Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 182191
تاریخ انتشار : 23 اردیبهشت 1395 21:27
تعداد مشاهدات : 457

روایتی از تلسکوپ ملی ایران / گزارش

طرح تأسيس «رصدخانه ملي ايران» در سال ۱۳۸۲ به تصويب مجلس شوراي اسلامی رسيد و در سال ۱۳۸۵ مديريت آن به پژوهشگاه دانش های بنيادی محول شد. آن چه در ذیل می خوانيد شرح كوتاهی است از كارهايی كه تا پايان سال ۱۳۹۱ در مراحل اجرايی اين طرح انجام شده است.

طرح تلسکوپ ملی ایران

تلسکوپ ملی ایران با نام INO340 از نوع تلسکوپ های انعکاسی و دارای آئینه اولیه با قطر ۳.۴ متر است و در رده تلسکوپ های ۴ متری جهان قرار می گیرد. سازه، اجزاء مکانیکی ،کنترلی و اپتیکی تلسکوپ ملی ایران با سازه ای به وزن تقریبی ۶۰ تن در دست طراحی است. این تلسکوپ از نوع سمتی، ارتفاعی (Alt – Az) است و آئینه های اولیه و ثانویه این تلسکوپ نیز مجهز به سامانه پیشرفته کنترل فعال است. در طراحی مکانیک این تلسکوپ از آنالیزهای مختلف اجزاء محدود نظیر ارتعاش، تنش و تغییر شکل ایستا، پاسخ بسامدی و تحلیل باد استفاده می شود تا منجر به طراحی بهینه و نهایتا تصاویر با کیفیت بسیار بالا شود. سامانه حرکتی از نوع چرخدنده ای و با کنترل موقعیت بسیار دقیق است. یاتاقان های کف گرد این تلسکوپ از نوع هیدرواستاتیکی است و طراحی و ساخت آن، تماماٌ در داخل کشور انجام شده است.


شنبه دوم اسفند ماه ۱۳۹۳ برای منجمان و کیهان شناسان کشور و بخصوص مدیران و دست اندرکاران طرح رصدخانه ملی ایران روزی با اهمیت و به یاد ماندنی است. در شامگاه این روز آینه اصلی تلسکوپ ملی ایران ـ با وزنی حدود ۴ تُن و در جبعه ای به ابعاد ۱/۴ × ۴/۲ × ۴/۲ متر ـ سوار بر تریلی عظیمی که سه هفته پیش از این تاریخ از فنلاند به راه افتاده بود سرانجام به پژوهشگاه دانش های بنیادی رسید و با دقت و احتیاط به کمک جرثقیلی قدرتمند در آشیانه ای در باغ لارک قرار داده شد تا بعداً پس از تکمیل زیرساخت ها و تجهیزات لازم، به محل رصدخانه در قلۀ گرگش در منطقۀ کاشان حمل و در محفظۀ تلسکوپ نصب شود.

آینۀ اصلی اساسی ترین و تعیین کننده ترین جزء تلسکوپ است و آماده شدن آن پایان مرحلۀ مهمی در پیشرفت طرح رصدخانه ملی است. حالا این سازۀ بزرگ و بسیار حساس، پس از مدتها انتظارِ همراه با نگرانی و هیجان و اشتیاق، خوشبختانه صحیح و سالم به ایران رسیده و قدری از خستگی ها را از تن مدیران و کارکنان طرح رصدخانۀ ملی ایران به در برده است. صرفِ حضور این آینه در ایران، چنانکه یکی از مدیران طرح رصدخانه گفته است، بی گمان موجب دلگرمی و اشتیاق همکاران طرح در اجرای مراحل دیگر و همچنین ترغیب مسئولان دولتی به حمایت مستمر و ایفای به موقع تعهدشان در قبال این طرح ملی خواهد بود.

در مراسم استقبال و رونمایی از محمولۀ گرانقدری که دوم اسفند به باغ لارک رسید، علاوه بر کارکنان طرح رصدخانه و بعضی محققان پژوهشکدۀ نجوم و پژوهشگاه، تعدادی از مسئولان و مدیران کشورـ از جمله معاون علمی و فناوری رییس جمهوری و مدیران آن معاونت، وزیر علوم و تحقیقات و فناوری، معاون پژوهش و فناوری وزیر علوم، رئیس کمیسیون عمران مجلس و نیز نمایندگان منطقۀ کاشان در مجلس، نمایندگانی از سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، هیئت رئیسۀ دانشگاه کاشان، و رییس پژوهشگاه دانش های بنیادی حضور داشتند.


مشخصات فنی آینۀ تلسکوپ ملیقطر آینۀ تلسکوپ ملی ۳/۴ متر، ضخامتش ۱۸۴ میلی متر، و وزن آن در حدود 4تُن است. شیشۀ این آینه با دقت زبری حدود 6/0 نانومتر تراش داده شده و اَبیراهی سطح آن کمتر از ۷ نانومتر است. این هر دو مقدار بهتر از آنی است( به ترتیب ۲ نانومتر و ۱۵ نانو متر) که بنا به قرارداد انتظار می رفته است.

