Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 177175
تاریخ انتشار : 19 بهمن 1393 0:0
تعداد مشاهدات : 50

انقلاب اسلامی، انقلاب رسانه های کوچک

خبرگزاری تسنیم: امروزه این حقیقت به خوبی اثبات شده است که رسانه ها سهم و نقش قابل توجهی در ایجاد تغییرات و دگرگونی های سیاسی دارند.تأثیر رسانه ها در این عرصه و در تحولاتی مانند انقلاب ها، موضوع مهمی است که کمتر به آن توجه می شود. به گزارش گروه رسانه های خبرگزاری تسنیم، امروزه این حقیقت به خوبی اثبات شده است که رسانه ها سهم و نقش قابل توجهی در ایجاد تغییرات و دگرگونی های سیاسی دارند.تأثیر رسانه ها در این عرصه و در تحولاتی مانند انقلاب ها، موضوع مهمی است که کمتر به آن توجه می شود. رسانه در مفهوم کلی آن، موجد بسیاری از تحولات و دگرگونی ها در ساختار اجتماعی و سیاسی بسیاری از کشورها و از جمله ایران بوده است. در این رابطه، می توان به نقش و تأثیر رسانه ها در پیروزی انقلاب اسلامی اشاره کرد. در این دوره، علی رغم آنکه رسانه های مهم یعنی مطبوعات، رادیو و تلویزیون، تحت کنترل و هدایت رژیم پهلوی قرار داشت، اما مردم و روحانیون با برخی رسانه های سنتی و به ظاهر کم اهمیت، به اقدامات سیاسی مهمی دست زدند. این رسانه ها که اغلب از آن ها با عنوان رسانه های سنتی و یا کوچک نیز یاد می شود، شامل نوارهای کاست، مساجد، منابر و اعلامیه هاست که با تأثیر شگرف خود بر فرایند انقلاب، نقش واسط و ارتباطی میان مردم، روحانیون و رهبر کبیر انقلاب ایفا نمودند که به تأثیر و کارکرد هریک از آن ها در پیروزی انقلاب پرداخته می شود. عملکرد رسانه ها رسانه در لغت به معنای رساندن و در اصطلاح، به معنای رساندنِ پیام و یا هر ابزاری برای برقراری ارتباطات با شعاعِ عمل متفاوت است. مصداق این تعریف ساده، شامل رسانه هایی چون روزنامه ها، مجلات، رادیو، تلویزیون، ماهواره، اینترنت، سی دی ها، ویدئو و... می شود، اما اگر تعریف سولیوان را که معتقد بود «گفتار، نوشتار، ایما، اشاره و هرچیزی را می توان در زمره ی رسانه های ارتباطی گنجاند»[1] بپذیریم، در این صورت باید گفت نوارهای کاست، مساجد و اعلامیه ها نیز می توانند مصادیق بارزی از رسانه باشند. وسایل ارتباط جمعی تأثیرات گسترده و عمیقی بر افراد دارند. در بُعد سیاسی، تأثیر رسانه ها بر رویدادهایی چون انتخابات، انقلاب ها و سایر وقایع خاص، بسیار بارز و تعیین کننده است. با این تفاسیر، بررسی فرایند نقش رسانه ها در انقلاب ایران نشان می دهد با آنکه تمامی کانال های ارتباطی مدرن نظیر رادیو، تلویزیون، مطبوعات و... در اختیار رژیم شاه قرار داشت، اما رسانه های کوچک تر و سنتی تر مانند نوارهای کاست، مساجد و اعلامیه ها در اختیار مردم بوده و تأثیر مهمی در پیروزی انقلاب داشتند. تا جایی که می توان گفت «در انقلاب ایران، در حقیقت مردم با هم برخورد نداشتند، بلکه برخورد بین رسانه های بزرگ در برابر رسانه های کوچک تر بود و سرانجام رسانه های کوچک تر (سنتی) پیروز شدند...»[2] که در نوشته ی ذیل، به تبیین بیشتر این سه رسانه پرداخته می شود: نقش و تأثیر نوارهای کاست در انقلاب نوارهای کاست یکی از رسانه های بسیار مهم در انتقال پیام و ارتباط سیاسی میان مردم و رهبر انقلاب به خصوص در دوران تبعید بود. اهمیت این مسئله در انقلاب تا جایی است که یک روزنامه نگار آمریکایی با لحنی تمسخرآمیز این گونه پیشنهاد می کند: روی قبر شاه بنویسید «که او نوار کاست را فراموش کرد.»[3] حامد الگار از نویسندگان فارسی زبان دانشگاه کالیفرنیا نیز در وصف اهمیت این رسانه، آن را سمبل تکنولوژیک انقلاب ایران معرفی می کند.[4] بی شک یکی از علل استفاده ی زیاد از این رسانه، به ارزان و قابل دسترس بودن و قابلیت تکثیر آسان آن برمی گردد. این نوارها که حاوی پیام های امام، سخنرانی برخی از شخصیت ها و مبارزین سیاسی و گاهی حتی صدای شلیک گلوله های رژیم بر مردم بود، توسط خود مردم ضبط و تکثیر می گردید. مرکز عمده و اصلی این فعالیت ها ابتدا در قم بود، اما به تدریج سایر شهرها و استان های کشور نیز به این فعالیت پرداختند. از اقدامات مهمی که توسط این رسانه صورت می گرفت، می توان به ضبط سخنرانی ها و پیام های امام (ره) به خصوص در دوران تبعید اشاره کرد؛ به طوری که بسیاری از مردم و انقلابیون از تبعیدگاه امام در نجف یا پاریس، به راحتی صدا و پیام های ایشان را ضبط و در داخل کشور تکثیر می کردند و در اختیار عموم قرار می دادند. در این رابطه، هملویت معتقد است: «چشمگیرترین و بدیع ترین استفاده از رسانه های الکترونیکی برای پیام و ارتباط سیاسی تا به امروز، استفاده ی امام خمینی (ره) از نوار ضبط صوت در طراحی انقلاب 1979 ایران است.»[5] به واقع از آنجا که امام (ره) به دلیل محدودیت هایی که رژیم بر او تحمیل کرده بود، نمی توانست به راحتی از رسانه هایی چون مطبوعات یا تلویزیون استفاده کند و نوارهای کاست بهترین وسیله جهت رساندن پیام های صوتی ایشان بود. «با توجه به همین نقش حیاتی و مرکزی بود که روزنامه نگاران اروپایی، نهضت امام خمینی را انقلابِ کاست نامیدند.»[6] علاوه بر پیام های امام، نوارها بهترین وسیله جهت آگاهی مردم از فعالیت ها، تحولات و مبارزات مردم در شهرهای مختلف نیز بود. الگار در کتاب خود «انقلاب اسلامی در ایران»، به این وجه از عملکرد کاست ها نیز توجه داشته و به تأثیر آن در یکی از مراسم های یادبود مردم تبریز و یزد اشاره می کند و به خوبی نشان می دهد که چگونه صدای حمله ی رژیم به این مراسم و کشته و شهید شدن تعدادی از مردم در یک نوار منعکس می گردد و به گوش مردم در اقصی نقاط کشور می رسد. از نظر این نویسنده، «مردم ایران از نظر سلاح، تشکیلات یا قدرت تکنولوژیک، امکانات بسیار اندکی در اختیار داشتند. یکی از آن وسایلی که مورد استفاده قرار گرفت و بسیار هم مؤثر افتاد، نوار کاست بود!»[7] بدین ترتیب در طول مبارزات مردم، چندین هزار نوار کاست از مبارزات و بیانات امام (ره) و سایر شخصیت های سیاسیِ برجسته پُر شده و از طریق مردم جابه جا می گردید. رژیم نیز با آنکه با نیروهای اطلاعاتی-امنیتی خود، بیشتر فعالیت های مردم را تحت کنترل داشت، اما اهمیت و قدرت این وجه از فعالیت های مردم از چشم آن ها پنهان ماند و بسیاری از مردم، بازاریان و گروه های سیاسی به فعالیت خود در این زمینه تا پیروزی انقلاب ادامه دادند. اما در کنار این رسانه، مساجد نیز با قدرت رویارویی مستقیم مردم و روحانیون، نقشی مؤثر در تثبیت و تعمیق فعالیت های سیاسی داشتند. مساجد و منابر مساجد و جلسات مذهبی از دیگر نهادهای واسط میان رهبران انقلاب و مردم بودند و نقش مهمی در شکل دهی مبارزه علیه رژیم و نیز زمینه سازی گسترش جریانات و تحولات انسانی ایفا نمودند. در جریان انقلاب اسلامی می توان اذعان نمود که «اولین جرقه های انقلاب در سال 1340 و 1341، با سخنرانی امام خمینی و از دریچه ی اطلاع رسانی زده شد و مسجد اعظم و مدرسه ی فیضیه ی قم بستر اصلی این حرکت را فراهم کردند.»[8] امام (ره) نیز به اهمیت این مسئله به خوبی واقف بوده و به همین دلیل نیز پایه ی مبارزات خود را با سخنرانی در مساجد آغاز نمودند. ایشان اعتقاد داشتند «مسجد مرکز تبلیغ است. در صدر اسلام از همین مسجدها جنبش ها، ارتش ها، راه می افتاده، مرکز تبلیغ احکام سیاسی اسلام بوده مسجد.»[9] بدین ترتیب امام و بسیاری از شخصیت های مبارز انقلاب از جمله روحانیون، با به کارگیری موفقیت آمیز مساجد، توانستند آن را به مکانی جهت شکل گیری مخالفت های مردمی علیه رژیم پهلوی تبدیل کنند. یک محقق آمریکایی در این رابطه می گوید:«مخالفت با شاه به وسیله ی شبکه های غیررسمی توسط دویست هزار مبلغ دینی و نود هزار مسجد سازمان دهی شد.»[10] در واقع مسجد همواره مکانی پویا جهت فعالیت های سیاسی بود، اما کارکرد مبارزاتی این مکان در ماه های مذهبی از جمله ماه های محرم و صفر، شدت می یافت و به مهم ترین کانون افشاگری های روحانیون علیه رژیم و نیز محلی جهت توزیع اعلامیه ها و نوارهای سیاسی تبدل می شد. بسیاری از مردم نیز که به مناسبت مراسم خاص این ایام در مساجد حضور می یافتند، گذشته از آنکه به تقویت اندیشه های مذهبی خود می پرداختند، از اوضاع سیاسی کشور نیز آگاهی می یافتند. علاوه بر این، مساجد مکانی مناسب جهت آشنایی افراد با یکدیگر و تربیت شخصیت های مبارز و انقلابی بود. مسجد هدایت تهران، مسجد قبا، مسجد جامع کرج و مسجد امام علی (ع) اصفهان تنها نمونه های انگشت شمار از مساجد فعال و پیشتاز در این عرصه هستند. علاوه بر کارکرد مساجد در راستای اطلاع رسانی و آگاه سازی، منابر نیز از دیگر رسانه های مرتبط با مساجد محسوب می شوند. روحانیون با سخنرانی های خود به روش چهره به چهره، علاوه بر اینکه به سخنرانی های مذهبی و تقویت باورهای مردمی می پرداختند، با استفاده از سخنرانی های آگاهی دهنده، پرده از جنایات رژیم شاه برمی داشتند. از این رو، از اواخر دهه ی چهل، «حلقه ای از منبری های مذهبی در تهران و شهرستان ها، هم زمان و به طور منظم، شروع به کار کرد که رسالت اصلی آن، طرح مباحث اجتماعی و سیاسی در دل مباحث به ظاهر مذهبی بود.»[11] و بدین ترتیب منابر به تدریج شبکه ی گسترده ای از مبارزین را گرد هم آورد. آیت الله طالقانی، آیت الله سعیدی و حجت الاسلام فلسفی، چند تن از پیشگامان پیام رسانی از جایگاه منبر هستند که نقش بسزایی در این عرصه ایفا کردند. رژیم شاه نیز که به اهمیت نقش مساجد پی برده بود، سیاست مخالفت با برگزاری بسیاری از مجالس مذهبی در مساجد را در پیش گرفت، زیرا بسیاری از «حرکت های مردمی از همان مراکز شروع می شد و به گوش دیگران می رسید. پس طبیعی بود که [رژیم] نظارت، کنترل و مراقبت خویش را به روی این گونه مجالس، حتی در روستاها افزایش دهد.»[12] اما علی رغم برخی هتک حرمت ها، شاه و عمالش هیچ گاه نتوانستند مانع فعالیت های مردم در مساجد گردند، زیرا رژیم به خوبی از این موضوع آگاه بود که هرگونه اقدام خرابکارانه در برابر قداست و حرمت مسجد، نه تنها مانع فعالیت های مردم نمی گردد، بلکه اعتراض و عکس العمل مردم و علما را به دنبال خواهد داشت. علاوه بر این، کارکردهای سیاسی-ارتباطی مساجد به حدی گسترده بود که به زمان و تشکیلاتی وسیع نیاز داشت که رژیم علی رغم تمام تشکیلات امنیتی-اطلاعاتی خود، موفق به شناسایی آن ها نگردید. پخش اعلامیه و شب نامه در مساجد، از جمله این کارکردهاست که البته خود نوعی ابزار رسانه ای قوی به شمار می رفت. پخش اعلامیه ها و شب نامه ها اعلامیه ها و شب نامه ها از دیگر رسانه هایی بود که در اختیار نیروهای انقلابی قرار داشت. رواج شب نامه در اصطلاح رایج و امروزی آن، به زمان پیدایش روزنامه ها در دوره ی قاجار برمی گردد که از همان زمان تا پیروزی انقلاب، به رسانه ای مهم در میان مردم تبدیل شد. در واقع شب نامه نوعی اعلامیه ی سیاسی است که به صورت پنهانی در اعتراض به موضوعی خاص نوشته و توزیع می شود. در نهضت انقلاب اسلامی، اعلامیه ها شامل مطالب گوناگون سیاسی مانند پیام های امام (ره) و یا شعارهای سیاسی جهت دعوت مردم به مبارزه بودند که توسط مردم و گروه های مختلفِ معترض چاپ و توزیع می گردیدند و یا بر درودیوار خانه ها و مساجد چسبانده می شدند. این رسانه نیز که از مزیت هایی چون کم هزینه بودن، حمل سریع و آسان و قابلیت تکثیر فراوان برخوردار بود، به رسانه ای فراگیر در میان مردم تبدیل شد. به همین دلیل، زمانی که یک اعلامیه به دست فردی می رسید، بسیار سریع از روی آن اعلامیه هایی متعدد چاپ و به افرادی دیگر توزیع می شد. هاکتن یکی از نویسندگان غربی در این رابطه در کتاب خود می نویسد: «موقعی که یک شب نامه ی انقلابی به طرز مرموزی به یک دفتر در تهران می رسید، منشی های هوادار انقلاب فوراً از آن کپی های فراوانی تهیه می کردند و این کار بسیار سریع و مخفیانه صورت می گرفت.»[13] علاوه بر این، پخش اعلامیه ها نیازمند زمان و مکان خاصی نبود و انقلابیون می توانستند از هر طریقی صدای اعتراض خود را به گوش مسلمانان و انقلابیون در سایر نقاط دنیا برسانند. سید محمدنقی بیان زاده یکی از بازاریان مبارز نیز در خاطرات خود در این رابطه می گوید: «یادم می آید که موسم حج، اعلامیه ها را برای حجاج می دادیم تا به آنجا ببرند و اگر هم توانستند با دولت های اسلامی تماس بگیرند. در آن اعلامیه ها، دلسوزی امام نسبت به مظلومیت شهدای فیضیه، از این جهت که بچه های شهرستانی و فقیر بودند، کاملاً آشکار بود.»[14] بدین ترتیب اعلامیه ها نیز گرچه رسانه ای سنتی محسوب می شدند، اما در دوره ای مدرن در برابر رسانه های پیشرفته ای چون سینما، تلویزیون یا حتی مطبوعات، نقشی بزرگ در پیشبرد نهضت انقلاب اسلامی ایفا نمودند. نتیجه گیری فرجام سخن پیرامون موضوع آنکه بررسی نقش رسانه هایی چون نوارهای کاست، مساجد و اعلامیه ها در انقلاب ایران نشان داد که این رسانه ها گرچه ابزارهایی کوچک در قیاس با رسانه های مدرنی چون سینما، تلویزیون و یا مطبوعات بودند، اما تأثیری تعیین کننده و مؤثر در نهضت انقلاب اسلامی داشتند. اهمیت این رسانه ها و از جمله نوارها تا جایی بود که برخی از صاحب نظران، انقلاب ایران را انقلاب کاست ها می نامیدند. کاست ها بهترین ابزار جهت ضبط صدا و پیام امام به خصوص در دوران تبعید بود. مساجد نیز با کارکردهای ارتباطی و سیاسی بسیار از جمله تربیت مبارز، آشنایی افراد با یکدیگر، تحلیل مسائل روز، برنامه ریزی جهت حرکت ها و اقدامات آتی و... کانونی مهم جهت فعالیت های سیاسی مردم بود. در نهایت اعلامیه ها و شب نامه ها نیز رسانه ای مهم با قابلیت تکثیر و توزیع سریع و آسان بودند که مبارزین با چسباندن آن ها بر در و دیوار خانه ها و مساجد، پیام انقلابی مردم و مبارزین را در برابر دیدگان عموم قرار می دادند.(*) پی نوشت ها [1]. سولیوان، تیم او و دیگران (1385)، مفاهیم کلیدی ارتباطات، ترجمه ی میرحسن رئیس زاده، تهران، نشر فصل نو، ص 240. [2]. جعفری چمازکتی، روش های سنتی ارتباطات، روزنامه ی انتخاب، شماره ی 397، 31 مردادماه 1379. [3]. فرقانی، محمدمهدی (1382)، درآمدی بر ارتباطات سنتی در ایران، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، ص 64. [4]. الگار، حامد، انقلاب اسلامی در ایران، ترجمه ی مرتضی اسدی و حسن چیذری، تهران، قلم، ص 135. [5]. هیملویت، هایدتی (1376)، «ارتباطات سیاسی و رسانه های جدید»، ترجمه ی علی کسمایی، فصلنامه ی رسانه، سال هشتم، شماره ی 1، ص 18. [6]. فراتی، عبدالوهاب (1384)، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی (امام خمینی در تبعید)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص 99. [7]. الگار، همان، ص 134-135. [8]. شریف پور، رضا، مسجد و انقلاب اسلامی، نشر اسناد انقلاب اسلامی، ص 135. [9]. صحیفه ی امام، ج 10، ص 17. [10]. جعفری، همان. [11]. امنیان، مهدی و جمالزاده، ناصر (1392)، «نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی ایران» مطالعات فرهنگ ارتباطات، دوره ی 14، شماره ی 56، (علمی-پژوهشی)، ص 172. [12]. شریف پور، رضا، همان، ص 106. [13]. فرقانی، همان، ص 64. [14]. خاطرات 15 خرداد، بازار، دفتر سوم، علی باقری، ص 32. منبع:برهان * منبع: خبرگزاری تسنیم، یکشنبه 19 بهمن 1393