Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 178729
تاریخ انتشار : 9 تیر 1394 11:16
تعداد مشاهدات : 780

شعر فارسی پس از انقلاب اسلامی / محمد مهدی میرزایی

آنچه پرداختن به شعر انقلاب اسلامی را دلنشین تر می کند، خودآگاهی ایجاد شده در همه لایه های اجتماعی است.
با بررسی جریان شعری بعد از انقلاب اسلامی، نه تنها توجه به بسترهای اجتماعی این گونه ادبی ضروریست بلکه باید به بازگویی مفاهیم و ارزشهای والای دینی و انسانی در این دوره پرداخت. تاثیر پذیری عمیق شعر معاصر از انقلاب اسلامی و نقش بسزای شعر فارسی در استحکام بخشیدن و ترویج معانی و آرمانهای انقلابی، امری ملموس و قابل توجه است.

تحول عمیق اجتماعی و فرهنگی ایجاد شده توسط انقلاب اسلامی، عرصه های گوناگون را تحت تاثیر قرار داده است. ادبیات فارسی و به تبع آن شعر نیز از این موج قدرتمند بهره مند گردیده و رویشی متفاوت را در عرصه شعر معاصر موجب گشته است. انقلاب اسلامی در فضایی روی دادکه خفقان سیاسی و انحطاط فکری تصمیم سازان و تصمیم گیران فرهنگی و اجتماعی، فضا را برای اندیشه های پویا و ارزشمند تنگ کرده بود. هر چند جرقه های ادبیات مقاومت از آغاز دهه پنجاه در شعر معاصر قابل لمس شد و در بسیاری از اوقات نوید بخش آزادی و امید بود، اما این بروز انقلاب اسلامی بود که مجالی برای تجلی تفکرات ناب آماده ساخت. شعری که در دو دهه پیش از انقلاب اسلامی سراسر یاس و تاریکی بود و کورسوی امید و روشنی در آن، به اندک نسیمی که فروغ می گشت، بواسطه انقلاب اسلامی به جولانگاه آرمان خواهان و شعرای معاصر تبدیل شد.

این توان و ظرفیت شعری تا آن جا بود که مضامین منطبق با شرایط اجتماعی توسط شاعرانی چون ابتهاج بکار گرفته شده است:

باغبان مژده گل می شنوم از چمنت
قاصدی کو که سلامی برساند زمنت

توصیفی است لطیف از ایام بازگشت امام خمینی به میهن اسلامی. فضای انقلاب اسلامی و دوران بعد از آن بستری بود تا رویکرد شاعران را تحت تاثیر خود قرار دهد و شعر آنان را اجتماعی تر نماید. چه کسانی که پیش از انقلاب اسلامی شخصیت و جایگاه شعری شان شکل گرفته بود و در جریان انقلاب اسلامی چندان در عرصه نبودند – مانند ابتهاج، اخوان ثالث، بهبهانی و… – و چه شعرایی که ضمن همراهی و همصدایی با انقلاب اسلامی دارای جایگاهی مستحکم در عرصه شعر بودند – مانند مشفق کاشانی، سبزواری، گرمارودی و… – به اقتضای دیدگاه خود توجهی خاص به انقلاب اسلامی در اشعارشان دارند. البته دسته سومی نیز هستند که دوران بالندگی شان با انقلاب اسلامی همزمان گشت. هراتی، امین پور، کاکایی و… از این دسته اند.

ذات انقلاب تغییر ذائقه ه است. حال اگر این تغییر در بستری اسلامی شکل گیرد و نگاهی الهی به مفاهیم بشری داشته باشد، روح تعهد را نیز به کالبد جامعه خواهد دمید. این تعهد جاری در جامعه به عرصه ادبیات و شعر نیز راه پیدا کرده و شعر را جهت دار و هدفمند می سازد. انقلابی که ذهن مردم را متحول کرده است، ابزارهای ارتباطی و مستندسازی را نیز متحول می گردند. اقناع و تغذیه روح انقلابی جامعه تنها با باروری و تعالی اندیشه ها و نشر عقاید خالص و ریشه دار اسلامی میسر است. اتصال نگاه شاعر با جهان بینی الهی موجود در ذات انقلاب اسلامی، افق دید او را از روزمرگی ها به سمت عرصه ای جهانی و انسان شمول گسترده می کند.

