Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 172117
تاریخ انتشار : 1 بهمن 1392 0:0
تعداد مشاهدات : 174

بازتاب انقلاب اسلامی ایران بر اروپای غربی (بخش اول)

انقلاب اسلامی ایران با مایه های اثربخش خود، به کلیه کشورها وارد شده و در هر کجا بنا به شرایط و مقتضیات، در نقطه ای از زمان، کشوری را به تحول و جنبش کشانده است. بخش اول چکیده هدف این نوشتار، تبیین بازتاب های انقلاب اسلامی بر اروپای غربی براساس نظریه پخش است. با بررسی روابط سیاسی جمهوری اسلامی و کشورهای اروپای غربی بر مهم ترین مسایل بین آنها از زمان پیروزی تا دوره گفتگوهای انتقادی و فراگیر و پس از 11 سپتامبر از نظر مبدأ و مقصد پخش بازتاب های انقلاب اسلامی تأکید شده است. در مبحث موضوع پخش نیز کوشیده ایم تا با استفاده از روش های متداول در سنجش بازتاب های انقلاب اسلامی و با ارائه شواهد عینی برای اثبات این اثرگذاری، بازتاب احتمالی انقلاب اسلامی بر این کشورها را جستجو کنیم. در پایان پژوهش به موانع و چالش های پیش روی جمهوری اسلامی در صدور انقلاب به اروپای غربی پرداخته شده است. واژگان کلیدی بازتاب انقلاب اسلامی، اروپای غربی، اسلام و اروپا، صدور انقلاب. مقدمه پیروزی انقلاب اسلامی ایران یکی از رخداد های مهم سیاسی و اجتماعی نیمة دوم قرن بیستم به شمار می آید که در دوبُعد داخلی و بین المللی تأثیر بنیادینی از خود به جای گذاشته است. این انقلاب توانست ضمن طرح اسلام به عنوان نیرویی قدرتمند در جهان مدرن، بر نظریة پایان دورة دین، مهر بطلان بزند و رهیافت های متفکران غربی در جدایی دین از سیاست را که به طور عموم تحت تأثیر تجارب غربی قرار داشت، به چالش بکشد. این انقلاب در عصری با نیروی محرکه و تحول زای ارزش های دینی به پیروزی رسید که آن را عصر پایان دین و باورهای دینی می نامیدند و دین را به جوامع ابتدایی بشر نسبت می دادند. با انقلاب اسلامی ایران دین به عنصری تعیین کننده در حوزة عمومی زندگی انسان ازجمله جامعه و سیاست تبدیل شد و جنبه های معنوی و ربانی وارد زندگی روزمره، اجتماعی و سیاسی شد. اسلام توانست هم از جنبة نظری (تئوریک) و هم از بعد عملی (پراتیک) عینیت یابد و ظهور و تجلی و مصداق بیرونی و خارجی پیدا کند. (خرمشاد، 1387: 47) با استقرار چنین نظام سیاسی اسلامی در ایران است که غرب عنوان «اسلام سیاسی» و رهبری آن در جهان را به ایران نسبت می دهد. به گفته «گراهام فولر»: قبل از انقلاب [اسلامی] ایران، ایالات متحده هرگز از اسلام سیاسی چیزی نشنیده بود. انقلاب ایران شوک عمده ای برای سیاست ایالات متحده بود؛ ایالات متحده به همراه بیشتر کشورها در غرب و دیگر مناطق، از اسلام سیاسی بیمناکند و به طور کلی ترجیح می دهند که اسلام سیاسی به قدرت نرسد. (فولر، 1376: 30 و 31) انقلاب اسلامی از آغاز پیروزی با ارائه گفتمان جدید خود باعنوان نه شرقی نه غربی، نظم کهن و سنتی تعلق و وابستگی به یکی از دوبلوک شرق یا غرب را به طور جدی و عملی به چالش کشید. مردود اعلام کردن این نظم کلاسیک مهم ترین چالشی بود که انقلاب اسلامی پیش پای نظام بین الملل در پایان دهة هفتاد قرار داد. (خانی، 1387: 343) همان طور که «جان اسپوزیتو» گفته است: انقلاب اسلامی به دلیل جذابیت شعارها، هدف ها، روش ها، محتوا، نتایج و سابقة مشترک دینی و تاریخی و شرایط محیطی منطقه ای و بین المللی، پدیده ای تأثیرگذار در جهان اسلام بوده است. (اسپوزیتو، 1382: 244) چگونگی بازتاب انقلاب اسلامی ایران و شاخصه های عینی آن، سؤال اصلی پژوهش پیش روست. فرضیه ما بازتاب های فرهنگی باوجود چالش ها و امواج رقیب در این موضوع است. با این حال، اثبات اثرگذاری انقلاب اسلامی در کشورهای مسلمان به خودی خود، امری دشوار است ـ چه رسد به کشورهای غیرمسلمان ـ و این، به سبب محرمانه و سیاسی بودن اطلاعات و کلان بودن متغیرها و پیچیده شدن تحلیل و تئوری است. همچنین نسبی بودن بازتاب ها و اثرات این پدیده سبب شده تا نتوان مقیاس دقیقی برای اندازه گیری ارائه داد. در بررسی کلی از مطالعاتی که در بازتاب های انقلاب اسلامی بر اروپای غربی صورت گرفته، به نظر می رسد عمده این مطالعات در حوزة سیاست و روابط خارجی مرتبط با مباحث و مناسبات اسلام و غرب است. ضمن آنکه بسیاری از این مطالعات، مربوط به سال های ابتدایی انقلاب اسلامی بوده و شامل تحولات جدید نمی شود. چارچوب نظری در تبیین بازتاب انقلاب اسلامی ایران، همچون دیگر انقلاب ها، رهیافت های نظری متعددی از نظریات همگرایی منطقه ای و جهانی و کارکردگرایی گرفته تا نظریة پخش، کاربرد دارند. در این پژوهش با درنظرگرفتن شرایط مختلف بازتاب انقلاب اسلامی بر کشورهای اروپای غربی نظیر دوری سرزمینی، بافت اجتماعی ـ فرهنگی نامتجانس و نوع بازتاب ها که به طور معمول فرهنگی بوده است، نظریة «پخش» یا «اشاعه» را در بازاندیشی این تأثیرات برگزیده ایم. نظریة پخش به دلیل ماهیت فرهنگی آن، قابلیت تفسیری یا توضیحی چشمگیری برای نشان دادن تأثیرات فرهنگی انقلاب اسلامی بر دیگر نواحی دارد. (Kuper, 1985: 203) اشاعه یا پخش عبارتست از فرایندی که طبق آن، فرهنگی که علامت مشخصة جامعه ای است، در جامعة دیگری به عاریت گرفته و پذیرش می شود. (پانوف، 1368: 113) پخش، شامل انواعی چون جابه جایی ، سرایتی و سلسله مراتبی است. لازمة پخش، جابه جایی و انتقال فیزیکی فرد یا گروهِ حامل اندیشه است. (جردن و راونتری، 1380: 162) در پخش سلسله مراتبی، پدیده ها از طریق توالی منظم دسته ها و طبقات، منتقل و گسترش می یابند. (همان: 163) در پخش سرایتی، گسترش عمومی ایده ها بدون درنظرگرفتن سلسله مراتب صورت می گیرد. دونوع پخش سلسله مراتبی و سرایتی از نوع پخش هایی هستند که با سرعت انتشار بالایی از نوع پخش انبساطی اند. (همان: 160) در تبیین و مطالعة بازتاب های هر نوآوری سیاسی براساس نظریة پخش، مبدأ و مقصد، بازه زمانی، ابزارها و کانال ها و درنهایت، موضوع پخش واکاوی می شود. همچنین موانع پخش و امواج رقیب از عوامل کاهش دهنده به شمار می رود که در بررسی بازتاب های پدیده و پخش آن بایستی در نظر گرفته شود. (برزگر، 1382: 29) 1. مبدأ پخش: مکانی است که خاستگاه نوآوری و صدور پیام ها و ارزش های جدید است. 2. مقصد پخش: مکان هایی است که محتوای پخش یا جریان مداوم پخش به این مکان ها می رسد. 3. زمان: دورة زمانی می تواند به صورت مداوم و یا به حالت دوره های متمایز از یکدیگر و متوالی در نظر گرفته شود. 4. مسیرها و ابزارهای پخش: چنان که در نظریة پخش گفته می شود، دست کم به افرادی نیاز است که با رفتار خود باعث شوند تا جریان اشاعه خودبه خود مانند یک تودة برفی که به «بهمن» تبدیل می شود، ادامه یابد. (حشمت زاده، 1381: 94 و 95) 5. موضوع پخش: موضوعات فرهنگی نظیر شیوع مدهای لباس یا موضوعات فیزیکی ـ فرهنگی نظیر مبارزات انقلابی و چریکی دهقانان روسیه و انقلابی های کوبا و ... جملگی می تواند موضوع پخش قرار گیرد. 6. موانع پخش: موانع، چالش ها و امواج رقیب ممکن است امواج پخش پدیده را مغشوش ساخته و از مسیر صحیح آن منحرف کند. (برزگر، 1382: 29) روش تحقیق ادعای اثرگذاری انقلاب اسلامی به دوطریق قابل طرح و دفاع است: 1. اعترافات و اطلاعات مستقیم و آشکار 2. تحلیل، استدلال و اثبات غیرمستقیم. (حشمت زاده، 1387: 292) در روش دوم، استفاده از شیوه های آمایش اطلاعات، اصل توالی، تقارن، تشابه و روش تاریخی و جغرافیایی به اثبات بازتاب انقلاب اسلامی در کشورها کمک می کند. (همان: 26 و 37) در سنجش این بازتاب ها بر اروپای غربی، علاوه بر اعترافات و اطلاعات مستقیم با استناد به اصل تشابه و هم شکلی (مثلاً شعارهای تظاهراتی، شیوع رفتارهای مذهبی و ...) می توان اثرپذیری پدیده های ناشی از انقلاب اسلامی را به روش دقیق تری بررسی کرد. بازتاب انقلاب اسلامی بر اروپای غربی هر سه گونة پخش جابه جایی، سرایتی و سلسله مراتبی را می توان به نحوی در مطالعة موردی بازتاب انقلاب اسلامی بر اروپای غربی بررسی کرد. نمونه ای از مصادیق پخش جابه جایی در اعزام مبلغان به این کشورها و دعوت از نخبگان خارجی است. در پخش سرایتی، تسری موضوعات پخش به نزدیک ترین اقشار، افراد و مناطقی است که در مجاورت تغییر و نوآوری قرار دارند. «اثر همسایگی» در پخش سرایتی، عامل کلیدی تلقی می شود. در پخش سلسله مراتبی نیز می توان نقش عنصر «پیشاهنگ ها» را برجسته کرد. موقعیت استراتژیک ایران و قدرت «فرهنگی» انقلاب اسلامی در پخش سلسله مراتبی آن جایگاه ویژه ای دارد. بدین سبب، ایران تلاش می کند با تأثیرگذاری بر نخبگان فرهنگی، سیاسی و مذهبی و جذب آنان به انقلاب، روند اشاعة فرهنگی را به گونه سلسله مراتبی محقق سازد. 1. مبدأ پخش ضمن آنکه انقلاب اسلامی خود مبدأ پخش بوده، از طریق ایجاد کانون های پخش ثانویه، به بازتولید و رشد گفتمان های بدیل نیز منجر شده است؛ به ویژه در دهة سوم انقلاب، با گذر زمان و تراکم و اشباع پیام های انقلاب اسلامی در منطقه، به تدریج این پخش به جای تک مرکزی به چندمرکزی تغییر وضعیت می دهد. (برزگر، 1382: 36) برخی کانون های ثانویة پخش، نظیر جنبش های مقاومت در لبنان و فلسطین و گروه هایی در عراق، به انتقال هویت اصیل اسلامی، به ویژه در انگلستان اقدام کرده اند. 2. حوزه، مقصد و مکان پخش به طور طبیعی محیط حوزه های پخش، گاه پذیرا (دارای تجانس فکری، فرهنگی، دینی، اجتماعی و اقتصادی) و گاه ناپذیراست. عوامل پذیرا موجب ایجاد زمینه های مساعد و هم گرایی و عوامل ناپذیرا موجب تأثیرپذیرنبودن از پیام های انقلاب اسلامی و واگرایی از آن می شوند. (رفیع پور، 1376: 88) در بررسی بازتاب های انقلاب اسلامی بر اروپای غربی به این موضوع برمی خوریم که امواج پخش، وارد محیطی می شود که در میان بیشتر آحاد این جوامع، محیطی ناپذیرا و دارای شکاف های عمیق مذهبی، فکری و فرهنگی، زبانی، اقتصادی، نژادی و ... با انقلاب اسلامی وجود دارد. ضمن آنکه به دلیل دوردست بودن بعد مسافت، انتظار تأثیر انبوه پخش انقلاب بر این کشورها نمی تواند انتظار معقولی باشد. با وجود این، کانون ها و مقاصدی پذیرا در این مناطق وجود دارد که امواج و پیام های انقلاب را جذب و دریافت کرده اند. مسلمانان و به ویژه شیعیان در منطقه مذکور از این کانون های مهم به شمار می آیند. 3. زمان برخی اندیشمندان بر این اعتقادند که بازتاب های انقلاب اسلامی و به تعبیر گراهام فولر «تأثیر رفلکسی انقلاب» (فولر، 1373: 156) تنها در نخستین سال های انقلاب بسیار گسترده و فزاینده بوده و پس از آن به تدریج، با گذشت زمان شعاع این اثرات محدودتر شده است. آنها در بررسی عوامل کاهش دهنده تأثیرات در کنار افزایش مسافت، گذشت زمان را نیز عامل مهمی در کاهش تعداد پذیرندگان تلقی می کنند و معتقدند میزان پذیرش با افزایش زمان کاهش می یابد. (جردن و راونتری، 1380: 26) به عنوان نمونه «نیکی کدی» معتقد است تأثیرات محسوس انقلاب اسلامی و الهام بخشی، برای بسیاری از جریان های اسلامی در جهان اسلام صرفاً محدود به زمان وقوع انقلاب و چند ماه پس از پیروزی آن است. (Keddie, 1980: 118) این نوشتار بر این باور است که نگاه خطی در بازاندیشی اثرات پدیده هایی همچون انقلاب اسلامی و ساده سازی آن در تحلیل های این چنینی، ضمن خدشه در درک و دریافت از واقعیات، پیش بینی نتایج و آثار را در عمل، دچار نقایصی می کند. این بازتاب ها در زمان های متفاوت، شرایط متغیر ایران، کشور مقصد، منطقه و نظام بین الملل به گونه ای سیال دچار قبض و بسط می شود که بایستی در تجزیه و تحلیل این موضوع لحاظ شود. در مطالعه موردی اروپای غربی، بازتاب انقلاب اسلامی در دوره های زمانی، از وقوع انقلاب تا پایان جنگ سرد و از پایان جنگ سرد تا واقعه 11سپتامبر و از این واقعه تاکنون، تجربه های تأثیرگذار متفاوتی برجای گذارده است. هرچند این دوره های کلی نیز بازه های زمانی جزئی تری را شامل می شود. آنچه اکنون پس از گذشت سی سال از پیروزی انقلاب اسلامی ارزیابی می شود، این است که در پس واژگان ترکیبی خنثایی مانند «اسلام و اروپا»، (ورتوک و پیچ، 1380: 333 ـ 328) «اسلام و غرب»، (کارلسون، 1380: 194 ـ 13) «سیمای اسلام در اروپا»، (منصوری، 1382: 165 ـ 11) درواقع، سخن از اسلام سیاسی در غرب و اروپاست؛ چون دیگر سخن از اسلام منفعل و صرفاً اسلام ـ دین و اسلام ـ فرهنگ نیست، بلکه سخن از اسلام فعال و پویا و عمل گرا یعنی اسلام ـ تمدن و اسلام ـ سیاست است. بنابراین، مرزهای اسلام سیاسی بسیار بیشتر از آنچه که انتظار می رفت در حال گسترش است. (خرمشاد، 1387: 49) 4. مسیرها، مجاری و ابزارهای پخش فراتر از پخش غیرارادی یا رفلکسی، دولت ایران نیز، نه تنها مانعی برای پخش نوآوری ایجاد نکرده است، بلکه خود، عامل پخش شده و با اتخاذ سیاست «صدور انقلاب» امکان انتقال با سهولت بیشتر آن را فراهم ساخته است. (برزگر، 1382: 36) اصل صدور انقلاب با استفاده از چهار استراتژی الگوسازی، تبلیغ و آگاه سازی، آموزش و حمایت از نهضت های آزادی بخش (محمدی، 1381: 71) در تعامل با دیگر کشورها به کار رفته است. 5. موضوع پخش موضوع پخش انقلاب اسلامی طیف متنوع و وسیعی از انواع تأثیرات را تشکیل می دهند که عبارتنداز: لباس و پوشاک اسلامی، حضور بیشتر در مساجد و مکان های مذهبی و رونق گیری مساجد از جوانان، تأسیس سازمان های مذهبی و مبارز، جدی شدن موضوع دین برای جوامع مسلمان نشین، الهام گیری از تاکتیک های مبارزاتی انقلاب اسلامی، مطالبات اجرای شریعت و احترام به شعائر مذهبی، اعتماد به نفس سیاسی، ترویج و تقویت آرمان مبارزه با