Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 170098
تاریخ انتشار : 10 شهریور 1392 0:0
تعداد مشاهدات : 126

از انقلاب مسجد تا مسجد انقلابی

مجتبي فرهنگيان
صورتبندي پديده هايي که پيرامون ما رخ مي دهد، گاه به آساني امکان پذير است و گاه، به علت پيچيدگي و چندعلتي بودن پديده، دشوار است. به هرحال، بايد با نگاهي دقيق لايه هاي مختلف پديده را کاوش کرد تا لايه هاي مبهم پديدار پيچيده روشن شود. پديده هاي فرهنگي- سياسي معمولاً چنين خصيصه اي دارند. انقلاب اسلامي ايران يکي از دشوارترين و در عين حال ساده ترين اين پديده هاست. سادگي آن وقوع انقلابي مردمي است عليه نظام سياسي حاکم که دو خصلت استبدادزدگي و استعماري بودن در جان آن ريشه دوانده بود. اما پيچيدگي پديده به جهت ساختار انقلاب، عوامل ايجادکننده و ريشه هاي آن است. نظريه هاي فراواني درباره چگونگي وقوع انقلاب ايران داده شده است، از نظريه هاي ارزش گرا گرفته تا ساختارگرا، از ايده هاي اقتصادي و شبه مارکسيستي گرفته تا نگرش هاي ايده آليستي و... در اين نوشتار برآنيم که مکان و جايگاه سازمان تشکيلاتي انقلاب اسلامي را، که همان مسجد است، قدري واکاوي کنيم و دريابيم که مسجد چگونه توانست ساختاري پي ريزي کند که در آن همه نيروهاي انقلابي گرد هم آمدند و با اشتراک در مفاهيم انقلابي به سرعت به حوزه عمل رسيدند، به طوري که همزمان نظر و عمل انقلابي به صورت شبکه اي گسترده و به گونه اي خودکار همه ايران را درنورديد. از سوي ديگر، مي خواهيم رابطه مسجد را با توده مردم، رهبران انقلابي و حاکمان بررسي کنيم تا نقش مسجد در هر سه مورد روشن شود.پرسش بنيادين درباره نقش مساجد در حرکت هاي اجتماعي اين است که در همه دنياي اسلام، مساجد حضور داشته اند، اما در بخش عظيمي از خاک اسلام حاکمان مستبدي بوده اند که حاکميتي ضدمردمي داشته اند؛ چرا در اين مناطق مساجد نتوانسته اند نقشي انقلابي ايفا کنند؟ با طرح اين سئوال، درواقع در پي ضلع ديگري از اين ماجرا هستيم که همان کنشگري مذهب شيعه است. اين مذهب توانايي زيادي در خلق چنين فضاهايي باتوجه به آموزه ها و مباني معرفتي خود دارد. حال، تصويري از مسجد و عناصر فعال ارائه مي دهيم تا بتوانيم فضاي مورد نظر را ترسيم کنيم. عناصر مسجد شيعي: مسجد محيطي است عبادي براي مسلمانان تا مراسم عبادي و مناسک خود را در آن برگزار کنند. درواقع، مؤمنان يا همان مخاطباني که «اهل مسجد» ناميده مي شوند، شرکت کنندگان در اين فضاي مذهبي هستند و روحاني يا امام جماعت رهبري مسجد را برعهده دارد؛ زيرا دو خصيصه مهم عدالت و تقوا (درحد قابل قبول) و آشنايي با مباني ديني را دارد. در مذهب شيعه، مسجد فعاليت مهم سياسي ديگري نيز دارد و آن زنده نگه داشتن روايت هاي تاريخي اي است که فرااسطوره اي اما واقعي هستند. اين روايت ها، همه آرمان مذهب شيعه را در خود جاي داده است و اصلي ترين آنها حادثه عاشورا و کربلاست. مسجد هرساله به بازخواني سوگمندانه و بازشناسي معرفتي اين واقعه مي پردازد و درقالب خطبه و عزاداري شيوه اي از نگرشي انساني را مي پروراند که در طول تاريخ به قوي ترين و عميق ترين خاطره مذهبي شيعه منجر شده است. واقعه عاشورا واقعه اي شگرف اما فرااسطوره اي است؛ زيرا به جاي تخيل هاي انساني از واقعه اي عيني و تاريخي سخن مي گويد. عاشورا فرامعرفتي نيز هست؛ يعني نه تنها همه آموزه هاي ديني را از نو مي آموزد، بلکه بُعدي عملي نيز دارد که علاوه بر نگرش در رفتار مؤمنان نيز اثر مي گذارد. عاشورا به آرمان و الگويي آرماني مي انجامد که همه شيعيان را به عمل وا مي دارد. ازاين روست که در مکتب واقعي تشيع هر روز عاشورا و همه جا کربلاست. شيعيان با الهام از واقعه عاشورا و قيام اقليت حق مدار عليه اکثريت باطل، همواره در پي اسلامي عملي هستند که ظلم را برنمي تابد. کنش شيعيان در حوزه اجتماعي- سياسي نيز کاملاً برگرفته از آرمان عاشوراست که مهم ترين عناصرش عدالت محوري، ظلم ستيزي، حمايت از مظلومان، حقيقت محوري و شجاعت است. عاشورا آموزه اي است عظيم که فرهنگ شهادت را رواج مي دهد و شوقي دروني براي ايجاد جامعه اي آرماني ميان شيعيان برمي انگيزد. حال باتوجه به آنچه گذشت مي توان پي برد که مردم در فضاي اختناق و استبداد ايران آن روز و باتوجه به آموزه ها و مباني معرفتي شيعي، زمينه مساعدي براي انقلاب داشتند. در آن دوران، مهم ترين ساختار تشکيلاتي مسجد بود. البته، در نوشتار ما، کارکرد رسانه اي مسجد بيشتر مدنظر است؛ لذا اين بُعد را بيشتر بررسي مي کنيم. مسجد، سنتي ترين پايگاه رسانه اي در دنياي اسلام است. مسجد با نفوذ در عمقي ترين لايه هاي اجتماعي نوعي همبستگي اجتماعي را ايجاد مي کند و کانون اين همبستگي آموزه هاي ديني است. انقلاب اسلامي ايران نمادي کاملاً ديني دارد و حوادث اجتماعي را در بستر دين بازخواني مي کند. با آسيب شناسي گسست هاي اجتماعي و معرفتي، درمي يابيم که تنها راه پيشرو براي عبور از بحران، آموزه هاي ديني است؛ زيرا ازيک سو آموزه هاي ديني، حيثيتي فعال و عمل گرا دارند و ازسوي ديگر توانايي هدايت افکار عمومي و بسيج مردم، يکي از ويژگي هاي مهم دين در قلمرو نهضت هاي اجتماعي است. مسجد، پايگاه تفسير و تبليغ آموزه هاي دين و حلقه اتصال معارف به لايه هاي اجتماعي است؛ ازاين رو نقش مسجد در پيدايش انقلاب اسلامي بسيار اساسي بود. هر انقلاب يا تحولي که بخواهد ضدساختار عمل کند به فضا و سازماني تشکيلاتي نياز دارد. انقلاب اسلامي انقلاب نخبگان نبوده است که از سازمان تشکيلاتي خاصي بهره مند باشد بلکه انقلاب توده مردم عليه نظام حاکم بوده است. انقلاب اسلامي براي پروراندن گفتمان بازگشت و ترويج خودآگاهي اجتماعي به فضايي خارج از ساختار قدرت نياز داشت. فضايي که از طريق مساجد در دسترس بود. مساجد، شبکه گسترده و سامان مندي داشتند که به جهت اشتراک فضا و متن، مفاهيم منسجم فراواني را توليد کردند (مفاهيم انقلابي). همچنين، مساجد عمومي ترين نهاد جامعه بودند که با کمک عموم مردم، کنش هاي اجتماعي بزرگي داشتند. گرچه موانعي وجود داشت، اما مسجد تنها فضاي حوزه اشتراک همگاني بود و هيچ طبقه بندي، جنسيت و شرطي در آن وجود نداشت. مسجد، مهم ترين کانون فعاليت عوامل انقلابي بود؛ زيرا روحانيان، که پيشروترين گروه در انقلاب بودند، امام مساجد بودند و ازطريق منبر، آرمان هاي مقاومت را به گوش مخاطبان مي رساندند. مسجد، تنها کانوني بود که در آن تبعيض، تقسيم بندي و طبقه بندي بين امام و مأموم وجود نداشت. عناصر درون مسجد، مشارکت مشورتي و همگاني داشتند و اين فضا بهترين زمينه بود براي خلاقيت، نوآوري و رشد طبيعي انسان هاي حاشيه نشين. چنين فضايي به ظهور و شکوفايي استعدادهايي منجر شد که تاقبل ازآن در چنبره استبداد گرفتار شده و انسان هايي حاشيه نشين بودند. چنين شد که کليدواژه هاي مردم، روحانيت شيعي و مسجد، سه ضلع انقلاب اسلامي ايران را بر محور مذهب کنشگر شيعه پديد آوردند، اما مساجد دو کار عمده ديگر را نيز بايد پشتيباني مي کردند: حفظ و تداوم حرکت انقلاب و آفرينش نظام مدني ديني. مرحله دوم بعد از جنگ تحميلي اتفاق افتاد و با توسعه و نوسازي يا بازسازي زيرساخت ها همزمان شد. تصميم گيران کشور در پي ارائه مدلي از توسعه بودند که بتوانند مشکلات اقتصادي را برطرف و و الگو و بوم فرهنگي ايراني را نيز رعايت کنند. در برخي از موارد، مدل توسعه ارائه شده به شکاف فرهنگي در جامعه و رشد نسبي ثروت در بخشي از جامعه منجر شد. مسجد نيز که اصيل ترين پايگاه فرهنگي و ديني جامعه بود، بدر برخي از موارد، نتايجي نامناسب بروز مي داد. در همين زمان، براي مسجد، نهادهاي رقيب به وجود آمد که موازي کارکردهاي مسجد بودند؛ لذا در اين مرحله، گاه نقش مساجد رو به افول نهاد. هرچند، باتوجه به قدمت و ديرپايي اين نهاد، باز فقط مسجد بود که اصلي ترين پايگاه مردمي براي مواقع حساس بود. براي دستيابي به تمدن بايد علت هاي چهارگانه فاعلي، مادي، صوري و غايي حاضر باشد، يعني زماني جامعه آماده رعايت نظم مدني باشد. حصول تمدن مبتني بر ملاک هاي مختلفي است که هريک ضروري و بايسته اند و زمينه فرهنگي جامعه متمدن به شمار مي روند. دراين راستا، مسجد پيشاني تمدن خواهد بود. مسجد هم بنياني ترين عنصر هنري، معماري و زيبايي شناختي تمدن ديني است و هم اصيل ترين پايگاه معرفتي براي شهروندان تمدن ديني. لذا خلق نظام تمدني به نظر حساس ترين مرحله است؛ زيرا نيازمند طراحي نظام معرفتي اي است که به پديداري تمدن اسلامي ايران منجر مي شود تا در سايه آن بتوان به تعريف جهاني از شيعه و اسلام دست يافت و الگويي کارآمد به جهانيان ارائه داد. چنين نظامي جوابگوي نيازهاي انسان معاصر است و غنايي از معنويت در بر دارد که خلأ ارزش هاي پسامدرن را پر مي کند. برنامه ريزي براي بهره از مساجد، همه اين عناصر ضروري را بايد در کانون مسجد گرد آورد و روحاني اي آگاه را مسئول آن کرد. اين امر دو جهد را مي طلبد: 1- نگاهي امروزي به مفهوم واقعي اجتهاد و گريز از حاشيه نويسي، ترجمه و تقليد 2- نگاهي ديروزي به امروز و اجتناب از سطحي زدگي، دنيازدگي و ماده انگاري همه چيز. تلفيق اين دو مي تواند، هم ساحت پيشرو را تسويه کند و هم سياحت پشت سر را منقح گرداند. اين کاري است بسيار دشوار و فقط از عهده عالمان و فرزانگان بر مي آيد؛کساني که در تعصب زمان و مکان نمي مانند و فراتر از زمانه خويش و با الهام از آموزه هاي ديني روزنه اي به فردا مي گشايند. براي اينکار نيازمند تحولي دروني در همه عناصر مؤثر در مسجد هستيم که اميد است اتفاق افتد. * منبع: روزنامه رسالت، یکشنبه 10 شهریور 1392