آموزه ای که ذهن شاعر را با مفهوم عمیق آزادگی عجین کرده است، روح بلند او را طالب آزادی همه جهانیان و ملتها می کند. این روش است که انقلاب اسلامی را نویدبخش آزادی همه انسانها از بند استعمار و استبداد می نماید. سروده استاد سبزواری عینیت این اندیشه جهانی و انقلابی است:

این بانگ آزادی است، کز خاوران خیزد
فریاد انسانهاست، کز نای جان خیزد
آتش فشان قهر ملتهای دربند است
حبل المتین توده های آرزومند است

آنچه پرداختن به شعر انقلاب اسلامی را دلنشین تر می کند، خودآگاهی ایجاد شده در همه لایه های اجتماعی است. روح بازگشت به خویشتن و طرد بیگانه، تا آنجا قدرت می گیرد که جریانی ریشه دار مانند شعر دفاع مقدس را سامان می بخشد. در این دوره است که شعر به ابزاری قدرتمند و موثر برای بیان آرمانها تبدیل می شود. آرمانهایی که مردم برای حفظ آن از جان خویش می گذرند، از زبان شعرای دفاع مقدس جاری می شود.

شهادت و ایثار، مضامین مشترک این دوران است. آنچه در روزگار انقلاب اسلامی برای مردم تحت عنوان وطن دوستی و طرد اجنبی اهمیت داشت، در دوره دفاع مقدس با مفهوم شهادت ممزوج شد و پدیدآور اشعاری ماندگار شد.

مردانی در سروده خود مفاهیمی چون دین، وطن، مقاومت و آزادگی را به زیبایی تمام بیان می کند:


جنگ، جنگ است بیا تا صف دشمن شکنیم
صف این دشمن دیوانه میهن شکنیم
راه ما راه حسین است که با تیشه خون
همه بت های زمین در شب روشن شکنیم


نکته قابل توجه دیگر در شعرهای سروده شده پس از انقلاب اسلامی که در دوره دفاع مقدس به اوج غلیان احساس و نمود آرمانها می رسد، پرداختن به شعر آئینی است. زبان عاطفی و حماسی شعر فارسی و تاثیرگذاری آن در همه عرصه ها از مکتب اهل بیت علیهم السلام بهره بی کران جسته است و نه تنها خصایل و توصیفات پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و حضرت فاطمه سلام ا لله علیها و ائمه هدی علیهم السلام، به جز ء لاینفک شعر آئینی معاصر تبدیل شده است، بلکه فرهنگ از خودگذشتگی و شهادت و ایثار جاری در مکتب ذوات مقدس معصومین به ویژه حضرت سیدالشهداء علیه السلام، قوام بخش این جریان شعری بالاخص شعر دفاع مقدس گردیده است.


نگاه برخاسته از آموزه های دینی و مکتب اهل بیت است که به مفاهیمی چون مرگ و حیات معنایی تازه بخشیده و در آثار بسیاری این باز تعریف تاثیرگذار قابل لمس است. حسینی، با الهام از مکتب عاشورا در مدح شهدای دفاع مقدس اینگونه سروده است:


کس چون تو طریق پاکبازی نگرفت
با زخم نشان سرفرازی نگرفت
زین پیش کسی دلاورا چون تو شگفت
حیثیت مرگ را به بازی نگرفت


این تطبیق درسهای مکتب عاشورا با شعر و مضامین دفاع مقدس خود نیز جولانگاه دیگری برای بروز استعدادهای شاعران بود و به صمیمیت بیشتر شعر با باورهای مذهبی و دینی مردم انجامید.