ضریب انبساط شیشۀ سرامیکی این آینه از مرتبۀ ۷-۱۰ بر درجۀ کلوین است، یعنی آینه به ازای یک درجه تغییر دما فقط در حدود یک میکرون تغییر می کند. به عبارت دیگر حساسیت این شیشه به دما حدود حساسیت شیشه های معمولی است.

شعاع انحنای آینه ۵۰۶۰ میلی متر و نسبت این شعاع به قطر آینه ۱/۴۹ است ـ یعنی اینکه آینه بسیار سریع است و میدان دید وسیعی دارد، چنین آینه ای توانایی های زیادی، از جمله در تصویربرداری و طیف نگاری همزمان و همچنین در پرتوگیری از طول موج های مرئی و نامرئی، به تلسکوپ می دهد.


آینۀ تلسکوپ ملی از سفارش تا تحویل

هر یک از مراحل میانی تولید آینۀ تلسکوپ ملی مستلزم تلاش های مستمر از جمله در مطالعات و انتخاب سازندگان، مذاکرات و عقد قرارداد در خارج، چانه زنی برای دریافت اعتبارات مصوب در داخل، مواجهه با مشکلات ناشی از تحریم اقتصادی، آزمون و تأیید محصول در مراحل مختلف، و رایزنی های متعدد در داخل و خارج بوده است. در هر حال فرایندهای مربوط به سفارش، قرارداد، برش، صیقل، آزمون، و تحلیل شیشۀ آینه از بهار سال ۱۳۸۸ تا زمستان ۱۳۹۳ طول کشیده است.

برای خرید شیشۀ خام، پس از یک سال مطالعه و مقایسۀ مشخصات فنی و شرح خدمات و پیشنهادهای دو شرکت خارجی رقیب، سرانجام شرکت آلمانی SCHOTT انتخاب و پس ازچندین ماه مذاکره قراردادی با آن بسته شد. در مرحلۀ بعدی کارِ صیقل شیشه پس از مطالعات و مذاکرات اولیه با چند شرکت اروپایی، به شرکت فنلاندی OPTEON سپرده شد. این شرکت به اتکای دانش فنی اعلای خود پیشینۀ موفقی در صیقل آینه برای تلسکوپ های معروف جهان دارد. از جمله تراش و صیقل تلسکوپ فضایی هِرشِل متعلق به سازمان فضایی اروپا در همین شرکت انجام گرفته است. ابزاری که برای صیقل آینۀ تلسکوپ ملی ایران به کار رفته همانی است که در صیقل آینۀ تلسکوپ هِرشِل از آن استفاده شده است. در هر حال، کارشناسان اپتیک پس از آزمون هایی در چند مرحله، کیفیت آینۀ تلسکوپ ملی را عالی و حتی در نوع خود بی نظیر دانسته اند .

فرآیند کنترل کیفیت آینه و انجام دادن آزمون های تکمیلی منجر به کسب تجربه و انتقال دانش آزمون اپتیک با ابعاد بزرگ شده است که یکی از دستاوردهای مهم این بخش از پروژه رصد خانه ملی ایران محسوب می شود.


جایگاه آینۀ تلسکوپ ملی در منطقه و در جهان

تلسکوپ ۳/۴ متری رصدخانه ملی در مقایسه با تلسکوپ های بزرگ جهان به طور کلی در ردۀ متوسط قرار می گیرد، اما کیفیت اعلای آینه اش کارآیی آن را در بسیاری وجوه تا حد برترین و مدرن ترین تلسکوپ های جهان بالا خواهد برد. در شیشۀ سرامیکی این آینه هیچ حباب یا ناخالصی بیش از ۲/۰ میلی متر وجود ندارد. دقت تسطیح و ابیراهی سطح این شیشه، چنانچه گفته شد، بسیار خوب و شکل منحصر به فرد آن هذلولیِ بسیار نزدیک به سهموی است. کوچک بودن ضریب انبساط گرمایی شیشۀ این آینه هم یکی دیگر از خصوصیاتی است که آن را برای استفاده از سیستم "اپتیک فعال" بسیار مناسب می کند. استفاده از اپتیک فعال در تلسکوپ موجب می شود که ابیراهی اپتیک به حداقل برسد و کیفیت و وضوح تصویر نهایی بالا برود.

بسیاری از این ویژگی های آینۀ تلسکوپ ملی در هیچ یک از تلسکوپ های کشورهای منطقۀ خاورمیانه یافت نمی شود. به عبارت دیگر، در میان تلسکوپ های اروپایی مستقر در ناحیه ای از جزایر قناری تا هندوستان، آینه ای با چنین کیفیت و حساسیتی وجود ندارد.









* پژوهشکده دانش های بنیادی


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :