Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 174119
تاریخ انتشار : 24 تیر 1393 0:0
تعداد مشاهدات : 5

مشهد؛ از پایتخت معنوی ایران تا پایتخت فرهنگی جهان اسلام

محسن هوشمند
شهری که تمام هویتش را از وجود حضرت امام رضا(ع) گرفته است، نمی تواند با کمبودهای اساسی در زمینه خدمات رسانی به زائران، نبود برنامه های مدون و . . . نقش خود را به عنوان «پایتخت فرهنگی جهان اسلام» به درستی ایفا کند. 88/8/8 یک روز تاریخی برای مشهد بود. هشتمین روز هشتمین ماه سال 88 که مصادف شد با سالروز ولادت امام هشتم حضرت علی ابن موسی الرضا(ع). در آن روز حضور نمایندگان مجلس و هیئت دولت به صورت همزمان در مشهدی که سراسر رنگ شور و شادی به خود گرفته بود، نوید از یک رویداد تاریخی می داد؛ رویدادی که می توانست این روز تاریخی را برای همیشه ماندگار کند. در آن روز نمایندگان مجلس و هیئت دولت مشهد را «پایتخت معنوی ایران» نامیدند تا این نام گذاری طلیعه ای شود برای توجه بیشتر به شهری که سالانه میزبان حدود 25 میلیون زائر بود و با این وجود در بسیاری از موارد توان خدمات رسانی مناسب به این زائران را نداشت. این نام گذاری البته تمام ماجرا نبود و تصویب ردیفی 200 میلیارد تومانی به مدت پنج سال نیز به عنوان راهکاری اجرایی برای نیل به تحقق جایگاه واقعی پایتخت معنوی ایران و خدمات دهی به زائران محقق شد. هر چند این رقم هیچ وقت تمام و کمال به مشهد نرسید و سال به سال آن قدر کم شد که حالا دیگر سخنی درباره آن به میان نمی آید. مطرح شدن نام «پایتخت معنوی ایران» در آن زمان برای مشهد یک «برند» جدید به وجود آورد. برندی که هرچند ناگفته در ذات شهر مشهد نهفته بود، اما در آن روز به یک گفتمان تبدیل شد و این گفتمان تاحدودی توانست بسیاری از نگاه ها را به مشهد تغییر دهد و خط و مشی به نسبت مشخصی را برای این شهر و آینده آن ترسیم کند. حالا دوباره قرار است مشهد با یک برند دیگر برای یکسال به پایتخت تبدیل شود. البته این بار این پایتختی تنها در گستره جغرافیایی کشورمان خلاصه نمی شود و در سطح جهان اسلام به وقوع می پیوندد. سال 2017 موعدی است که مشهد در آن یدک کش عنوان «پایتخت فرهنگی جهان اسلام» می شود و ضمن برگزاری ویژه برنامه های گوناگون، باید میزبان اجلاس سراسری آیسسکو نیز باشد. از امروز تا معرفی مشهد به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام کمتر از سه سال زمان باقی مانده و این مهلت کوتاهی است برای ما که بتوانیم شهرمان را به معیارهای پایتخت فرهنگی جهان اسلام نزدیک کنیم و در موعد مقرر ارائه دهنده برنامه هایی باشیم که در خور نام شهری است به بزرگی مشهد … چه کسی پایتخت فرهنگی را تعیین می کند؟ آیسسکو ( ISESCO : Islamic Educational Scientific and Cultural Organization‏( یا همان «سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی کشورهای اسلامی»، نهادی وابسته به سازمان کنفرانس اسلامی است و مسئولیت انتخاب پایتخت های فرهنگی جهان اسلام را بر عهده دارد. این سازمان در سال 1982 تاسیس شد و هدف از تشکیل آن، ایجاد همبستگی بین امت اسلامی از راه آموزش، علوم و فرهنگ، گسترش علم و فن‏آوری در کشورهای اسلامی، برقراری همکاری بین نخبگان مسلمان، حمایت از اقلیت‏های مسلمان در کشورهای غربی و غیر مسلمان و به‏طور کلی برقراری همکاری و داد و ستد علمی، آموزشی و فرهنگی بین مسلمانان در سراسر جهان عنوان شد. هم‏اکنون 50 کشور اسلامی عضو این سازمان هستند. مقر دائمی سازمان در شهر رباط (مغرب) قرار دارد و زبان‏های کاری آن، عربی، انگلیسی و فرانسه است. ساختار سازمانی آیسسکو شامل سه رکن مجمع عمومی، شورای اجرایی و اداره‏کل است و ریاست سازمان را مدیرکل آن بر عهده دارد. این سمت از سال 1991 تا کنون بر عهده دکتر عبدالعزیز عثمان‏ التویجری تابعه عربستان سعودی بوده است. مجمع عمومی آیسسکو از نمایندگان کشورهای عضو تشکیل شده و هر ‏سه سال یک‏بار تشکیل جلسه می‏دهد. جلسه شورای اجرایی نیز که اعضای آن، نمایندگان کشورهای عضو هستند، هر ‏سال یک‏بار برگزار می شود. مهم ترین محورهای فعالیت های آیسسکو در 4 حوزه «میراث، هویت فرهنگی اسلامی و الزامات جهانی شدن»، «تنوع فرهنگی برای ترویج خلاقیت و رسیدن به توسعه پایدار»، «گفت و گو و اتحاد تمدن ها در روابط منطقه ای و بین المللی» و «فناوری اطلاعات و ارتباطات در خدمت توسعه پایدار در جهان اسلام» تقسیم بندی شده است سازمان آیسسکو در هر سال بیش از 500 برنامه در زمینه های علوم، آموزش و فرهنگ، در قالب های مختلف همچون کنفرانس، کارگاه، سمینار و پژوهش، در کشورهای مختلف اسلامی و غیر اسلامی -با دارا بودن اقلیت مسلمان- اجرا می کند. این فعالیت ها به منظور تحقق هدف کلی «شکل دهی به امت اسلامی و تقویت جایگاه ملل مسلمان در جهان» اجرا می شود. بنابراین طبیعی است که این حجم فعالیت به شکل گیری روش ها و هنجارهای جدید و به تبع آن شکل گیری هویت جدید فرهنگی در کشورهای اسلامی منجر می شود. جمهوری اسلامی ایران از سال 1371 به عضویت آیسسکو درآمده و هم‏ اکنون یکی از اعضای فعال و تاثیرگذار آن به‏ شمار می‏رود. آیسسکو در کشور ما یک دفتر نمایندگی نیز دارد که با عنوان «کمیسیون ملی آیسسکو در جمهوری اسلامی ایران » به فعالیت می پردازد. چه شهرهایی پایتخت فرهنگی جهان اسلامی می شوند؟ یکی از این عرصه هایی که آیسسکو در راستای افزایش نقش آفرینی کشورهای اسلامی با بیش از یک میلیارد نفر جمعیت و 31 میلیون کیلومتر مربع مساحت مورد توجه قرار داد، تدوین و اجرای «استراتژی فرهنگی جهان اسلام برای رویارویی با استانداردهای فرهنگی تحمیل شده توسط فرایند جهانی سازی لجام گسیخته» است. در همین زمینه طرح پایتخت های فرهنگی اسلامی که بر میراث امت اسلامی از ابعاد گوناگون تأکید می کند، مطرح شد و بر این اساس هماهنگ با اجرای قطعنامه سومین کنفرانس اسلامی وزرای فرهنگ کشورهای اسلامی (دوحه، سال 2001) مکه مکرمه به عنوان اولین پایتخت فرهنگی اسلامی انتخاب و وظیفه انتخاب پایتخت فرهنگی اسلامی به سازمان آیسسکو واگذار شد. آن سال، تنها سالی بود که یک شهر به تنهایی این عنوان را یدک کشید؛ چراکه پس از آن آیسسکو تصمیم گرفت که هر سال سه شهر، یکی از میان کشورهای عربی، یکی از میان کشور های آسیا و دیگری از کشورهای غیر عربی قاره آفریقا را به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام معرفی کند. مشهد علاوه بر پایتختی فرهنگی جهان اسلام در این سال میزبان اجلاس جهانی آیسسکو نیز خواهد بود که این امر نیز فرصت مناسبی را برای مطرح شدن بیش از پیش مشهد در سطح جهان اسلام و ارائه فعالیت های فرهنگی فراهم می آورد تا کنون 25 شهر از جای جای جهان اسلام این عنوان را برای یک سال به خود اختصاص داده اند. از کشور ما تنها شهر اصفهان در سال 2006 این فرصت را به دست آورد تا به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، فرهنگ و تمدن اسلامی- ایرانی را به همه مسلمانان جهان ارائه کند. البته هرچند برنامه ها و فعالیت های متعددی به منظور بزرگداشت این مناسبت در اصفهان اجرا شد، اما برخی از کارشناسان ایرانی معتقدند از دوره میزبانی اصفهان به عنوان مرکز فرهنگی جهان اسلام استفاده خوبی نشد. به گفته این کارشناسان در یک سالی که اصفهان پایتخت فرهنگی بود، اگرچه 55 همایش ملی و بین المللی در این شهر برگزار شد، اما مسئولان این شهر نتوانستند از یک سال پایتختی جهان اسلام، موقعیت طلایی برای این شهر بسازند و این شهر را از لحاظ فرهنگی در سطح کشورهای اسلامی و جهان مطرح کنند و متاسفانه این کار فقط به برگزاری چند همایش محدود شد. مشهد پایتخت فرهنگی می شود انتخاب مشهد به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال 2017، یکی از مصوبات اجلاس سال 2010 آیسسکو در باکو بود. در آن اجلاس اعضا برای تعیین پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال های 2015 تا 2024 تصمیم گیری کردند و به این ترتیب مقرر شد در سال 2017، مشهد عنوان دار پایتخت فرهنگی جهان اسلام در میان کشورهای آسیایی غیر عرب زبان شود، سنار(سودان) و عمان (اردن) به طور مشترک پایتخت فرهنگی کشورهای عرب باشند و عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در میان کشورهای آفریقایی نیز به کاپالا(اوگاندا) برسد. البته مشهد علاوه بر پایتختی فرهنگی جهان اسلام در این سال میزبان اجلاس جهانی آیسسکو نیز خواهد بود که این امر نیز فرصت مناسبی را برای مطرح شدن بیش از پیش مشهد در سطح جهان اسلام و ارائه فعالیت های فرهنگی فراهم می آورد. پایتخت های فرهنگی چه کردند؟ اگر بخواهیم به این سوال پاسخ دهیم که مشهد به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام باید چه برنامه هایی را اجرا کند، ابتدا باید به این سوال پاسخ دهیم که شهرهای پایتخت فرهنگی تا کنون چه فعالیت هایی را اجرا کرده اند. واقعیت این است که متاسفانه اطلاعات دقیقی در این باره وجود ندارد و برای رسیدن به پاسخ این سوال حتی پایگاه اطلاع رسانی آیسسکو و دفتر نمایندگی آیسسکو در کشورمان نیز نتوانست اطلاعات دقیقی به ما ارائه دهد. البته اطلاعات پراکنده ای در فضای مجازی وجود دارد که بر اساس آن ها می توان گفت، شهرهای پایتخت فرهنگی تاکنون تلاش کرده اند برنامه هایی را با رویکردهای متنوع فرهنگی و هنری به اجرا برسانند؛ برنامه هایی که محور اصلی آن ها معرفی ظرفیت های شهرها و پیشینه فرهنگ و تاریخی آن ها بوده است. به عنوان مثال طرابلس به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال 2007 موضوعاتی هم چون نقش لیبی در اشاعه اسلام در قاره آفریقا، دفاع از مسائل اسلامی در این کشور و شهرهای اسلامی لیبی در طول تاریخ قدیم و جدید را مورد توجه قرار داد و با برگزاری برنامه هایی مانند جشنواره ملی با مشارکت شخصیت های فکری، فرهنگی و ادبی اسلامی به همراه استانداران شهرهای اسلامی که با طرابلس به عنوان شهر اسلامی ارتباطی توأم دارند، این مسائل را دنبال کرد. دمشق، پایتخت فرهنگی جهان عرب در سال 2008 بود و از این رو مسئولان و مقامات سوریه از مدت ها قبل آمادگی خود را به منظور برگزاری فعالیت های مختلف در دمشق اعلام کردند. به همین منظور در یک سال برنامه های متنوع و متعددی در زمینه های دینی، فرهنگی، اندیشه ای، ادبی، هنری و همچنین نشست ها، همایش ها و نماشگاه هایی در دمشق برگزار شد. مسئولان سوریه طی ماه ها به ساماندهی تعدادی از اماکن باستانی، تاریخی و معروف این شهر پرداختند تا بتوانند پذیرای گروه زیادی از مسلمانان و غیر مسلمانان در این سال باشند. به مناسبت انتخاب دمشق به عنوان پایتخت فرهنگی جهان عرب در سال 2008 خیابان ها و میادین شهر دمشق به مکانی فرهنگی تبدیل شدند، حتی اماکن عمومی چون مدارس و بیمارستان ها و دیگر اماکن فعالیت هایی به این مناسبت اجرا کردند. فعالیت های شهر اسکندریه به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال 2008 نیز از 21 فوریه ( 2 اسفندماه) به طور رسمی با حضور دکتر عبدالعزیز بن عثمان تویجری مدیرکل آیسیسکو همزمان با ششمین دوره نمایشگاه بین المللی کتاب اسکندریه به طور رسمی آغاز شد. استفاده از فرصت نمایشگاه بین المللی کتاب اسکندریه به عنوان افتتاحیه معرفی این شهر به عنوان پایتخت فرهنگی نوعی تجمیع ظرفیت ها بود که برای ما نیز می تواند قابل توجه و آموزنده باشد. غزنی نیز شهری است که هم اکنون(سال2013) عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در میان کشورهای آسیایی را به خود اختصاص داده است. آن طور که رسانه های افغان گزارش کرده اند، آیسسکو پیش از انتصاب این شهر اعلام کرده بود که برنامه هایش در غزنی در سال 2013 تنها به نام گذاری محدود نمی شود و برای بازسازی آثار تاریخی این ولایت نیز اقدام خواهد کرد. وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان نیز در آیین نام گذاری این شهر از بازسازی بازمانده های تاریخی ولایت غزنی سخن گفت. این مراسم با نمایش های دیدنی مانند چوپ بازی، اتن، شمشیرزنی و نمایش های ورزشی و نیزسرودهای محلی همراه بود و بسیاری ازنمایندگان سازمان های فرهنگی ومقام های خارجی که در آن حضور یافته بودند، از تعهداتشان برای بازسازی بازمانده های باستانی غزنی سخن به میان آوردند. محورهای فعالیت آیسسکو موضوع دیگری که می تواند به سوال ما درباره فعالیت هایی که می تواند در سال 2017 در مشهد اجرایی شود، پاسخ بدهد، آشنایی با رویکردهای سازمان آیسسکو به عنوان متولی موضوع پایتخت فرهنگی و فعالیت های سال های قبل این سازمان است. بنا بر اطلاعاتی که دفتر نمایندگی آیسسکو در ایران در اختیار ما قرار داد، مهم ترین محورهای فعالیت های آیسسکو در 4 حوزه «میراث، هویت فرهنگی اسلامی و الزامات جهانی شدن»، «تنوع فرهنگی برای ترویج خلاقیت و رسیدن به توسعه پایدار»، «گفت و گو و اتحاد تمدن ها در روابط منطقه ای و بین المللی» و «فناوری اطلاعات و ارتباطات در خدمت توسعه پایدار در جهان اسلام» تقسیم بندی شده است. آیسسکو برای تحقق هرکدام از این محورها، رویکرها و فعالیت های اجرایی را مورد توجه قرار داده است که می توانید در جدول زیل همین میطلب تشریح شده است. 3 سال فرصت کمتر از سه سال زمان باقیمانده است. این 3 سال قطعا برای مسئولان فرهنگی کشورمان و به ویژه مدیران شهر مشهد باید مغتنم شمرده شود. به طور قطع شهری که تمام هویتش را از وجود حضرت امام علی ابن موسی الرضا(ع) گرفته است، نمی تواند با کمبودها و مشکلات اساسی در زمینه خدمات رسانی به زائران، نشر و گسترش هویت فرهنگی و معنوی خویش، نبود برنامه های مدون، بلند مدت و اجرایی برای رسیدن به جایگاه واقعی خود و نداشتن برنامه های دقیق برای فعالیت های بین المللی، نقش خود را به عنوان «پایتخت فرهنگی جهان اسلام» به درستی ایفا کند. پس باید از این فرصت به خوبی استفاده کنیم و از هم اکنون به فکر برنامه ریزی و اصلاح امور برای ارائه خدمات مناسب و اثر گذار در سال 2017 به سراسر جهان باشیم. مشهد علاوه بر پایتختی فرهنگی جهان اسلام در این سال میزبان اجلاس جهانی آیسسکو نیز خواهد بود که این امر نیز فرصت مناسبی را برای مطرح شدن بیش از پیش مشهد در سطح جهان اسلام و ارائه فعالیت های فرهنگی فراهم می آورد * منبع: خبرگزاری فارس، سه شنبه 24 تیر 1393