شاید بتوان در شعر زیر که سروده عبدالملکیان است به جلوه ای از این بالندگی های شعری اشاره کرد:


تو چرا می جنگی؟
پسرم می پرسد
من تفنگم بر دوش، کوله بارم بر پشت، بند پوتینم را محکم می بندم
مادرم، آب و آیینه و قرآن در دست
پسرم بار دگر می پرسد، تو چرا می جنگی؟
با تمام دل خود می گویم: تا چراغ از تو نگیرد دشمن


تقابل احساسات و دلبستگی پدرانه و تعلق خاطر به علایق دنیوی با آرمان و تکلیف، از زیباترین وجوه این شعر است. آنجا که پدر بند پوتین خویش را بعد از سوال فرزندش محکمتر می بندد و در ادامه مسیر مصمم تر می گردد، از آزمونی سخت سربلند بیرون می آید. شاعر با نگاه ظریفی، سنتهای ریشته دار ایرانی و باورهای عمیق دینی را در توصیف مادرش بکار می بندد و به زبانی شیوا، از همراهی آب و آیینه و قرآن، نمانی می سازد تا باز هم اثبات کند که انفکاک هویت دینی و ملی ایرانیان امری محال است. امتزاج این دو عنصر هویتی در شعر دفاع مقدس به اوج می رسد و تمامی این گفت و شنودها برای آن است که چراغ آگاهی فرزندان این دیار به دست دشمنان نیفتد.


هم زمان با ادبیات و شعر دفاع مقدس، شعر عرفانی نیز به بالندگی قابل تامی دست یافت. شعری که در سروده های امام خمینی رحمه الله علیه نیز قابل توجه است. شعر ایشان نه تنها سرشار از کمال و لطافت است و غزلیات کم نظیرشان تبلور وجه روحانی ایشان است:


عشقت از مدرسه و حلقه صوفی راندم
بنده حلقه به گوش در خمارم کرد


بلکه اشعاری که در وصف ایشان است نیز تابع همین روش و سبک است. احمد عزیزی در مرثیه بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی، اینگونه می سراید:


ای تو سکان سکینه مومنین
نوح امت، کشتی حق، قطب دین
یا خمینی! بی تو گلشن بی صفاست
داغ تو همرنگ داغ مصطفاست


هم چنین شعر امام خمینی قدس سره الشریف در عین بهره مندی از قدرت ادبی و هنری والایش، برخاسته از اسلام و قرآن و عترت است. آنجا که ایشان در تفسیر و تاویلی منظوم از «ان الله اشتری من المومنین انفسهم اموالهم بان لهم الجنه» اینگونه می سراید:


جان در هوای دیدن دلدار داده ام
باید چه عذر خواست متاع دگر نبود


از این دست بهر ه مندی هاست. دغدغه اکثریت شعرای متاثر از انقلاب اسلامی، پس از دفاع مقدس، پرداختن به آرمانها و ارزشهای جاری در آن دوران بوده است. بیدار کردن وجدان های خفته و یادآوری دستاوردهای ارزشمند انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، از اولویت های اصلی عرصه شعر در دو دهه اخیر است. همه این مضامین در ذیل مفهومی جامع به نام مهدویت و انتظار قابل تعریف است. پویایی و قدرت گرفتن شعر این دوره، تحت این مضمون اصلی و متعالی محقق میشود. راهبرد انتظار و استراتژی مهدویت است که امید، آزادگی، رهایی و…. را در شعر انقلاب اسلامی جاری می سازد.


انتظار نه تنها قوه محرکه انقلاب اسلامی و بسترساز پیروزی خون بر شمشیر با الهام از قیام حسینی گشته است، بلکه منبع بی کران توان رزمندگان دفاع مقدس بوده است. مفهومی که امروز نیز قاطع ترین حربه و برنده ترین تیغ در برابر استعمار و کفر است.


تاکیدی که امین پور در شعر خود بر همراهی انتظار و امید می کند کاملاً برخاسته از همین باور ریشه دار است:


طلوع می کند آن آفتاب پنهانی
ز سمت مشرق جغرافیایی انسانی
دوباره پلک دلم می پرد نشانه چیست؟
شنیده ام که می آید کسی به مهمانی


ورای تمامی گفته ها، حمایت های حاکمیت اسلامی و نظام جمهوری اسلامی از شعر انقلابی و توجه و تفقد همیشگی مقام معظم رهبری از شعرای این عرصه، مشوقی دائمی برای پویایی و رشد بوده وهست. عرصه ای که ترویج دهنده آرمانهای اسلام و انقلاب است.






* روزنامه جمهوری اسلامی، 9/4/1394 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :