراب در سراسر امت اسلامی. 7. ایجاد مشروعیت مردمی و همبستگی ملی میان بسیاری از طوایف لبنانی درخصوص مقاومت در برابر اسرائیل. 8. تبدیل شدن حزب الله از یک تشکل اسلامی کوچک در عرصه سیاسی لبنان، به یکی از مهم ترین احزاب سیاسی. 6. محوریت روحانیت در عمل سیاسی و مسجد به عنوان کانون مبارزه بسیاری از روحانیون شیعه لبنان تا ابتدای دهه هشتاد میلادی، تحصیل کردة حوزة علمیه نجف اشرف بودند. در این دوران، شاهد ظهور جنبش زیرزمینی انقلابی عراق، به نام «حزب الدعوة» هستیم که تحت تأثیر تئوری های اسلامی روحانیون بلند پایه شیعه ایرانی و عراقی همچون امام خمینی(ره) و آیت الله سیدمحمدباقر صدر قرار گرفتند. حزب بعث عراق به منظور جلوگیری از قیام همگانی شیعیان، مبارزة همه جانبه ای را علیه نهادها و شخصیت های دینی شیعه در این کشور آغاز کرده و روحانیون و طلبه های شیعة غیرعراقی را از این کشور اخراج کرد. بدین ترتیب روحانیون شیعه لبنان مجبور به بازگشت به کشور خود شدند. این دسته از روحانیون شیعه لبنانی که بازگشت به کشورشان همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران صورت گرفت، با برپایی مدارس دینی، آموزه های اسلام سیاسی و انقلابی را به نسل جدید لبنان منتقل کرده و به تشکیلات خاصی نپیوستند. آنها تنها در مجموعه های کوچک و متفرق اسلام گرا در مناطق شیعه نشین لبنان به فعالیت و حمایت از انقلاب اسلامی مشغول شدند. در همان سال های ابتدای انقلاب اسلامی (خرداد 1361)، برخی از علمای لبنانی3 در اجلاس جنبش های اسلامی با عنوان «نخستین اجلاس مستضعفان»، در تهران با امام خمینی(ره) دیدار کردند. حضرت امام، آنها را به بسیج مردمی علیه اشغال و مبارزه علیه اسرائیل فرا خوانده و از آنان خواست که برای آغاز فعالیت خود، مساجد را به عنوان کانون مبارزه انتخاب کنند. بدین ترتیب مسجد به مکانی برای اتخاذ تصمیمات مهم تبدیل شد و علما نیز با ایراد خطبه و سخنرانی در مسجد، آن را به مهم ترین خط ارتباطی خود با پیروانشان تبدیل کردند. از آنجایی که مسجد برای جنبش حزب الله به عنوان مصدر دائمی بسیج طرفداران این حزب در دهه هشتاد (تا قبل از تأسیس تلویزیون المنار و رادیو النور) به حساب می آمد، سران حزب نیز با تأسیس صدها مسجد جدید، زمینه را برای اشاعه پیام های اسلام گرایانه خود مهیا کردند. مردم نیز در پاسخ به تهاجمات، بازداشت ها و اعمال خشونت بار نیروهای اشغالگر در حق شهروندان بی دفاع، به همراه علما به اعتصاب و راهپیمایی علیه اشغالگران اقدام کردند که مهم ترین آن، قیام جبل عامل و قیام روستای جبشیت به رهبری شیخ راغب حرب در فوریه 1984 بود که منجر به شهادت وی توسط عوامل اسرائیلی شد. پس از ظهور رسمی حزب الله در سال1984، با معرفى یک روحانى به عنوان سخنگوى رسمى و حضور روحانیون در شوراى رهبرى حزب، جایگاه روحانیون در آن برجسته شد. در آن موقع، به استثناى «حسین موسوى»، بقیه اعضاى شوراى رهبرى حزب الله، روحانى بودند. 4ایدئولوژی حزب ‏الله لبنان با الگوگیری از انقلاب ایران، بر اتحاد جدایی ناپذیر میان رهبری مذهبی و سیاسی تأکید داشته و به این سبب فقهای عالی رتبه، جایگاه ویژه ای در میان اعضای حزب الله و جامعه لبنان کسب کرده و مسئولیت پاسداری از پیام ‏خداوند را به عهده گرفتند. این نوع پاسداری مذهبی ـ سیاسی شامل بهره برداری ازتئوری های شهید سید محمد باقر صدر و حضرت امام خمینی(ره) بود. (امرائی، انقلاب اسلامی ایران و ... : 239) نقش متمایز روحانیون در بخش های مختلف جنبش حزب الله، در هیچ یک از احزاب و سازمان های لبنانی سابقه نداشته و شاهد این مدعی این است که از ابتدای تأسیس این حزب تاکنون، روحانیون همواره اکثریت شورای حزب الله را تشکیل داده و ریاست پست های مهم حزب الله، همچون دبیرکل، معاون دبیرکل، شورای اجرایی، شورای جهادی و سخنگو همواره از میان روحانیون انتخاب شده اند و «اعضاء حزب الله همانند انقلاب اسلامی ایران، با حلقه به دور روحانیون، رهنمودهای مذهبی و سیاسی را از آنها دریافت کرده و آنها نیز با صیانت از ماهیت اسلامی و بیان دلائل شرعی در مشروعیت اعمال حزب الله، شبهات احتمالی را برطرف می کردند». (اسداللهی، جنبش حزب الله لبنان؛ گذشته و حال: 177 ـ 183) 7. اشتراک در ادبیات سیاسی و روش های فرهنگی تبلیغاتی ادبیات سیاسی و شعارهای گروه های شیعه همچون جنبش امل اسلامی، حزب الدعوة و حزب الله در دهه هشتاد، نشانگر تأثیر پذیری شیعیان از انقلاب اسلامی است. به عنوان مثال «واژه ها و اصطلاحاتی که در آثار و بیانیه های آنها و یا سخنرانی شخصیت های این احزاب به کار برده می شد، بر گرفته از واژه ها و اصطلاحاتی بود که انقلاب اسلامی ایران آنها را رواج داد». (محتشمی پور، ناگفته هایی از تأسیس حزب الله: 42) پس از تلفیق گروه های مستقل شیعه در قالب حزب الله از سال 1982 به بعد، واژه ها، روش ها و ابزارهای تبلیغاتی و فرهنگی حزب الله مشابهت بسیاری با ابزار های تبلیغاتی در جامعه ایران داشت، تا جایی که می توان گفت که غالب اصطلاحات و واژه هایی که از سوی حزب الله به کار برده می شد، از فرهنگ و ادبیات سیاسی انقلاب اسلامی و سخنان امام خمینی(ره) به عاریت گرفته می شد. از جمله آنکه به مسلمانان و سایر ملل ضعیف جهان، به دید «مستضعفان» نگریسته می شد و برهمین اساس، اولین ایستگاه رادیویی حزب الله در شهر بعلبک، «صوت المستضعفان» نام گذاری شد. آمریکا و شوروی به عنوان نمونه های «استکبار جهانی» معرفی شده و اسرائیل نیز به صورت «غده سرطانی» شناخته می شد که درصدد ریشه کن کردن آن بودند. همچنین پرچم های ایران و پرچم های شیعی، از قبیل «یا اباعبدالله» و «یا مهدی ادرکنا» نیز برفراز مساجد برافراشته شده بودند. (شراره، دولة حزب الله لبنان مجتمعاً اسلامیاً: 208 و 232) شایان ذکر است که علاوه بر تأثیرات مذکور، یکی از مهم ترین فعالیت های رایزنی فرهنگی ایران در لبنان، برگزاری مراسم، تظاهرات و جشن هایی برای اعیاد اسلامی، روز قدس، مراسم عزاداری اهل بیت و ... با همکاری گروه های شیعی است که استقبال شیعیان لبنان را به همراه دارد. (نادری سمیرمی، همان: 148) از جمله تأثیراتی که در جامعه لبنان به چشم می خورد این است که با گذشت بیش از سه دهه از انقلاب اسلامی، در محلاتی از بیروت همانند برج البراجنه، بئر حسن، حارت حریک و همچنین در مناطق دیگری از لبنان از قبیل جبل عامل، بعلبک، نبی شیث، صور، صیدا، بنت جبیل، مارون الرأس، بنت عمیس، کفرکلا، خیام و ... هنوز تصاویر، شعارها و نوشته‏هایی در حمایت از انقلاب اسلامی و رهبری این نهضت مشاهده می شود. حتی در مهم ترین نقاط سیاسی و استراتژیک لبنان از جمله چادرهای گروه های معترض دولت (8 مارس) در سال2007، در کنار کاخ نخست وزیری لبنان و همچنین نقطه صفر مرزی بوابه فاطمه، عکس مقام معظم رهبری در کنار سیدحسن نصرالله و نبیه بری به چشم می خورد. نتیجه پیروزی انقلاب اسلامی ایران زمینه ساز احیای نهضت شیعی لبنان و الهام بخش رهایی مردم شیعه در مبارزه با اسرائیل شده و این کشور به مناسب ترین محل رشد و پرورش افکار انقلابی شیعه درآمده است؛ زیرا سرنگونی حکومت پهلوی در ایران، تبدیل به الگویی برای مبارزه علیه اشغال و بی عدالتی در جامعه لبنان شده و شیعیان در این کشور با کنارگذاردن سایر الگوها و اتخاذ الگوی اسلام انقلابی برگرفته از ایران، به مبارزه برای کسب حقوق خود در جامعه لبنان پرداختند.بدین ترتیب پس از انقلاب اسلامی، شیعیان لبنان نیز با حمایت مستقیم از سوی یک کشور انقلابی و مصمم که در پی صدور آرمان های انقلاب بود، درصدد برآمدند تا موقعیت سیاسی اجتماعی خود را در جامعه لبنان ارتقا دهند. رسیدن به منافع طایفه ای در ضمن منافع ملی یا بیرون از آن، دغدغه مهمی بود که شیعیان لبنان تحت تاثیر ایدئولوژی انقلاب اسلامی و مواضع سیاسی ایران، با گذراندن تجربه های مختلف اعم از نزاع، جنگ داخلی شیعه، صلح، اتحاد و ... به تدریج موفقیت هایی را به دست آوردند و حال پس از گذشت سه دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران نیز با تأثیرگذاری در عرصه های سیاسی (سهم بیشتر در قدرت)، اجتماعی (بهینه شدن وضعیت شهروندی) و فرهنگی (تقویت هویت شیعی)، نقش مهمی در ارتقای جایگاه شیعیان لبنان در جامعه معاصر ایفا کرده است و تأثیرات مذکور، باعث شد تا از یک سو لبنان به مهم ترین کانال برای اثر گذاری بر مسئله قدس، فلسطین و منازعه اعراب و رژیم صهیونیستی تبدیل شود و از سوی دیگر نیز شیعیان لبنان با انتقال از حاشیه به مرکز ثقل تحولات، نقش فزاینده ای را در تحولات سیاسی اجتماعی لبنان بر عهده بگیرند، به گونه ای که درحال حاضر بدون درنظرگرفتن نظرات و خواسته های آنان، دست یابی به هرگونه توافق در جامعه فرقه ای طایفه ای لبنان ممکن نیست. در پی موفقیت های حاصل از انقلاب اسلامی ایران در لبنان، دشمنان جمهوری اسلامی ایران همواره به دنبال آن بودند تا بتوانند با موج اسلام گرایی متأثر از انقلاب اسلامی مقابله کنند. درحال حاضر نیز طرح خاورمیانه جدید، سیاستی برای تقابل با انقلاب اسلامی تلقی می شود که حاکی از تلاش بی وقفه و نظام مند جهان غرب به سرکردگی آمریکا برای مقابله و مهار خاورمیانه اسلامی با محوریت تفکر شیعی و انقلاب است. آمریکا و هم پیمانان منطقه ای او می کوشند با طرح مسایلی چون «هلال شیعی» اذهان را نسبت به این مسئله منحرف کنند تا بتوانند جلوی تأثیرات موفقیت آمیز انقلاب اسلامی ایران را بگیرند . در این راستا به نظر می رسد که به دلیل حمایت ایران از شیعیان به خصوص حزب الله، بهتر است که جمهوری اسلامی ایران در گام اول درصدد وحدت تمامی شیعیان با اهدافی همچون مبارزه با اسرائیل و ... برآید و در گام دوم نیز در راستای همگرایی با سایر طوایف تلاش کند؛ همان طور که این اقدام در جریان تشکیل حرکت محرومین از سوی امام موسی صدر پی گیری شده بود. منابع فارسی 1. اباذری، عبدالرحیم، امام موسی صدر سروش وحدت، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، 1383. 2. اسپوزیتو، جان ال، انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن، ترجمه محسن مدیرشانه چی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1382. 3. اسداللهی، مسعود، از مقاومت تا پیروزی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اندیشه سازان نور، 1379. 4. ـــــــــــــــ ، جنبش حزب الله لبنان؛ گذشته و حال، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1382. 5. امرائی، حمزه، انقلاب اسلامی ایران و جنبش های اسلامی معاصر، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383. 6. بی نا، امام از نگاه جهان، مجله حضور، ش1، خرداد، 1370. 7. بی نا، حزب الله از تشکیل تا پیروزی، روزنامه رسالت، 18/3/1379. 8. تدگر، رابرت، چرا انسانها شورش می کنند، ترجمه علی مرشدی زاد، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1377. 9. جرجیس، فواز. ای، آمریکا و اسلام سیاسی، ترجمه سیدمحمدکمال مسروریان، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1385. 10. چمران، مصطفی، لبنان، تهران، بنیاد شهید چمران، 1362. 11. الحر العاملی، شیخ محمد بن الحسن، امل الامل، تحقیق السید احمد الحسین، بغداد، مکتبه الاندلس، بی تا. 12. حسامی، شیخ شرف، (استاد حوزه عملیه سنندج)، سخنرانی در مراسم تجمع علمای مسلیمن در بیروت، هتل الساحه، چهارشنبه26/2/1386. 13. حنفی، حسن، اسلام سیاسی، ترجمه محمدحسن معصومی، قم، مجله حکومت اسلامی، سال دوم، شماره پیاپى3، بهار 1376 . 14. حیدر، عاکف، الاشیاء باسمائها من اجل لبنان افضل، بیروت، شرکة المطبوعات للتوزیع والنشر، 1995. 15. خوشروزاده، جعفر، هویت یابی مجدد امت اسلامی، روزنامه جام جم، 21/11/1385. 16. الخوند، مسعود، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت، شرکت العالمیه للموساعات، 2005. 17. دژاردن، تیری، صد میلیون عرب، ترجمه حسین مهری، تهران، نشر توس، 1369. 18. دعوتی، میرابوالفتح، مسلمین شیعه در لبنان، تهران، آثار بعثت، 1352. 19. دکمجیان، هرایر، اسلام در انقلاب، جنبشهای اسلامی در جهان عرب؛ بررسی پدیده بنیادگرایی اسلامی، ترجمه حمید احمدی، تهران، کیهان، 1366. 20. رابینوویچ، ایتامار، جنگ برای لبنان، ترجمه جواد صفایی و غلامعلی رجبی یزدی، تهران، نشر سفیر، 1368. 21. رایت، رابین، شیعیان مبارزان راه خدا، ترجمه علی اندیشه، تهران، قومس، 1372. 22. سعدون، حمادة، تاریخ الشیعه فی لبنان، بیروت، دارالخیال، 2008. 23. شرارة، وضاح، دولة حزب الله لبنان مجتمعاً اسلامیاً، بیروت، دارالنهار، 1998. 24. صاحبی، محمدجواد، اندیشه اسلامی در نهضتهای اسلامی، تهران، کیهان، 1370. 25. العاملی، محمدتقی آل فقیه، جبل عامل فی التاریخ، بغداد، دارالساعه، 1346. 26. علیزاده، ه، فرهنگ سیاسی لبنان، ترجمه محمدرضا گلسرخی و محمدرضا معماری، تهران، نشر سفیر، 1368. 27. غربیه، حسین، معمار هویت: بررسی نقش امام موسی صدر در شکل بندی هویت شیعی لبنان، ترجمه سیدکاظم سیدباقری، پگاه حوزه، شماره 18،20 خرداد 1385. 28. فحص، هانی، شیعـه لبنان: الرقم الصعب محلیاً وإقلیمیاً، http://www.al-bayyna.com. 29. قاسم، نعیم، حزب الله لبنان: خط مشی، گذشته و آینده آن، ترجمه محمد مهدی شریعتمدار، تهران، انتشارات اطلاعات، 1383. 30. قوچانى، محمد، جغرافیاى تاریخى شیعیان؛ اتحاد شیعیان ایران و لبنان، روزنامه شرق، 5/ 5/1385. 31. کدیور، جمیله، رویارویی انقلاب اسلامی ایران و آمریکا، تهران، نشر اطلاعات، 1379. 32. گلی زواره، غلامرضا، شناخت کشورهای اسلامی و نواحی مسلمان نشین، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی،1380. 33. محتشمی پور، سیدعلی اکبر، ناگفته هایی از تأسیس حزب الله، ماهنامه شاهد یاران، شماره 11، مهر 1385. 34. معینی آرانی، مصطفی، ساختار اجتماعی لبنان و آثار آن، تهران، وزارت امور خارجه، 1372. 35. المهاجر، جعفر، التأسیس لتاریخ الشیعه فی لبنان و سوریه، بیروت، دارالملاک، 1992. 36. مهتدی، محمدعلی، تحولات لبنان، خاورمیانه و ایران، مجموعه مقالات نگاهی به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، به کوشش نسرین مصفا، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1385. 37. میرزایی، نجفعلی، مبانی و اصول بنیادین طرح راهبردی لبنان، قم، سازمان حوزه ها و مدارس خارج از کشور، مرکز اسناد سازمان، 1379. 38. نادری سمیرمی، احمد، لبنان، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، 1376. 39. وبر، ماکس، مفاهیم اساسی در جامعه شناسی، ترجمه احمد صدارتی، تهران، نشر مرکز، 1376. 40. هوبر، احمد، دستاوردهای انقلاب اسلامی در جهان امروز، مجله حضور، شماره 1، خرداد1370. 41. یزدی، ابراهیم، نقش امام موسی صدر در لبنان و انقلاب ایران، یادنامه امام موسی صدر، ویژه نامه تاریخ و فرهنگ معاصر، به کوشش سید هادی خسروشاهی، قم، مرکز بررسی های اسلامی، 1375. انگلیسی 42. Buheiri, M.R," Intellectual Life in the Arab-east 1890-1939", Beirut, 1981. 43. Fawaz, Leila Tazari, "Merchants and Migrants in Nineteenth-Century Beirut" Cambridge, mass, 1983. 44. Marirus Deeb," Lebanon : prospects for national reconciliation in the MID", Middle East Jounal, No 2, 1980. 45. Olmert, Joseph, "The Shiites Of Lebanon" In Martin Kramer, "Shiism Resistance and Revolution", Londan , Menasell Publication, 1987. 46. Zisser, Eyal, "Hizbollah on the Crossroad", Middel East Review of International Affaires (MERIA), 1997. مصاحبه 47. سلمان، طلال، سردبیر و صاحب‏امتیاز روزنامه السفیر لبنان، بیروت، دفتر روزنامه السفیر، جمعه، 28/2/1386. 48. شیبانی، محمدرضا، سفیر (سابق) جمهوری اسلامی ایران در بیروت، محل سفارت ایران در بیروت، جمعه، 28/2/1386. 49. صدر، سیدصدرالدین، (پسر امام موسی صدر)، مؤسسة الامام الموسی الصدر، شهر صور لبنان، شنبه، 29/2/1386. 50. میرزایی، نجفعلی، رایزن فرهنگی سابق ایران در لبنان، قم. پی نوشت: 3 . از جمله مهم ترین این افراد عبارت بودند از: سیدمحمدحسین فضل الله، صبحی طفیلی، عفیف النابلسی، حسین کورانی، محمد یزبک و راغب حرب. 4 . از جمله این افراد می توان به سیدعباس موسوی، شیخ صبحی طفیلی، شیخ یزبک، سیدابراهیم الامین و شیخ نعیم قاسم اشاره نمود. (دکمجیان، اسلام در انقلاب، جنبشهای اسلامی در جهان عرب: 305) سید مهدی طاهری/ عضو هیئت علمی جامعة المصطفی العالمیة منبع: فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی شماره23 منبع: خبرگزاری فارس، یکشنبه 9 تیر 1392