Index
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 185041
تاریخ انتشار : 1 تیر 1395 20:0
تعداد بازدید : 782

فراتر از نظریه ها / گفتگو با دكتر مصطفی ملكوتيان

ظهور پدیدۀ شگفت انگیز انقلاب اسلامی ایران نه تنها نظریه پردازان انقلاب را غافلگیر کرد، بلکه سبب بی اعتبار شدن نسل سوم نظریه های انقلاب و پیدایش نسل چهارم این نظریه ها با ساختار تحلیل فرهنگی و ایدئولوژیک شد.

ظهور پدیدۀ شگفت انگیز انقلاب اسلامی ایران نه تنها نظریه پردازان انقلاب را غافلگیر کرد، بلکه سبب بی اعتبار شدن نسل سوم نظریه های انقلاب و پیدایش نسل چهارم این نظریه ها با ساختار تحلیل فرهنگی و ایدئولوژیک شد. اینکه تحلیلگران و نظریه پردازان انقلاب تا چه حدّ به درک ماهیت انقلاب اسلامی ایران موفق شوند و جزر و مدّ تاریخی آن را دریابند، مستلزم اتخاذ رویکردهای کاملاً علمی، همه جانبه نگر، منصفانه، و عمیقاً فرهنگ شناسانه است که با توجه به هرچه بیشتر اجتماعی شدن خصوصیت گروه ها و جریانات و هرچه بیشتر فرهنگی شدن روابط بین المللی، امیدوارکننده به نظر می رسد.

به منظور بحث دربارۀ ماهیت انقلاب اسلامی به سراغ یکی از استادان علوم سیاسی دانشگاه تهران، که در عرصۀ نظریه های انقلاب مطالعات و تحقیقات ارزشمندی انجام داده است آمده و گفت وگویی انجام داده ایم که متن آن پیش روی گرامی شماست. آقای دکتر مصطفی ملکوتیان عضو هیئت علمی دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران است. کتاب «انقلاب اسلامی در سپهر نظریه پردازی» از جمله فعالیت های پژوهشی دکتر ملکوتیان در حوزۀ انقلاب اسلامی است که در محافل دانشگاهی و علمی مورد توجه واقع شده است.

.............................................................


جناب دکتر ملکوتیان برای ورود به بحث انقلاب اسلامی، اگر تعریفی جامع از انقلاب مدنظرتان است بفرمایید و تفاوت آن را با سایر حرکت ها و تحولات اجتماعی، نظیر جنبش، شورش، نهضت، کودتا، جنگ داخلی و… بیان نمایید.


مفهوم انقلاب، مانند بسیاری از مفاهیم دیگر مربوط به علوم اجتماعی و سیاسی، با توجه به دیدگاه ها و نظریه های مختلف، تعریف های متعددی دارد و هر تعریف از رویکردهای مختلفی چون فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، جامعه شناسی، روان شناختی، و… به این مفهوم توجه می کند. پدیدة انقلاب در مکان ها و زمان های مختلفی روی داده است. با بررسی انقلاب های جهان طی تاریخ، نوع شناسی ویژه ای از انقلاب ها مشاهده می شود، مثلاً در تاریخ اروپا، نوع ویژه ای از این انقلاب ها در پایان قرن هیجدهم میلادی مشاهده می شود که با انقلاب های قرن نوزدهم و بیستم این قاره تفاوت دارد؛ بنابراین برای تعریف جامع انقلاب ابتدا باید ویژگی های انقلاب بیان شود. ازآنجاکه از پایان قرن هیجدهم تا پایان قرن بیستم، انقلاب های بسیاری، از جمله انقلاب اسلامی ایران، در جهان رخ داده دیدگاه ها و نظریه های مختلفی هم دربارة انقلاب تا به حال مطرح شده است که همة اینها می تواند در بیان ویژگی های مشترک برای انقلاب ها به ما کمک کند تا براساس آن تعریفی جامع از این مفهوم بیان شود. با توجه به کارهای علمی انجام شده دربارة انقلاب ها، به رغم تفاوت های آشکار آنها در ماهیت، نتایج، زمینه های وقوع، مسیر تحولات، حکومت هایی که با آن مبارزه کردند و حکومت هایی که ایجاد نمودند، می توان ویژگی های مشابه و مشترکی در همة انقلاب ها یافت که در اینجا بنده به هفت مورد اشاره می کنم: ۱ــ نارضایتی عمیق از شرایط موجود؛ ۲ــ حضور توده ها در صحنة انقلاب و اتکای انقلاب به مبارزات آنها؛ ۳ــ طرح ایدئولوژی جدید در انقلاب به جای ایدئولوژی رسمی حکومت موجود؛ ۴ــ حضور و مبارزة قاطع رهبری در انقلاب؛ ۵ــ وجود و گسترش روحیة انقلابی در بین توده ها و نخبگان ناراضی؛ ۶ــ وجود عامل خشونت در زمان وقوع انقلاب؛ ۷ــ تغییر در ساختارهای مختلف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی این ویژگی ها در همة انقلاب ها وجود داشته است و هیچ انقلابی نیست که حتی یکی از این ویژگی ها را نداشته باشد؛ البته ممکن است در بعضی از انقلاب ها یک ویژگی کم رنگ تر و در انقلابی دیگر پررنگ تر باشد یا در انقلابی همة ویژگی ها پررنگ باشد، اما در انقلاب های دیگر چنین نباشد، مثلاً در انقلاب اسلامی این ویژگی ها بسیار نیرومند تر از بسیاری از انقلاب های معاصر مثل انقلاب سال ۱۹۱۷ روسیه یا انقلاب سال ۱۹۸۹ فرانسه بوده است. با توجه به این هفت ویژگی مشترک، انقلاب حرکت مردمی خشونت آمیز، مبتنی بر ایدئولوژی جدید به جای ایدئولوژی قدیم با رهبری دارای راهبرد علیه حکومت موجود، به منظور استقرار یک نظم جدید است.

بعضی از انقلاب ها ممکن است بیشتر در پی تغییرات داخلی باشند، ولی در بعضی دیگر بُعد بین المللی نیز اهمیت قاطع دارد، اما در کل، در همة انقلاب ها بازتاب بین المللی انقلاب تأیید شده است؛ یعنی هیچ انقلابی نیست که فقط در مرزهای ملّی محصور شود. ممکن است هدف بعضی از آن انقلاب ها بر هم زدن ساختارها و نظم بین المللی موجود نباشد، اما شعارها و ایدئولوژی آنها تاحدودی فراملّی باشد؛ بنابراین تأثیرگذاری آنها بر فضای منطقه ای و جهانی حتمی است.

دربارة تفاوت انقلاب با جنبش، شورش، نهضت، کودتا و… نیز باید آن هفت ویژگی را در نظر داشته باشیم؛ هر حرکت اجتماعی که این هفت ویژگی را داشته باشد انقلاب خوانده می شود، اما اگر فاقد یکی یا تعدادی از این ویژگی ها باشد، دیگر انقلاب نیست، بلکه جزء یکی از مفاهیم جنبش، شورش، رفورم، کودتا و… خواهد بود؛ به طور مثال رفورم، در بین این مفاهیم، بیشترین فاصله را با مفهوم انقلاب دارد؛ زیرا حرکتی است که از طرف حکومت انجام می شود، توده ها در آن چندان سهیم نیستند، ایدئولوژی جدیدی مطرح نمی شود که در بین نخبگان و توده ها گسترش یابد، و خشونت نیز قاعدتاً در آن وجود ندارد. در بعضی از موارد ممکن است تشخیص مفهوم جنگ داخلی از انقلاب سخت به نظر برسد؛ در جنگ داخلی، نبرد مسلحانه ای بین گروه های درگیر در یک کشور وجود دارد که هرکدام از این گروه ها بخشی از خاک کشور را در اشغال نظامی خود دارند. زمانی که در این جنگ، توده های مردم یا بخشی از آنها از یکی از دو طرف جنگ طرفداری می کنند، جنگ داخلی نیز به نفع آن طرف پایان می یابد. در این حالت نظریه پردازان هر دو اصطلاح را برای آن حرکت به کار برده اند؛ چون ممکن است هفت ویژگی انقلاب در این حرکت مشاهده شود.

کودتا، شورش ناگهانی بخشی از نظامیان یک کشور علیه نظام سیاسی موجود است که گاهی به خون ریزی های بسیار منجر می شود. این حرکت ممکن است سبب تغییرات بزرگی شود؛ به طور مثال کودتای جمال عبدالناصر در مصر (۱۹۵۲٫م) علیه خاندان محمدعلی (ملک فاروق) تغییرات گسترده ای هم در داخل مصر و هم در سطح منطقه ای و جهانی ایجاد کرد. بسیاری از کودتاها در جهان در زمان جنگ سرد بین امریکا و شوروی روی دادند؛ زیرا در آن زمان دو ابرقدرت امریکا و شوروی، که با هم رقابت می کردند در کشورهای طرفدار یکدیگر کودتا به راه می انداختند، اما با برچیده شدن حکومت اتحاد شوروی و فروپاشی آن، رقابت های جنگ سرد از بین رفت و تعداد کودتاها نیز به شدت فروکش کرد. بر این اساس وقوع کودتا بسته به شرایط داخلی و خارجی است.