اسرائیل، ایده وحدت شیعه و سنی، ایجاد جامعه و دولت اسلامی. یک. نمود های عینی بازتاب انقلاب اسلامی بر اروپای غربی الف) رشد و افزایش شمار مسلمانان و شیعیان اروپای غربی بزرگ ترین ره آورد انقلاب اسلامی، استقرار حکومت الهی و اسلامی در جهانی سکولار و در عصری است که دین، نقش بیشتری در زندگی خصوصی فرد داشت. احیای ارزش های اسلامی و دینداری متأثر از امواج جهانی انقلاب اسلامی ایران، سبب شده تا اسلام در اوایل قرن بیست ویکم به عنوان دومین دین اروپای غربی به شمار رود. شاهد این مدعا بیش از 16 میلیون مسلمانی است که در کشورهای این قطعه از خشکی پراکنده اند. (بشاری، 1385: 77) «پیتر فورد» معتقد است: گرایش جوامع غربی به دین مبین اسلام و گسترش هویت جویی و رفتار مذهبی بین جوانان مسلمان این کشورها موضوعی غیرقابل انکار است که به رغم تلاش رسانه ها و کوشش دولتمردان در پنهان نگهداشتن این موج اسلام خواهی، شاهدیم که این جریان توجه عموم جامعه را به خود جلب نموده است و هر روز شاهد گرایش بیش از پیش این جوامع و به ویژه زنان به اسلام هستیم. (فورد، 1384: 54) رشد سریع مسلمانان در اروپای غربی، هرچند متأثر از علت های متعددی ازجمله مهاجرت و نرخ بالای زاد و ولد میان جمعیت مسلمانان است، اما تقویت آگاهی های دینی و هویت جویی مسلمانان و رشد چشمگیر گروندگان به اسلام، بی شک به میزان نسبتاً زیادی متأثر از موج اسلام خواهی انقلاب اسلامی ایران است. از طرفی، تعیین میزان دقیق جمعیت و رشد مسلمانان در اروپا به دلایل زیادی ازجمله حساسیت دولت ها، بس مشکل است. دست کم بیش از پنج درصد جمعیت اروپای غربی را مسلمانان تشکیل می دهند و این رشد تا ده درصد در سال 2020 پیش بینی شده است. فرانسه بیشترین میزان مسلمان (6 تا 10 میلیون) را در اروپای غربی دارد و سپس آلمان و انگلیس در ردیف دوم و سوم قرار دارند. در آلمان حدود 5/3 میلیون و در انگلیس هم اکنون حدود دو میلیون مسلمان وجود دارد. از سی سال پیش تاکنون شمار مسلمانان میلان بیست برابر افزایش یافته است. (www.islamineurope.com) شیعیان نیز به همین نسبت رشد قابل ملاحظه ای داشته اند. در انگلیس دویست هزار، آلمان چهار هزار، و بلژیک ده هزار شیعه زندگی می کنند و انگلیس به عنوان «پایتخت اسلام در اروپا» شناخته می شود. بیست و پنج درصد مسلمانان هلند نیز شیعه اند. (جعفریان، 1387: 677 ـ 659) جمعیت مسلمانان اسپانیا رقمی بالغ بر 3/1 میلیون نفر تخمین زده می شود. بنابر آمار منتشرشده اتحادیه جوامع مسلمانان اسپانیا، در فاصله سال های 2003 تا 2008 رشد تعداد مسلمانان در این کشور اروپایی بیش از دوبرابر شده و تنها در سال 2008 بر تعداد مسلمانان اسپانیا 165 هزار نفر افزوده شده و تعداد کل مسلمانان این کشور را به 3/1 میلیون نفر رسانیده است. (saphirnews.com) امروزه پس از مسیحیت، اسلام به عنوان دومین دین بزرگ در سوئد به شمار می رود و مسلمانان حدود سه درصد (300 هزار نفر) از جمعیت نُه میلیون نفری این کشور را تشکیل می دهند. اسلام دومین دین بزرگ در نروژ نیز هست و مسلمانان بیش از دو درصد از جمعیت این کشور را تشکیل می دهند. در سال 2007 آمارهای دولت نروژ حدود هشتاد هزار نفر را در جوامع اسلامی ثبت کرده بود که در مقایسه با سال پیش از آن ده درصد افزایش داشته است. در سوئیس نیز شمار مسلمانان از سال 1990‬میلادی همچنان رو به افزایش است و آمار مسلمانان به چهارهزار نفر می رسد. در دانمارک، مسلمانان بزرگ ترین اقلیت مذهبی محسوب می شوند و طبق آمارها فقط در سال 2005، پنج هزار دانمارکی مسلمان شده اند. (برای آمار مسلمانان اروپای غربی ر.ک: بشاری، 1385: 76)‬‬ به علاوه انقلاب اسلامی توانسته است با تصحیح تصویر زن مسلمان، تأثیر مضاعفی بر زنان اروپای غربی داشته باشد. شاهد این مدعا رشد شگفت انگیز گرایش به اسلام بین زنان این کشورهاست. به عنوان نمونه در آلمان 10 هزار نفر در سال 2007 به اسلام گرویده اند که 62 درصد آنها را زنان تشکیل می دهند. (http://tabnak.ir/pages/?cid=25065) تحصیل کردگان، گردشگران به کشورهای اسلامی و کشیش ها و کاتولیک های سرخورده از تعالیم کلیسا بخش دیگری از تازه مسلمانان به شمار می روند. ب) تقویت رفتار مذهبی و هویت جویی مسلمانان، افزایش اقبال عمومی نسبت به فرایض دینی و حساسیت های اسلامی انقلاب اسلامی در انقلابی که به نام خدا صورت گرفت، اسلام را دوباره در همه جا ازجمله در اروپا، از حاشیه به متن آورد و گفتمان معنویت و مذهب را روحی تازه بخشید. احیای شعائر دینی در انقلاب اسلامی در سال 1979 به بعد به طور چشمگیری در این کشورها گسترش یافته است. از نخستین و بارزترین نتایج هویت جویی مسلمانان اروپایی، گرایش آنان به ظاهری مذهبی و مشارکت در گروه ها و اجتماعات اسلامی است. براساس نظرسنجی های به عمل آمده، مشخص می شود که مسلمانان در اروپا بیشتر از قبل به مساجد می روند و به شعائر ماه رمضان پایبندتر شده اند و در مقایسه با ده سال گذشته زنان بیشتری حجاب می گیرند. (بی نا، 1380: 26) گسترش روزافزون مشارکت مردم و به ویژه مسلمانان در اعیاد و مراسم اسلامی روز جمعه و جماعات، آرایش اسلامی مردان و رشد حجاب به عنوان سمبل زن مسلمان و حضور در مساجد و تشکل های مذهبی، نشان از بالندگی نهال اسلام در اروپای غربی است. (بی نا، 1384) افزایش تعداد مساجد و مراکز مذهبی، یکی دیگر از شاخصه های مهم این امر است. به عنوان نمونه در سال 1984، فقط دوازده نمازخانه در ایتالیا وجود داشت که هم اکنون به 350 عدد رسیده است. در آلمان تا 2000 نمازخانه، انگلیس 700 مسجد، اتریش 200 نمازخانه، ایتالیا 300 مسجد، هلند 400 نمازخانه و در فرانسه 1600 مسجد، به ثبت رسیده که این تعداد در سال 1970، 33 عدد بوده است. (www.salaam.com، 6 اکتبر2005) توجه به کتاب خوانی و مطالعة آثار دینی ازجمله قرآن کریم و رشد مطبوعات اسلامی از دیگر نشانه های این بازتاب هاست. حتی فروش (هدیه) قرآن در دانمارک و هلند (کشورهای اهانت کننده به پیامبراکرم(ص) ) به عنوان پرفروش ترین کتاب سال، نشان از قوت تأثیرپذیری مردم از اسلام دارد. رشد مؤسسات خیریه اسلامی و بانک های بدون ربا، تغییر کتب درسی با استفاده از آموزه های اسلامی (به عنوان نمونه در آلمان) و روند رو به رشد مدارس غیرمختلط، از دیگر نشانه های این امر است. همچنین در میان افزایش تقاضای مسلمانان و غیرمسلمانان، عرضه غذای حلال در سراسر اروپا به روندی عادی و حتی در حال رشد، تبدیل شده است. (خبرگزاری فارس، 7/7/88، کد 88070611614) ارزش کلی بازار حلال اروپا در حال حاضر 99 میلیارد دلار تخمین زده شده است، درحالی که ارزش بازار جهانی 639 میلیارد دلار است. حساسیت های اسلامی، حتی خود را در گرایش به استفاده از نام ها و عناوین اسلامی بر اشخاص و مؤسسات آشکار کرده است. به عنوان مثال، در برخی شهرهای ایتالیا، بلژیک و انگلیس نام «محمد» در صدر اسامی نوزادان گزارش شده است (بی نا، 1388: 64) که نشان از علاقه روزافزون مردم این کشورها به اسلام است. آمارهای به دست آمده در سال 1990 درباره احیای تفکر دینی نشان می دهد که تقریباً 70 درصد مردم اروپا احساس دینداری می کنند. تظاهرات هزاران تن از دختران مسلمان فرانسوی (و دیگر مسلمانان در حمایت از آنان) در اعتراض به ممنوعیت استفاده از حجاب اسلامی در مدارس، نشانه آشکار دیگری از پایبندی به هویت و ارزش های اسلامی در این جوامع است. برخلاف تمام غربت اسلام در اروپا، انقلاب اسلامی سبب شده که اسلام به عنوان یک دین، احساس قرابت و هم بستگی قابل توجهی بین مسلمانان این منطقه هم ایجاد کند. گرایش های پراکنده ای که امروزه در شرف ظهور و شکل گیری است، طلیعه ای امیدوارکننده از نوعی بیداری و خودآگاهی ملت های آنهاست. (کاظمی، 1377: 168) ج) رشد مطالبات سیاسی و مشارکت بین المللی مسلمانان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مشارکت بین المللی مسلمانان اروپای غربی، تقویت احساس تعلق آنها به امت واحد اسلامی و افزایش حساسیت در مقایسه با تحولات جهان اسلام فزونی گرفته است که جلوه اولیه این امر، در اعزام به سفر حج دیده می شود. برای نمونه در سال 2008 بیش از 25 هزار مسلمان فقط از فرانسه عازم سفر حج شده اند که این تعداد، از کشور اسلامی مراکش بیشتر بوده است. افزایش مطالبات سیاسی مسلمانان اروپایی در قالب افزایش تقاضا برای اسلامی تر شدن قوانین و وادارکردن دولت به واکنش های مثبت و اقناعی نیز چشمگیر بوده است. برای مثال، در فرانسه تشکل هایی همچون اتحادیه ملی مسلمانان و اتحادیه سازمان های اسلامی بخش های گسترده ای از مسلمانان فرانسه را مشمول خود کرده اند و بسیار سیاسی اند. (زرکا، 1388: 5) از مهم ترین تأثیرات انقلاب اسلامی، ترویج استکبارستیزی و رویارویی با گفتمان سکولاری حاکم بر نظام بین الملل بوده است. به تعبیر روزنامه تایمز لندن: برای اولین بار یک کشور مسلمان به طور موفقیت آمیزی قدرت های بزرگ غربی را به مبارزه طلبید، آنان را تحقیر کرد و به منافع مادی شان خسارت وارد کرد». (بی نا، 1368) ازهمین رو، نفرت مردم اروپا از امریکا و اسرائیل روزبه روز افزون تر می شود تا جایی که برخی دولت های غربی نظیر فرانسه، بلژیک، اسپانیا، پرتغال و سوئد از برخی قطعنامه های شورای امنیت برضد اسرائیل حمایت کرده اند. انبوه تظاهرات های ضدجنگ و راهپیمایی ها علیه جنایات اسرائیل (ازجمله در غزه و لبنان) نشانه های بارز این نفرت فزاینده است. صدها کتاب، مقاله، پژوهش و تحلیل اروپایی ها درباره انقلاب اسلامی و حتی حدود 55 هزار سایت فقط در مورد امام خمینی(ره) نشان می دهند که ایران اسلامی ذهن غرب را به خود مشغول کرده است؛ درحالی که قبل از انقلاب اسلامی، ایران تنها در بین برخی دولتمردان و سیاستمداران رده بالا و برخی کمپانی های فروش اسلحه شناخته شده بود. (جرجیس، 1382: 69) یکی از مصادیق بازتاب انقلاب اسلامی در ابراز هویت دینی ـ سیاسی مسلمانان اروپایی، حجم بالای تظاهرات در حمایت از فتوای امام(ره) ضد «سلمان رشدی» بود. همچنین تظاهرات گسترده در اعتراض به انتشار کاریکاتورهای روزنامه دانمارکی «یولند پستن» در 2005 دربارة پیامبر اسلام، نشان دهنده افزایش حساسیت های مذهبی در این جوامع است. تظاهرات گستردة مسلمانان برلین در اعتراض به فیلم «فیلمی که تمام نشده» ساخته رژیم اشغالگر قدس و همچنین تظاهرات بر ضد اقدام بی رحمانة این رژیم در حمله به کاروان آزادی در سال 2010، شاخص دیگری از افزایش حساسیت های ضداستکباری و ظلم ستیز توده های این کشورها دارد. د) نهادسازی، تأسیس و گسترش مؤسسات مذهبی همسو با انقلاب اسلامی از انقلاب سال 1979 تا امروز شاهد رشد قابل توجه مراکز و مؤسسات اسلامی و شیعی در اروپای غربی هستیم که در اساسنامه یا مواضع و بیانیه های خود به حمایت از جمهوری اسلامی برخاسته اند. در انگلیس، قبل از سال 1979 تعداد معدودی مراکز اسلامی همچون «انجمن توحید لندن» وجود داشت که هم اکنون این مراکز رشد شگرفی داشته اند. «انجمن توحید لندن» ازجمله مراکز فعال بدنه دانشجویی ایران در خارج از کشور است که دو تن از افراد فعال این انجمن در گروگان گیری سفارت ایران در لندن به شهادت رسیده اند. مرکز اسلامی انگلیس، حوزة علمیه لندن، پارلمان اسلامی انگلیس، کالج مسلمانان، مرکز مطالعات اسلامی در آکسفورد، بنیاد اسلامی در مارکفیلد، مرکز مطالعات اسلام و مسیحیت در دانشکده های اوکس در بیرمنگام نیز ازجمله این مؤسسات است. مؤسسه امام علی(ع) ، مؤسسه آل البیت لندن که دارای 400 مدرسه، آموزشگاه و مراکز اسلامی در دنیاست، در ارتباط با ایران و برای تدارک کتب حوزه های علمیه فعالیت می کند. دانشگاه جهانی مجازی اهل بیت^، همچنین باشگاه جوانان مسلمان انگلیس، حوزة علمیة لندن، حوزة علمیة امام حسین(ع) ، کالج شهرستانی، جامعةالمنتظر در منچستر، حوزة علمیة المهدی در بیرمنگام و حوزة علمیة القائم نیز در این زمینه ها فعال شده اند. (www.hawzah.net) جامعه شیعیان لندن، مرکز آموزشی فرهنگی والعصر، مؤسسه امام مهدی(ع) ، حسینیه رسول الله الاعظم، اداره جعفری، محفل علی(ع) ، مجمع جهانی اسلامی (جعفریان، 1387: 663 ـ 659)، مرکز اسلامی اهل بیت و شورای امامان ایرلند نیز به فعالیت درباره اهل بیت مشغولند. (www.en.wikipedia.org) در آلمان، مرکز اسلامی فرانکفورت و مرکز اسلامی هامبورگ که از قبل از انقلاب اسلامی فعال بوده است، از مراکز مهم فعالیت ایرانی ها در آلمان است. (نیلسون، 1372: 37) مرکز اسلامی فرهنگی ایرانیان در برلین، شورای مرکزی مسلمانان آلمان شامل هجده سازمان مرکزی اسلامی نیز ازجملة این مؤسسه ها هستند. مجلس اسلامی شیعیان آلمان، آکادمی اسلامی آلمان، انستیتوی علوم انسانی و علوم انسانی آلمان و مرکز اسلامی آخن در زمرة این نهادها قرار دارند. در سال 1976 میلادی، بیست مؤسسة اسلامی در فرانسه به ثبت رسیده است. (www.salaam.com) در حال حاضر، چندین حوزه علمیه و 3000 مؤسسه محلی مسلمانان، شورای دینی و فدراسیون ملی مسلمانان فرانسه دارای 100 اتحادیه سازمان های اسلامی و ... مشغول فعالیتند. برای نمونه، یکی از این انجمن ها به نام «ندای اسلام» بزرگ ترین تظاهرات های ضد سلمان رشدی را سامان داده است. در ایتالیا، بیشترین شیعیان اروپا در میلان، رم و ناپل ساکنند. تنها نهاد اسلامی قبل از انقلاب اسلامی، CICI مرکز اسلامی فرهنگی ایتالیا بوده است. درعین حال اتحادیه جوامع و سازمان های اسلامی، انجمن امداد اسلامی، گروه دعوت انسانی بین المللی، در این کشور از حامیان انقلاب اسلامی هستند. در اتریش، به جز مرکز اسلامی امام علی(ع) وین (از قدیمی ترین مؤسسه های اسلامی)، جامعه اسلامی اتریش، جامعه مسلمانان اتریش با اهداف اسلام گرا همگی پس از انقلاب اسلامی بنیان گذاشته شده اند. در اسپانیا، رهبران جوامع اسلامی اسپانیا (شامل 100 مجمع اسلامی) و جامعه مسلمانان اسپانیا، مواضعی همسو با جمهوری اسلامی در بسیاری از موارد دارند. در پرتغال، مسجد جامع لیسبون با همکاری جمهوری اسلامی ایران ساخته شده است. در دانمارک، مرکز اسلامی دانمارک (کپنهاگ) و مؤسسة مطالعات خاور نزدیک کارستن نیبوهر دانشگاه کپنهاگ ازجمله مؤسسه های اسلامی این کشورند. در سوئیس، مرکز اسلامی و فرهنگی اهل بیت، در فنلاند مرکز فرهنگی اسلامی حضرت زهرا÷ و در هلند دانشگاه اسلامی رتردام، مجلس اسلامی شیعی و پارلمان شیعی هلند فعالند. (جعفریان، 1387: 673 ـ 670) در بلژیک، مسجد امام رضا(ع) (محل نماز جمعه)، مسجد الهدی، مسجد الرحمن، مرکز ثقلین و مرکز اهل بیت از تجمع گاه های شیعیان این کشور است. در سوئد درحال حاضر حدود 60 گردهمایی اسلامی وجود دارد. در نروژ نیز 126 جامعه ثبت شده اسلامی از کمک های دولتی برخوردارند و جوامع اسلامی 21 درصد کل جوامع دینی را تشکیل داده اند. رشد و فعالیت این سازمان ها همگی نشان از زندگی پرشتاب اسلام در این کشورها دارد. ه‍) رشد مراکز ایران شناسی، ترویج فرهنگ و زبان فارسی رشد مراکز ایران شناسی و آموزش زبان فارسی از سال 1979 به بعد در اروپای غربی بی سابقه بوده است. قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، چند انجمن معدود ازجمله «انجمن ایران» (لندن)، «مؤسسه انگلیسی مطالعات ایران» و «مؤسسه هندشناسی و ایران شناسی» دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ در این کشورها وجود داشته است که بعد از انقلاب، مراکز فراوانی به این مجموعه اضافه شده است. انجمن ایران شناسی اروپا در رم ایتالیا، (بی نا، 1382: 16) انجمن ایران شناسی فرانسه در ایران، انجمن پژوهشگران ایران در پاریس، بنیاد میراث ایران، کانون مطالعات ایران باستان دانشگاه لندن، کرسی ایران شناسی دانشگاه بامبرگ آلمان، گروه تحقیقاتی «جهان ایران» پاریس، مرکز مطالعات ایران در دورهام انگلیس از این گونه مراکز تحقیقاتی هستند. مرکز مطالعات ایران و غرب لندن، مؤسسه ایران شناسی آکادمی علوم اتریش، مؤسسه ایران شناسی دانشگاه آزاد برلین نیز از دیگر مراکز مهم هستند. (همان: 42، 85 و 86) علاوه بر این، مؤسسه هایی با تقسیم کار سازمانی متفاوت در رابطه با ایران، همسو یا غیرهمسو ایجاد شده اند. همچنین اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان اروپا، اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان بلژیک، آلمان، فرانسه، سوئد و دانشجویان منچستر نیز ازجمله مراکز دانشجویی ایرانی، فعال در خارج کشور و حامی مواضع جمهوری اسلامی هستند که قبل از انقلاب نیز فعالیت داشته و از کانون های فعالیت انقلابی های خارج از کشور بوده اند. منابع و مآخذ 1. امینیان، بهادر، 1387، «اسلام ستیزی در غرب: دلایل و ویژگی ها»، فصلنامه سیاست خارجی، بهار 87 . 2. برزگر، ابراهیم، 1382، «نظریه پخش و بازتاب انقلاب اسلامی»، دوفصلنامه پژوهش حقوق و سیاست، سال پنجم، شماره 8 ، بهار و تابستان 82 . 3. بشاری، محمد، 1385، «اقلیت های اسلامی در غرب، چالش ها و چشم اندازها: نمونه اروپا»، مجله اندیشه تقریب، سال3، شماره 13. 4. بی نا، 1372، «مهم ترین ویژگی امام از دیدگاه متفکران جهان»، هفته نامه سروش، سال پانزدهم، شماره 647، 8/3/1372. 5. بی نا، 1384، «من مسلمانم، اروپا خانه من است»، روزنامه جام جم، 5/2/1384. 6. بی نا، 1380، «مسلمان بودن و اروپایی بودن»، گزارش هفته نامه تایمز، ماهنامه سروش جوان، بهمن 1380. 7. بی نا، 1382، راهنمای مراکز ایران شناسی، بولتن ویژه، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران، شماره 16/104/82. 8. بی نا، 1368، روزنامه جمهوری اسلامی، 19/11/1368. 9. بی نا، 1383، کتاب اروپا 3، ویژه روابط ایران و اروپا، تهران، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، چاپ اول. 10. پانوف، میشل و میشل بدن، 1368، فرهنگ مردم شناسی، ترجمه اصغر عسکری خانقاه، تهران، نشر ویس. 11. پیتر، فورد، 1384، «زنان اروپایی و گرایش به اسلام»، ماهنامه سیاحت غرب، شماره32. 12. جرجیس، فواز، 1382، آمریکا و اسلام سیاسی، ترجمه محمدکمال سروریان، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی. 13. جردن، تری و لستر راونتری، 1380، مقدمه ای بر جغرافیای فرهنگی، ترجمه سیمین تولایی و محمد سلیمانی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و ارتباطات. 14. جعفری ولدانی، اصغر، 1372، «نظم نوین جهانی و موقعیت ایران»، پژوهش ها و سیاست های اقتصادی. 15. ــــــــــــــــ ، 1382، روابط خارجی ایران، تهران، انتشارات آوای نور، چاپ اول. 16. جعفریان، رسول، 1387، اطلس شیعه، تهران، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ اول. 17. حشمت زاده، محمدباقر، 1381، «انقلاب اسلامی و کشورهای مسلمان»، فصلنامه اندیشه انقلاب اسلامی، سال اول، شماره اول، بهار 81 . 18. ــــــــــــــــ ، 1387، تأثیر انقلاب اسلامی بر کشورهای اسلامی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ سوم. 19. خانی، محمدحسن، 1387، «انقلاب اسلامی ایران و نظام بین الملل»، در: جلال درخشه، گفتارهایی درباره انقلاب اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) . 20. خرمشاد، محمدباقر، 1387، «انقلاب اسلامی ایران و اسلام سیاسی»، در: جلال درخشه،گفتارهایی درباره انقلاب اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) . 21. رفیع پور، فرامرز، 1376، تضاد و توسعه، تهران، دانشگاه شهید بهشتی. 22. زرکا. اف، شارل، 1388، «اسلام در فرانسه سکولار»، ماهنامه پگاه حوزه، شماره268. 23. عابدی گنابادی، 1388، «علل رشد اسلام هراسی در اروپا»، ماهنامه بیداری اسلامی، شماره 2 و 3، تیر و مرداد 88. 24. فوکو، میشل، 1377، ایرانی ها چه رؤیایی در سر دارند؟، ترجمه حسین معصومی همدانی، جلد3، تهران، نشر هرمس. 25. فولر، گراهام، 1373، قبله عالم، ژئوپلتیک ایران، ترجمه عباس مخبر، تهران، نشر مرکز. 26. ـــــــــــ ، 1376، «اسلام سیاسی و غرب» (گزارش سمینار)، ماهنامه اسلام و غرب، شماره 5 و 6. 27. کارلسون، اینگمار، 1380، اسلام و اروپا: همزیستی یا خصومت، ترجمه داوود وفایی و منصوره حسینی، تهران، انتشارت باز (مرکز بازشناسی اسلام و ایران). 28. کاظمی، سیدعلی اصغر، 1377، بحران جامعه مدرن، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 29. لوئیس، برنارد، 1378، زبان سیاسی اسلام، ترجمه غلامرضا بهروز لک، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی. 30. محمدی، منوچهر، 1381، بازتاب جهانی انقلاب اسلامی، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ دوم. 31. مدرسی، فاطمه، 1385، «هویت اروپایی و مسلمانان اروپا»، پایان نامه فارسی، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی. 32. منصوری، سیدمحمد، 1382، سیمای اسلام در اروپا، تهران، انتشارات باز (مرکز باز شناسی اسلام و ایران). 33. الموصللی، احمد، 1378، اصول گرایی اسلامی و نظام بین المللی، ترجمه مهرداد آزاد اردبیلی، تهران، انتشارات کیهان. 34. نقیب زاده، احمد و عباس صالحی نجف آبادی، 1387، «تحلیل ریشه های اسلام هراسی در غرب»، فصلنامه علمی پژوهشی علوم سیاسی و روابط بین الملل، پاییز 87 . 35. نوع پرست، زهرا، 1383، «ترکیه و دودستگی آرا»، ماهنامه اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، بهمن و اسفند 83 . 36. نیلسون، جوجن، 1372، مسلمانان اروپای غربی، ترجمه سیدمحمد روئین تن، تهران، انتشارات اطلاعات. 37. ورتوک، استیون و پیچ سری، 1380، اسلام در اروپا: سیاست های دین امت، ترجمه کاووس سید امامی، تهران، انتشارات باز (مرکز بازشناسی اسلام و ایران). 38. Keddi, Nikki; 1995, Iran and The Muslem Word: Resistance And Revolution, London, Macmillan. 39. Keddie ,Nikki, 1980, Oil, Economic Policy and Social Conflict; Race and Class, London, Frank Cass. 40. Kuper, Adam, 1985, akdJessica Kuper (ed); The Socience Encyclopedia; London, Reutledge and Paul. 41. Jordan, T erry G., Lester Rwontree, 1986, The Human Mosaic, Thematic Introduction to Cultural Geography: Harper and Row Publishers. 42. Schulze, Reinhard, 2000, Modern History of Islamic World, London, Touris. پایگاه های اینترنتی www.farsnews.ir/ id= 88070611614, 7/7/88 http://tabnak.ir/pages/?cid=25065 www.hawzah.net www.daneshnameh.roshd.ir www.bbcParsian.com www.islamineurope.com www.salaam.com www.saphirnews.com www.en.wikipedia.org منبع: فصلنامه مطالعات انقلاب - شماره 26 ادامه دارد ... * منبع: خبرگزاری فارس، دوشنبه 30 دی 1392