از بیانات شما این گونه برداشت کردم که گاهی ممکن است حرکتی اجتماعی از کودتا یا جنگ داخلی آغاز شود، اما بعد به شکل انقلاب درآید یا برعکس، حرکت انقلابی در پایان به شورش و کودتا منجر شود؛ کما اینکه در مورد مشروطیت هم واژة انقلاب و هم نهضت، شورش و بلوا به کار می رود و در آن حرکتی به شکل نهضت آغاز شد، سپس حالت انقلابی پیدا کرد و سرانجام با کودتا یا شبه کودتا به پایان رسید. در مورد انقلاب اسلامی عده ای معتقدند این انقلاب پدیده ای کاملاً منحصربه فرد است؛ یعنی در چهارچوب نظریه های مربوط به انقلاب نمی گنجد و به نظریة خاص خودش نیاز دارد. به نظر جنابعالی چه ویژگی های متمایزکننده ای سبب شده است که انقلاب اسلامی منحصربه فرد تلقی شود؟


پرسش شما به توضیح بسیاری نیاز دارد؛ زیرا مفهوم واژگانی مانند نهضت بسیار گسترده است. نهضت معمولاً حرکتی طولانی مدت است که ممکن است از همان ابتدا اهداف سیاسی داشته یا فقط تعلیم و تربیتی و آموزشی باشد، ولی به دلیل تغییراتی که از این طریق در اذهان و افکار ایجاد می کند به تدریج رنگ سیاسی به خود بگیرد و به انقلاب نیز منجر شود؛ بنابراین انقلاب می تواند بخشی از یک نهضت باشد؛ مثلاً نهضت اسلامی ایران در دهة ۱۳۴۰ که به رخداد انقلاب اسلامی در پایان دهة ۱۳۵۰ (۱۳۵۷) منجر شد.

انقلاب اسلامی ایران انقلابی واقعاً منحصربه فرد بود؛ زیرا در زمان آغاز این انقلاب هیچ فردی تصور نمی کرد این حرکت به پیروزی برسد. نویسنده های بسیاری بعدها در نوشته های خود به این غافل گیری اعتراف کردند که از آن میان خانم تدا اسکاچ پل مشهور است. او در سال ۱۹۷۹٫م، که انقلاب اسلامی ایران هنوز به پیروزی نرسیده بود، در حال نوشتن کتابی با عنوان «دولت ها و انقلاب های اجتماعی» بود که در آن بدون بررسی انقلاب اسلامی، نظریه ای را دربارة انقلاب مطرح کرد. بعدها پس از پیروزی انقلاب، عدة بسیاری از این نظریه پرداز انقلاب، به دلیل بی توجهی به انقلاب اسلامی و در کل انقلاب های پایان قرن بیستم و نگارش کتاب براساس ذهنیت جامعة غربی در مورد انقلابی های فرانسه و روسیه، انتقاد کردند که خود او به سال ۱۹۸۲٫م در مقاله ای به نام دولت تحصیل دار و اسلام شیعه در انقلاب ایران این انتقادها را پذیرفت و به غافل گیری خود دربارة این انقلاب اعتراف کرد. او پیش از این گفته بود که انقلاب ها ساخته نمی شوند، بلکه بر اثر شرایط بین المللی به وجود می آیند، ولی در این مقاله اعتراف کرد که اگر یک انقلاب در دنیا باشد که ساخته شده است آن انقلاب، انقلاب اسلامی ایران است. منظور او از ساخته شدن این است که جایگاه رهبری و ایدئولوژی در آن پررنگ باشد، هرچند در بررسی اش از این انقلاب دوباره تاحدی متأثر از آن دیدگاه و ساختار نظری قبلی خود است. این اعتراف نشان می دهد که او و بسیاری دیگر از نظریه پردازان با پیروزی انقلاب اسلامی غافل گیر شدند. برای یافتن علت این غافل گیری باید به تفاوت های آن با دیگر انقلاب ها پی برد؛ زیرا تا این زمان ملاک بررسی انقلاب، انقلاب های ناسیونالیستی، ناسیونال لیبرالی، چپ و… بودند، اما ماهیت انقلاب اسلامی با این انقلاب ها تفاوت داشت، و ازهمین رو نظریه پردازانی چون اسکاچ پل تصور نمی کردند انقلاب دیگری با ماهیتی غیر از آنچه می شناختند اتفاق افتد. در مورد نظریه های مربوط به توسعه نیز چنین اشتباهی وجود داشته است؛ زیرا نظریه پردازان معتقدند توسعه در دنیای معاصر با مفاهیمی مثل سکولاریزه شدن فرهنگی همراه است، درحالی که انقلاب اسلامی ایران خلاف آن را نشان می دهد. میشل فوکو، که در زمان انقلاب اسلامی در ایران بود، تعدادی مقاله دربارة انقلاب اسلامی نوشته است. او در مقاله ای با عنوان «ایرانیان چه رویایی در سر دارند» گفته است: مردم ایران خواستار ورود معنویت به عرصة سیاست اند. از دیگر وجوه تمایز انقلاب اسلامی، وجود حکومتی بسیار قوی بود که در مقابل آن، اکثر مردم ایران در انقلاب شرکت کردند، اما در انقلاب های دیگر نظیر انقلاب روسیه فقط بخشی از کارگران، یعنی حدود سه میلیون نفر از کل جمعیت صد و چهل یا پنجاه میلیون نفری این کشور در انقلاب حضور داشتند. اگر در ایران این جمعیت گسترده در انقلاب اسلامی شرکت نمی کرد، آن حکومت تا دندان مسلح که انواع گاردها (گارد شاهنشاهی و گارد جاویدان)، نیروهای امنیتی ساواک و نیروهای ضدشورش را در اختیار داشت سقوط نمی کرد؛ زیرا امریکا پس از شکست در ویتنام، رژیم پهلوی را ژاندارم خود در منطقه کرده بود و انواع سلاح و کمک پولی نیز در اختیارش قرار می داد تا بتواند با دشمنان آن ابرقدرت در منطقه مبارزه کند. این رژیم جنبش آزادی بخش ظفار در عمان را که ممکن بود سراسر شبه جزیرة عربستان را تهدید کند با استفاده از نیروی هوایی خود شکست داد. چنین رژیمی بسیار قوی بود، اما در مقابل انقلاب اسلامی، در مدت کمی، یعنی از ۱۹ دی ماه ۱۳۵۶ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، فروپاشید. علت این مسئله ماهیت انقلاب اسلامی بود؛ در زمان انقلاب اسلامی، به دلیل اسلامی بودن انقلاب و ویژگی های رهبری آن، به سرعت بسیاری از خیابان های شهرهای ایران از مردم معترض پر شد. بنابراین از ویژگی های مهم متمایزکنندة انقلاب اسلامی از دیگر انقلاب ها، رهبری، ایدئولوژی و ماهیت این انقلاب است و به طورکلی انقلاب اسلامی در هفت ویژگی انقلاب ها متمایز از دیگر انقلاب هاست. یکی از این ویژگی ها ایجاد تغییر در ساختارهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی داخلی و محیط بین المللی بود. در زمینة داخلی، می توان با مقایسة آمارهای اقتصادی و تغییرات سیاسی و مقایسۀ آن با پیش از انقلاب، آشکارا این تغییرات را دید. از لحاظ بین الملی نیز کشور به امریکا و انگلستان وابسته بود و باید مطامع آنها را اجرا می کرد، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به حکومتی مستقل و توانا تبدیل شد که در مسائل بین المللی جایگاهی تعیین کننده دارد؛ به طور نمونه درحال حاضر بر سر میز مذاکره دربارة قضایای مورد اختلاف با غرب، یک طرف کشور ایران قرار دارد و در طرف دیگر ده ها دولت، که این مسئله نشان دهندة اهمیت کشور ماست ــ هرچند غرب نمی خواهد آن را باور کند و در تبلیغاتش به آن اعتراف نماید ــ و این امر از تغییرات بسیار بزرگ تر در آیندۀ جهان خبر می دهد. در انقلاب های دیگر، نظیر انقلاب الجزایر (۱۹۶۲٫م)، چنین تغییرات گسترده ای نه در مسائل داخلی روی داده است و نه در مسائل خارجی. اگرچه در انقلاب چین تغییرات نسبتا گسترده بود، این انقلاب پیش از انقلاب ما روی داده و مدت بسیاری را برای پیشرفت در اختیار داشته است.


از بیانات شما این گونه درک کردم که انقلاب اسلامی تمام آن هفت ویژگی را دارد، اما تفاوتش با انقلاب های دیگر در پررنگ تر بودن آنهاست. بر این اساس آیا انقلاب اسلامی در همان قالب و چهارچوب انقلاب های دیگر روی داد؟ در این صورت انقلاب کمونیستی شوروی هم ساختار بین المللی را به گونة شگفت انگیزی متحول کرد و دنیا را به دو بلوک تقسیم نمود. ویژگی متمایزکنندة انقلاب اسلامی از این گونه انقلاب ها چیست؟


همان طورکه اشاره شد، در همة انقلاب ها، هفت ویژگی مشترک وجود دارد؛ البته ناگفته نماند که هر انقلابی خود نمونة خاصی است که با انقلاب های دیگر تفاوت دارد. این تفاوت از زمینه های مختلف وقوع آنها، وضع رژیم هایی که با آن مبارزه می کنند، رهبر و ایدئولوژی جدید آنها و… ناشی می شود. اگر بر اساس این تفاوت ها هر انقلابی را بررسی کنیم، دیگر نمی توان پدیده ای به نام انقلاب را تحلیل کرد و همه چیز حالت متغیر پیدا می کند؛ زیرا با بررسی یک انقلاب نمی توان نتیجة آن را به انقلاب های دیگر تعمیم داد. حال می گوییم که به رغم این تفاوت ها، در تمام انقلاب های جهان این هفت ویژگی وجود دارد و مشترک است، اما حیطة آنها با یکدیگر متفاوت است و به نظر بنده باید امتیازات انقلاب اسلامی را نسبت به انقلاب های دیگر با توجه به همین هفت ویژگی ارزیابی کرد. بر همین اساس بود که این ویژگی ها را در انقلاب اسلامی با سایر انقلاب ها مقایسه کردم و بحث ایجاد تغییر، هم در محیط داخلی و هم بین المللی را مطرح نمودم؛ زیرا همة انقلاب ها گونه ای از تغییرات داخلی را می پذیرند و به صورت طبیعی تغییرات ناشی از آنها در محیط بین المللی نیز تأثیراتی بر جای می گذارد، اما بعضی از انقلاب ها مصمم اند که بازی بین المللی را بر هم زنند، نظام بین المللی را دستخوش تغییر سازند و با نظام سلطة جهانی مبارزه کنند و طرحی نو دراندازند. یکی از این انقلاب ها، انقلاب اسلامی ایران است که به صورت صریح و آشکار راه جدیدی را به بشریت عرضه می کند. این راه جدید راهی تمدن ساز است و می کوشد مسیر تاریخ را تغییر دهد، درحالی که انقلابی مانند انقلاب ۱۹۱۷٫م روسیه تغییرات در درون همان الگوی غربی را در نظر داشت. همان طورکه اشاره شد، قرار گرفتن غرب در پشت میز مذاکره با ایران نشان دهندة اهمیت کشور ما و قدرت آن است؛ زیرا جهان غرب رئالیست است و فقط با کشوری که قدرت دارد بر سر میز مذاکره می نشیند؛ چون رئالیسم غربی بر مبنای ایده های ماکیاولیستی طرفدار قدرت است و با کشوری که قدرت ندارد مقابله می کند، اما در مورد کشور دارای قدرت، تصور می نماید از طریق مذاکره می تواند به حرکت خود ادامه دهد، یا امنیت خود را تأمین، و استراتژی های آینده اش را اجرا کند. این مسئله نشان می دهد کشورهای اردوگاه غرب از تزلزلی که در ایده های غربی به وجود آمده است، احساس خطر می کنند. پست مدرنیسم در غرب، اندیشه نیست، بلکه تخریب اندیشة مدرنیسم است و نشان دهندة تزلزل در مدرنیسم. به علاوه غرب گسترش گرایش به اسلام را در نقاط مختلف دنیا آشکارا می بیند و هر روز اعلام می شود که مثلاً در انگلستان در طی بیست الی سی سال آینده مسلمانان افزایش خیره کننده ای خواهند یافت.

درحال حاضر سی سال از انقلاب اسلامی ایران می گذرد و غرب طی این مدت با این انقلاب به طور آشکار مبارزه کرده، اما به اهداف خود دست نیافته است. آنها با انقلاب های بسیاری مبارزه کردند که در بعضی از آنها پیروز نیز شدند؛ مثل انقلاب نیکاراگوئه که همزاد انقلاب اسلامی بود و در همان سال ۱۹۷۹٫م روی داد، امریکا طی ده سال مبارزه با این انقلاب سرانجام پیروزی بر آن را در سال ۱۹۸۹٫م جشن گرفت و کار انقلاب نیکاراگوئه را تمام شده اعلام کرد. امریکایی ها، برای سرنگونی این انقلاب، اطلاعات بسیاری دربارة جامعة نیکاراگوئه گرد آورده و از نظر تبلیغاتی نیز بسیار کار کرده بودند. دلیل دیگر شکست این انقلاب، ایدئولوژی مارکسیستی آن بود؛ زیرا در آن زمان نظام های مارکسیستی آرام آرام داشت فرو می پاشید. نکتة جالب تر این است که همة حرکت هایی که با انقلاب اسلامی ایران به گونه ای ارتباط عقیدتی و ایدئولوژیک دارند نیز با سربلندی در مقابل امریکایی ها ایستاده اند، مثلاً اسرائیلی ها که به همة کشورهای منطقه زور می گفتند برای اولین بار، از حزب الله لبنان شکست خوردند و نبرد ۲۲ روزه با حماس نیز هیچ دستاوردی برای آنها نداشت و سرانجام سبب شد با آبروریزی و افتضاح غزه را ترک کنند؛ بنابراین یکی از اهداف متعالی انقلاب اسلامی بر هم زدن بازی بین المللی و سلطة بین المللی است. در سخنرانی آقای احمدی نژاد این مطلب بود که آقای اوباما گفتند ما حاضر به مذاکره با ایران هستیم، ولی آقای احمدی نژاد گفتند محورهایش را باید ما تعیین کنیم و یکی از محورهایی که ذکر شد، تغییر ساختار سازمان ملل متحد و شورای امنیت سازمان ملل بود. این نکته نشان می دهد که کشور ما به جایی رسیده است که می تواند در مورد تغییر در ساختار عالی ترین مرجع بین المللی اظهارنظر کند و آنها بی توجه به نظر ما نمی توانند محیط باثباتی برای خود ترسیم کنند.

در عصر کنونی بحث انرژی فوق العاده اهمیت دارد و منبع این انرژی بیشتر در خلیج فارس و مقداری هم در دریای مازندران است که هر دو با کشور ما ارتباط دارد. طبق برآوردها، براساس میزان مصرف فعلی نفت و انرژی فسیلی، منطقة خلیج فارس تا یک صد سال دیگر نفت خواهد داشت، درحالی که نفت در جاهای دیگر دنیا یا تمام شده یا در حال تمام شدن است یا چندان به درد نمی خورد. این مسئله اهمیت دوبارة خلیج فارس، خاورمیانه و ایران را نشان می دهد. بر این اساس نفت و انرژی نیز به اهرمی در دست کشورهایی تبدیل می شود که این مادة حیاتی را در اختیار دارند و ایران مهم ترین این کشورهاست. بدین ترتیب شرایط مختلف برای اوج گیری به سمت تمدنی جدید برای ایران آرا م آرام فراهم می شود؛ زیرا مبارزة سی سالة غرب به نتیجه نرسیده و بحران در غرب نیز مزید بر علت شده است. این بحران را در درجة اول بوش و سیاست هایش به وجود آورد؛ براساس منابع موجود، زمانی که بوش به کاخ سفید آمد، امریکا دویست میلیارد دلار در خزانۀ خود داشت، اما وقتی که او رفت، ده تریلیون دلار بدهی به بار آورده بود. به دلیل سلطة سیاسی و تبلیغاتی امریکا در دنیا، کشورهای بسیاری پول های خود را به بانک های امریکا می سپردند و امریکا از این طریق اقتصاد خود را اداره می کرد، اما براساس آمار واقعی، این کشور با بحران اعتماد مواجه و از نظر اقتصادی دچار رکود شده است. مرحلة بعد از این رکود، می تواند رکود تورمی باشد که اگر اتفاق بیفتد؛ یعنی اگر کارخانه ها از ترس سود نبردن تولید نکنند، وضعیت این کشور بسیار خطرناک می شود؛ زیرا در صورت دست کشیدن از تولید، کالا کم می شود و آن وقت رکود تورّم زا می گردد. یکی از دلایل این بحران جاه طلبی های دولتمردان امریکایی بود که میلیاردها دلار صرف مبارزة تبلیغاتی علیه کشور ما نمودند و دست به اشغال افغانستان و عراق زدند و در آسیای مرکزی و سایر نقاط دنیا، برای جلب کردن کشورهای آن منطقه به سوی خود، رشوه های کلان دادند.


جناب دکتر پدیدة جهانی شدن چه تأثیراتی بر انقلاب اسلامی گذاشته یا ممکن است بگذارد؟


بعضی از دیدگاه ها که پس از انقلاب اسلامی ایران تدوین شده اند و اهداف خاصی دارند، می کوشند بحث هایی مثل فرضیة توطئه را مطرح، و انقلاب اسلامی را نتیجة توطئة غرب معرفی کنند. این گونه فرضیه ها از دست کشیدن امریکایی ها یا انگلیسی ها از حمایت محمدرضاشاه در زمان انقلاب اسلامی صحبت می نمایند و آن را سبب پیروزی انقلاب معرفی می کنند. برای این مطلب هیچ سند، دلیل و مدرکی وجود ندارد و طراحان آنها بسیار سطحی این مسائل را بیان می کنند. هدف آنها از بیان این مسائل مشوّش کردن ذهن نسل جدید است که در زمان انقلاب اسلامی حاضر نبودند وقایع را خود مستقیماً لمس کنند. آنها به کنفرانس گوآدلوپ اشاره می کنند که سران کشورهای انگلستان، امریکا و فرانسه در آن جمع شدند و دربارۀ انقلاب اسلامی بحث نمودند. اما این کنفرانس فقط اندکی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، یعنی زمانی که همه به این نتیجه رسیده بودند که کار شاه تمام است و سرمایه گذاری بیشتر بر رژیم پهلوی فایده ای ندارد، برگزار شد؛ ازهمین رو نمی توان از آن به صورت مدرکی برای کنار کشیدن قدرت ها از حمایت از شاه به منظور ساقط شدن حکومت آن استفاده کرد؛ زیرا انقلاب اسلامی چنان مقتدر بود که همه را غافل گیر کرد. دربارة تأثیر مسائل بین المللی در وقوع انقلاب اسلامی فقط می توان به وابستگی رژیم شاه به امریکا و قرار گرفتن آن در بلوک غرب اشاره کرد که یکی از دلایل اصلی نگرانی نیروهای انقلابی بود و به مخالفت آنها با رژیم بیشتر دامن زد. در آن زمان، تجدید حق قضاوت کنسولی یا همان کاپیتولاسیون، روابط گستردة محمدرضاشاه با رژیم صهیونیستی، که حدود ۶۰ درصد از نفت این رژیم را تأمین می کرد، روابط با رژیم نژادپرست افریقای جنوبی و تأمین ۹۰ درصد نفت مورد نیاز آن، احساسات انقلابی مردم ایران را برانگیخت و سبب مخالفت آنها شد. شدیدترین مخالفت ها با وابستگی رژیم شاه را امام خمینی(ره) و انقلابیان مذهبی مطرح کردند. بر این اساس می توان گفت که نگرانی مردم از وابستگی رژیم شاه و درخواست آنها برای استقلال یکی از زمینه های اصلی وقوع انقلاب اسلامی بود؛ البته بعضی از نظریه ها، به گونه های دیگری بحث های مربوط به تأثیرات شرایط خارجی بر وقوع انقلاب اسلامی را مطرح می کنند؛ به طور مثال اسکاچ پل در کتاب «دولت ها و انقلاب های اجتماعی» این بحث را مطرح کرده است که دولت ها در حال رقابت هستند و چون در حال رقابت اند می خواهند خود را از نظر نظامی، اقتصادی، فنّاوری و تکنولوژی نوسازی کنند، اما برای این نوسازی به پول نیاز دارند. کسانی که بر اساس این گفتة وقوع انقلاب اسلامی را تحلیل می کنند خواهند گفت در ایران زمان پهلوی طبقات پایین جامعه این پول را نداشتند که بپردازند؛ بنابراین رژیم متوجه طبقات بالاتر جامعه شد. طبقات بالاتر هم چون در دولت نفوذ داشتند این پول را نمی پرداختند؛ ازهمین رو دولت دچار فروپاشی شد و فروپاشی نیز به انقلاب انجامید؛ البته اسکاچ پل در مورد انقلاب اسلامی این نظریه را قبول ندارد و در اثر دوم خودش به این مطلب اشاره کرده است.

جهانی شدن می تواند هم فرصت باشد هم تهدید. تهدید از این نظر که دستگاه های تبلیغاتی گسترده ای در اختیار دشمنان ما قرار دارد که شبانه روز با استفاده از آنها علیه انقلاب ما تبلیغ می کنند، ولی از سوی دیگر امروزه به دلیل بحث انفجار اطلاعات، این دستگاه ها در اختیار ما نیز قرار گرفته اند و می توانیم از این طریق به آسانی با جهانیان سخن بگوییم. در داخل نیز می توانیم با بهره برداری صحیح از دستگاه های تبلیغاتی، اندیشه های انقلاب را گسترش و تداوم بخشیم. در محیط بین المللی نیز همین طور است؛ به طور نمونه در جنگ اخیر بین جنبش حماس در فلسطین و رژیم صهیونیستی، برای اولین بار جنبشی جهانی ایجاد شد و به رغم اینکه همة دستگاه های تبلیغاتی در اختیار صهیونیست ها و حامیان آن است، آنها نتوانستند پیام خود را به مردم دنیا بقبولانند و تظاهرات مردمی بسیار گسترده در سطح جهان روی داد. این مسئله نشان می دهد که دستگاه های تبلیغاتی کشورهای حامی جنبش حماس، به رغم کمتر بودن، توانست بسیار خوب عمل کند و جنبشی جهانی علیه صهیونیسم به راه اندازد و سرانجام آنها را وادار کند شکست را بپذیرند؛ بنابراین بحث جهانی شدن دو لبه دارد. در گذشته، یعنی ده الی پانزده سال پیش، فقط چند خبرگزاری بین المللی مثل آسوشیتدپرس، یونایتدپرس، فرانس پرس و خبرگزاری تاس بودند که همة خبرهای جهان را مخابره می کردند، اما درحال حاضر این تسلط برچیده شده و هر خانه ای ممکن است یک خبرگزاری باشد. به علاوه مردم جویای حقیقت در جهان بسیارند و بسیاری از دسیسه های غرب نیز شناخته شده است و در این وضعیت اگر از دستگاه های ارتباطی به خوبی و با استراتژی و برنامه ریزی دقیق استفاده شود، بهترین نتایج می تواند به دست آید.


عده ای از تحلیلگران انقلاب اسلامی را نقطة اوج و موفقیت یک جریان کلی تر و جهانی، یعنی بنیادگرایی اسلامی می شناسند و معتقدند این جریان یک قرن و نیم پیش تقریباً آغاز شد و با جنبش های مختلفی در مصر، الجزیره و… ادامه یافت تا در عرصة سیاسی اجتماعی ایران به موفقیت و پیروزی منتهی شد. نظر شما دراین باره چیست؟


برای پاسخ به این پرسش لازم است ابتدا بر این نکته تأکید کنم که بهتر است ما اصطلاح بنیادگرایی را برای این حرکت ها به کار نبریم؛ زیرا این اصطلاحی است که غرب برای این حرکت ها به کار می برد. این واژه، که ترجمۀ فاندامنتالیزم است، از اصطلاحات هدفدار است؛ یعنی غرب می خواهد بگوید رویدادی اتفاق افتاده، اما بازگشت به عقب و ارتجاعی است؛ ازهمین رو استفاده از اصطلاح اسلام گرایی بهتر است.

در اینکه حرکتی از حدود یک قرن و نیم پیش آغاز شده و در جهان اسلام گسترش یافته است شکی وجود ندارد؛ مثل حرکت سیدجمال الدین اسدآبادی و بعدها اخوان المسلمین در مصر، اما نکتة مهم این است که حرکت هایی که به این صورت آغاز شده بود تا سال وقوع انقلاب اسلامی، حالت انفعالی داشتند و کمتر به صحنة سیاسی وارد می شدند، اما با وقوع انقلاب اسلامی زمینه ای فراهم شد تا سازمان ها و احزاب اسلام گرا، که قبلاً منفعل بودند، فعال شوند و سازمان ها و گروه های اسلام گرای جدیدی نیز به وجود آیند؛ مانند جبهة نجات اسلامی در الجزایر که در انتخابات پیش افتاد، اما بعد علیه آن کودتا کردند و قضایا همچنان ادامه دارد، یا جنبش النهضه در تونس، سازمان جهاد اسلامی در فلسطین، حزب الله در لبنان، حزب الدعوه در عراق، اخوان المسلمین و شیعیان در عربستان، حزب الله در کویت، و فعالیت گروه های اسلامی در قفقاز شمالی و جنوبی مانند چچن، تاتارستان و آذربایجان، حوزه بالکان، اندونزی، مالزی، هند، پاکستان، افغانستان و… که با مقایسة وضعیت این کشورها در سال ۱۳۵۷ با اکنون می توان به تأثیر وقوع انقلاب اسلامی بر روی آنها پی برد.


به عنوان آخرین سؤال، از نظر شما بهترین و موفق ترین تحلیل در مورد انقلاب اسلامی، چه در حوزة داخلی و چه خارجی، کدام است؟


امروزه در زمینۀ علل وقوع انقلاب اسلامی ایران، با حجم وسیعی از نوشته ها مواجه ایم که می توان آنها را در حوزه های مختلف فرهنگی، جامعه شناسی، اقتصادی، روان شناسی فردی و اجتماعی و… دسته بندی کرد. در میان این نوشته ها، بسیار از تحلیلگران غربی انقلاب، براساس برداشتشان از انقلاب های اروپایی، دربارۀ انقلاب اسلامی اظهارنظر می کنند؛ ازهمین رو تحلیل هایشان مشکلات بسیاری دارد. به نظر بنده بهترین و موفق ترین تحلیل دربارة انقلاب اسلامی ایران، تحلیل های فرهنگی خواهد بود. اتفاقاً در غرب نیز امروزه دیدگاهی وجود دارد که معتقد است ساختارهای تحلیلی گذشته، یعنی نسل سوم نظریه های انقلاب، نمی توانند در مورد انقلاب های پایانی قرن بیستم و تحولات جدید دنیای معاصر اظهارنظر کنند. به این ترتیب نسل چهارم نظریه های انقلاب، که براساس تحلیل های فرهنگی و توجه به سهم ایدئولوژی و رهبری است، به تدریج مطرح می شود. اگرچه عوامل سیاسی، اقتصادی، جامعه شناختی و روان شناختی همگی در وقوع انقلاب اسلامی مؤثر بودند، عامل فرهنگ و ایدئولوژی اسلامی و رهبری امام خمینی(ره) در انقلاب تأثیر بسزایی داشت. حرکت های پیشین، مثل قیام تنباکو و قیام ۱۵ خرداد و حتی روزهای تاریخی، نظیر تاسوعا، عاشورا، عیدفطر و مفاهیم کلیدی فرهنگی، مثل شهادت طلبی، که همه در حیطة فرهنگ قرار می گیرند، مانند ملاتی عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و روان شناختی را با هم هماهنگ کرد و به هم پیوند داد و زمینة پیروزی را فراهم ساخت. این عامل پس از آن نیز همچنان تأثیرات بسزایی در پیش رفتن انقلاب و نظام برخاسته از آن داشته است.



* نشریه زمانه


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :