Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 186428
تاریخ انتشار : 1 مرداد 1390 19:8
تعداد مشاهدات : 376

از دیروز تا فردا / گفتگو با مهندس مرتضی نبوی

انقلاب اسلامی ایران در زمان و مکان مشخصی روی داد، امّا کرانه های آن از ایران و ایرانی گذشت تا اینکه به وسعتی جهانی رسید.

اشاره

اگر نخواهیم کرانه های فراملّی انقلاب را در نظر آوریم و اگر بنیان های ژرف اعتقادی و فرهنگی آن را درنیابیم و اگر ظرفیت های بالای گفتمان انقلاب اسلامی را نشناسیم، بی شک حق مطلب را در شناخت آن به جا نیاورده ایم. انقلاب اسلامی ایران در زمان و مکان مشخصی روی داد، امّا کرانه های آن از ایران و ایرانی گذشت تا اینکه به وسعتی جهانی رسید و رفته رفته می رود تا گفتمان غالب و پیروز تاریخ جدید جهان شود و این پیشگویی بزرگ حضرت امام خمینی(ره) تحقق یابد که «این قرن به خواست خدا، قرن غلبة مستضعفین بر مستکبرین است». لحظه به لحظة انقلاب و مرحله به مرحلة آن را نباید کوچک و بی اهمیّت دانست و همواره باید به سیر بازتولید انقلاب اسلامی براساس شرایط روز اندیشید و گام به گام انقلاب را تحلیل کرد.

برای تحلیل بعضی از این گام های انقلاب، پای گفته ها و اندیشه های یکی از یاران دیرین انقلاب و شخصیت های مؤثر گفتمان انقلاب اسلامی نشسته ایم تا هر آنچه را می توان از نسل اول انقلاب به نسل جدید هر دوره از انقلاب رساند از وی بشنویم.

مهندس مرتضی نبوی عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، مدیرمسئول روزنامۀ رسالت و مدیرعامل مرکز پژوهش مطالعات راهبردی توسعه است.


* جناب آقای مهندس نبوی اکنون سی سال از پیروزی انقلاب اسلامی گذشته است و شاید فرصت مناسبی باشد که دربارة کارنامة انقلاب و دستاوردهای آن صحبت کنیم؛ بنابراین اگر امکان دارد سخن را با مقدمه ای دربارۀ دستاوردهای انقلاب آغاز فرمایید؟


در آغاز بحث باید به این نکته اشاره کنم که انقلاب اسلامی صرفاً رویدادی تاریخی نبود، بلکه پدیده ای بود که در آن زمان اتفاق افتاد و از آن زمان تاکنون مرتب در حال رشد و بالندگی بوده و آثار خودش را بر جا گذارده است. این پدیده فقط به ایران و حتی صرفاً جهان اسلام و منطقة خاورمیانه تعلق ندارد، بلکه پدیده ای جهانی است. برای سخن گفتن از دستاوردهای این پدیده از اوّل تاکنون، ابتدا آنها را به سه حوزة داخلی، منطقه ای و جهان اسلام، و جهانی تقسیم می کنم:

۱ــ دستاوردهای داخلی: اولین و مهم ترین دستاورد داخلی این انقلاب، استقلال سیاسی کشور بعد از سال ها وابستگی و استبداد در کشور بود؛ یعنی با این انقلاب، رژیمی که کاملاً دست نشاندة امریکا و ژاندارم آن در منطقه بود و تحت حمایت غرب قرار داشت و در اواخر توافق شده بود که شرق هم از آن حمایت کند، سقوط کرد و کشور ایران به استقلال سیاسی دست یافت و انقلاب در حقیقت ساختارهای وابستگی، استبداد، فرهنگ و ایدئولوژی حاکم را تغییر داد و تحولی در این عرصه ها به وجود آورد؛ به گونه ای که نظام جمهوری اسلامی در کشور تأسیس شد و براساس قانون اساسی، نهادهای برخاسته از مردم، با جهت گیری اسلامی در کشور مستقر شدند. به علاوه اختناقی که بر کشور حاکم بود از بین رفت و استعداد و ظرفیت عظیم ملّت ایران آزاد شد و به دنبال آزادی این ظرفیت، ملّت و دولت قدرت پیدا کرد و توانست از تمامیت ارضی کشور در جنگ تحمیلی دفاع کند و استقلال آن را حفظ نماید. پس از ایستادگی در برابر توطئه های دشمنان و خنثی کردن آنها، و استقرار امنیت در کشور، مسئلة سازندگی مطرح شد. در این زمان نیز حکومت برآمده از انقلاب اسلامی توانست زیرساخت های لازم برای کشور را توسعه دهد که از جملة این زیرساخت ها می توان به توسعة ظرفیت دانشگاه ها، بالابردن نرخ باسوادی، بهداشت و به تدریج درآمد کشور اشاره کرد. بر اثر همین امر بود که مثلاً کل ظرفیت دانشجویی ما که در آن زمان بالغ بر دویست هزار نفر بود هم اکنون بالغ بر سه میلیون نفر گردیده است. در اینجا برای درک توسعه در این کشور به مسئلة شاخص توسعة انسانی (H.D.I) اشاره می کنم که در حدود ۷۷۷/۰ است و امیدواریم که به سرعت به بالای ۸/۰ برسیم که مرز کشورهای توسعه یافته با کشورهای درحال توسعه است. این شاخص معرّف بهبود وضعیت تحصیل، بهداشت، طول عمر و درآمد سرانه در کشور است و نشان می دهد که کشور ما از نظر سازندگی به کجا رسیده است. در حال حاضر هم بعد از اینکه زیرساخت ها را آماده کردیم و ویرانه ها را ساختیم، در جایگاهی هستیم که با آینده نگری برای توسعة کشور در بیست سال آینده برنامه ریزی می کنیم و مقام معظم رهبری چشم انداز سال ۱۴۰۴ ایران را تصویر فرموده اند و همة امکانات کشور، از نیروی انسانی تا سایر امکانات و سرمایة اجتماعی، به سمت دستیابی به این اهداف بسیج می شود.

۲ــ دستاوردهای منطقه ای و در سطح جهان اسلام؛ از آثار انقلاب اسلامی در این عرصه می توان به بیداری جهان اسلام اشاره کرد که در پی آن جنبش های اسلامی بسیاری به وجود آمد و اسلام مجدداً در دستور کار همة کشورهای اسلامی قرار گرفت؛ درواقع در زمانی که این کشورها از مکتب های دیگر مثل ناسیونالیسم خسته شده بودند و از طریق آنها نتوانسته بودند از عقب ماندگی، وابستگی و استبداد نجات یابند، انقلاب اسلامی دستورالعملی را با شعار استقلال و آزادی و جمهوری اسلامی پیش پای آنها قرار داد و این سبب شد الگویی برای این کشورها مطرح شود؛ به طور مثال به رغم اینکه امریکا کشور عراق را اشغال کرد، از دل آن حکومت مردمی اسلامی با رهبری روحانیت جوشید، در لبنان نیز حزب الله سربرآورد و برای اولین بار وحدت ملّی را در لبنان مطرح کرد و با مقاومت ۳۳ روزة خود طعم شکست را به ارتش افسانه ای اسرائیل، که شکست ناپذیر می نمود، چشاند. انتفاضة اسلامی نیز شکست دیگری برای رژیم صهیونیستی است که متأثر از انقلاب اسلامی شکل گرفت.

۳ــ دستاوردهای جهانی: انقلاب اسلامی تأثیر بسیاری در فروپاشی نظام دوقطبی داشت. در حقیقت شرق با وقوع انقلاب اسلامی و شعارهای آن خلع سلاح شد و فرو پاشید. امریکا که در آن زمان تصور می کرد برندة این ماجراست و زمینه برای یک جانبه گرایی و تسلطش بر جهان از نظر فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و نظامی فراهم شده است، طعم شکست را در عراق، افغانستان، لبنان و فلسطین اشغالی چشید و در حال حاضر همة صاحب نظران معتقدند که قدرت امریکا در حال افول است.


* اکثر تحلیلگران داخلی و خارجی مسائل انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی معمولاً انقلاب اسلامی را به برهه هایی همچون دوران جنگ، سازندگی، اصلاحات و… تقسیم می کنند؛ جنابعالی چه دوره هایی را برای انقلاب اسلامی در نظر می گیرید؟


دورة اول: به نظر بنده اولین اقدام مهم پس از پیروزی انقلاب اسلامی استقرار نظام سیاسی (یعنی نظام جمهوری اسلامی)، نهادسازی، تدوین قانون اساسی و تأمین ثبات و امنیت بود. در این دوره، که نظام جدید با توطئه های مختلف از جمله ترورها و انفجارها، تحریم های مختلف اقتصادی، سیاسی و فرهنگی روبه رو شد، کوشید نهادهای جدید خودش را تثبیت کند؛ به طور نمونه در این دوره نهاد نظامی جدیدی به نام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مستقر شد، جهاد سازندگی تأسیس گردید و ارتش بازسازی شد که با این مجموعه نظام جدید در حفظ استقلال و تمامیّت ارضی کشور موفق گردید. در همین دوره بود که توطئه های سیاسی و فرهنگی دیگری علیه حکومت آغاز شد و عده ای در برابر خط امام ــ که خط اصیل انقلاب است ــ قرار گرفتند که البته آنها نیز در این دوران حذف شدند، عده ای از آنها به خارج از کشور فرار کردند و عده ای هم به دست مردم یا قانون تنبیه شدند و خط سیاسی امام ــ که ولایت فقیه نماد آن است ــ مستقر شد؛ درواقع در این دوره، استقلال سیاسی کشور کامل شد و همة نهادهای رسمی با رأی مردم تأسیس گردید و امنیت و ثبات در کشور برقرار شد.

دورة دوم: پس از آنکه در دورة اول امنیت در کشور برقرار گردید و درواقع پیش شرط پیشرفت در کشور تأمین شد، در دورة دوم، مسئلة پیشرفت مدنظر دست اندرکاران حکومت قرار گرفت. در اینجا باید به این نکته اشاره کنم که یکی از گمشده های تاریخی ملّت ایران مسئلة پیشرفت است و در حقیقت بعد از آنکه نظام مستقر می شود و دشمنان خودش را دفع می کند این شرط اول پیشرفت ــ که امنیت است ــ تأمین می گردد. یکی از دلایل پیشرفت نکردن ایران در دوره ای که دنیا در حال پیشرفت بود، نبودِ امنیت در این کشور بوده است؛ زیرا کشورهای غربی، به ویژه امریکا و انگلیس، و در زمانی روسیه و نیز رژیم صهیونیستی همیشه به دنبال این بودند که کشورهای منطقه، به ویژه کشور ما، ناامن و بی ثبات باشند تا پیشرفت نکنند؛ برای اینکه اگر منطقه ای ناامن باشد، فرصت توسعه و پیشرفت پیدا نمی کند؛ به همین دلیل بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از برقراری امنیت، بلافاصله کشور ما به دنبال آن گمشدة تاریخی خود، یعنی جبران عقب ماندگی، رفت. در این دوره مسئلة سازندگی مطرح شد، دانشگاه ها گسترش پیدا کرد، شعار تولید علم و فنّاوری مطرح شد؛ درواقع در این دوره کشور ایران به دنبال دستیابی به استقلال اقتصادی بود.

در این دوره، تلاش شد زیرساخت های فیزیکی، علمی، و منابع انسانی توسعه یابد؛ البته این دوره، یعنی دورة سازندگی هنوز ادامه دارد و پایان نیافته است. در این دوره فرازونشیب ها و توفیق ها و ناکامی هایی وجود داشته است، بااین حال زیرساخت هایمان به خوبی ساخته شده اند، اما برای کسب استقلال اقتصادی باید تحولاتی ساختاری در اقتصاد نیز روی دهد که بعضی از زمینه هایش فراهم شده است.

دورة سوم: این دوره، دورة استقلال فرهنگی بود و طی آن، مسائل فرهنگی مطرح شد. شاید بتوان گفت این دوره تاحدودی با دورة اصلاحات آغاز شد. در این دوره مشخص شد که مردم دنبال اصلاحات واقعی هستند و از اصلاحات امریکایی که در حقیقت نوعی حرکت ارتجاعی است بیزارند.

همین جا باید اشاره کنم که مقام معظم رهبری در یکی از سخنانشان، با اشاره به شعار اصلی انقلاب، یعنی کسب استقلال، سه دهة انقلاب اسلامی را این گونه تقسیم کردند: مرحلة اول دورة کسب استقلال سیاسی؛ مرحلة بعدی کسب استقلال اقتصادی، که به تعبیر ایشان، سخت تر از کسب استقلال سیاسی است؛ و مرحلة پس از آن، دورة کسب استقلال فرهنگی که از هر دوی آنها سخت تر است.


* طبق فرمایشات جنابعالی مرحلة سوم، همان دورة اصلاحات است، امّا به نظرم این مرحله از دل مرحلة دوم بیرون جهیده است؛ یعنی از درون دوران سازندگی، که پیشرفت اقتصادی و توسعه ملاک آن بود، یک سلسله دغدغه های فرهنگی مطرح شد که سبب ورود انقلاب به دورة اصلاحات گردید. این مرحله نیز در ۳ تیر ۱۳۸۴ به پایان رسید و از این تاریخ به بعد، انقلاب وارد مرحلة جدیدی شد که قدرت اجرایی کشور دوباره به سمت گفتمان اصول گرایی گرایش یافت. نظر شما دراین باره چیست؟


در دورة سازندگی، استقلال اقتصادی و توسعه و پیشرفت کشور از نظر اقتصادی مدنظر قرار گرفت. برای اینکه این هدف مشکل آفرین نگردد توسعه باید همه جانبه، مبتنی بر الگوی ملّی، و برخاسته از فرهنگ، تاریخ، اعتقادات و خصوصیات اجتماعی  جامعة موردنظر باشد. تاریخ توسعه این موضوع را ثابت کرده است که اگر الگوی توسعه در کشوری وارداتی باشد، آن کشور با مشکل مواجه خواهد شد، و کشورهایی در امر توسعه و پیشرفت موفق بودند که کوشیدند الگوهای توسعه را بومی کنند. در دورة سازندگی، در کشور ما توسعه اقتصادمحور و درواقع یک بُعدی شده بود و کمتر به مسائل فرهنگی و ارزشی توجه می شد که همین مسئله عکس العمل هایی را در جامعه ایجاد کرد؛ به طور مثال در این دورة فاصلة طبقاتی کمی بیشتر شد و طبقه ای به نام بوروکرات در کشور پدید آمد. اعضای این طبقه دیوان سالارانی بودند که در دستگاه های دولتی جا خوش کرده بودند. این عده به دلیل حضور در دستگاه های کشور امتیازات ویژه ای برای خود قائل بودند. همین دیدگاه ها سبب شد جامعه نگاهی انتقادآمیز یابد. از سوی دیگر فشارهای تورمی، و رشد نقدینگی زندگی عده ای را تحت تأثیر قرار داد و همان طورکه ذکر شد، این مجموعه عوامل به انتخابات سال ۱۳۷۶، مطرح شدن شعارهای جدید و سربرآوردن عده ای که از خانوادة انقلاب بودند ولی در آن زمان در دیدگاه های خود تجدیدنظر کرده بودند منجر شد. این شرایط سبب شد جامعه به سمت توسعة سیاسی یکجانبه حرکت کند؛ یعنی کشور از آن توسعة یک بُعدی اقتصادی به توسعة تک بعدی سیاسی آن هم با الگوی صددرصد غیربومی منتقل شد.

عده ای از کسانی که با انقلاب اسلامی مرزبندی داشتند هم با آن عده از تجدیدنظرکنندگان خانوادة انقلاب همگام شدند. این همگامی به حوادث ۱۸ تا ۲۳ تیر سال ۱۳۷۸ منجر شد. حتی کسانی که همیشه در انتظار سقوط انقلاب یا انحراف مسیر آن بودند، این دوره را فرصت خوبی برای تحقق هدف خود قلمداد کردند که البته ظرفیت انقلاب و پشتوانة مردمی آن، این توطئه را خنثی کرد؛ بنابراین توسعة یکجانبة اقتصادی به توسعة سیاسی غیربومی منجر شد و سبب شد عده ای حتی اسلامیت نظام جمهوری اسلامی و اصل ولایت فقیه را زیر سؤال ببرند. ریشة این جریان در کشور ما به بحث تقابل سنّت و مدرنیته بازمی گردد؛ یعنی این عده بین اسلام (گفتمان انقلاب اسلامی) و مدرنیته (گفتمان نظام سرمایه داری) معتقد بودند باید سنّت (اسلام) به نفع مدرنیته مصادره شود، اما ظرفیت انقلاب مانع اجرای این نظریه شد. پس از این دوره، با مدیریت بحران های آن دوره توسط رهبری انقلاب و نیز هوشیاری مردم، انقلاب اسلامی وارد دورة بازتولید گفتمان انقلاب در قالب اصول گرایی شد.


* در مجموع به نظر شما انقلاب اسلامی در دو دهة بعد یعنی دهة دوم و سوم، تا چه حد براساس اصول انقلاب پیش رفته است؛ زیرا عده ای معتقدند اصلاً دهة اصلاحات بخشی از ذات خودِ انقلاب بود؛ یعنی انقلاب اسلامی این ظرفیت را داشت که چنین گفتمان های متنوعی در آن شکل گیرد، اما عده ای دیگر معتقدند انقلاب حدود هشت سال از مسیر خودش خارج شد و عملاً آن شعارهای اصلی خودش را کنار گذاشت؟


انقلاب اسلامی پدیده ای محدود به مرزهای جغرافیایی ایران یا حتی منطقة خاورمیانه و کشورهای اسلامی نبود، بلکه پدیده ای جهانی بود. گفتمان انقلاب اسلامی از اولین جایی که احساس خطر کرد بحث سلطة سرمایه داری جهانی با گفتمان لیبرال دموکراسی بود، یعنی همان طرح جهانی سازی؛ به طور مثال فوکویاما پیش بینی کرده بود که به پایان تاریخ رسیده ایم؛ منظور او از پایان تاریخ گسترش و تسلط مکتب سرمایه داری در همه جای جهان است که این گسترش فقط در ابعاد نظامی نیست، بلکه ابعاد اقتصادی و فرهنگی را نیز در برمی گیرد؛ به عبارت دیگر همة جهان، اقتصاد و فرهنگ سرمایه داری را می پذیرند. امریکایی ها در زمان تجاوز به عراق، و وزیرخارجة اسرائیل نیز در زمان حمله به غزه، خود را عامل ترویج ارزش های جهانی، که در حقیقت همان ارزش های امریکایی است، معرفی می کردند؛ درواقع آنها این گونه پیش بینی می کردند که با تحمیل قدرت نظامی و اقتصادی خود می توانند فرهنگشان را نیز تحمیل کنند. اندیشمندان نظام سرمایه داری پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در حقیقت مراسم ترحیم دین را برگزار کردند و معتقد بودند دین دیگر در عصر جدید، جایگاهی ندارد و محال است که به وسیلة دین و ارزش های دینی انقلابی ایجاد شود، اما زمانی که انقلاب اسلامی، فارغ از دو قطب شرق و غرب، پیروز شد و گفتمان جدید خود را مطرح کرد، سردمداران سرمایه داری جهانی احساس خطر کردند و متوجه شدند که گفتمان متضاد مدرنیته، گفتمان انقلاب اسلامی است؛ ازهمین رو آنها از همان آغاز کوشیدند انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی را یا با قدرت نظامی و تحریم اقتصادی یا از طریق گفتمان خودش و نمایندگانی که در درون کشور داشتند، از پا درآورند. این گونه بود که در دورة اصلاحات میراث بران تقی زاده، و سرسپردگان به تفکر مدرنیته، که می گفتند باید از فرق سر تا نوک پا فرنگی شویم، بحث حذف سنّت به نفع مدرنیته و اصلاحات از نوع امریکایی را مطرح کردند؛ برای اینکه مسیر انقلاب را منحرف کنند یا گفتمان مدرنیته را جانشین گفتمان انقلاب اسلامی سازند و در حقیقت جمهوری اسلامی را از محتوای اسلامی خالی کنند یا به تعبیر خودشان شکاف بین اسلامیت و جمهوریت را به نفع جمهوریت خاتمه بخشند. اینها رویدادهایی بود که گفتمان انقلاب اسلامی را تهدید می کرد، اما ازآنجاکه این گفتمان ظرفیت بالایی داشت، توانست این تهدیدها را به فرصت تبدیل کند و بحران ها را مدیریت نماید و از آنها برای عرضه کردن ظرفیت و شکوفا شدن بیشتر خودش استفاده کند. دورة اصلاحات به فرصتی تبدیل شد تا به رغم خواست دشمنان، انقلاب خودش را آن چنان مجهز کند که مسیرش را بدون انحراف ادامه دهد و مردم سالاری دینی شفافیت پیدا کند و برتری خود را در مقابل دموکراسی لیبرال نشان دهد.

بنابراین انقلاب اسلامی گفتمان جدیدی بود که در مقابل گفتمان سرمایه داری یا مدرنیته قرار داشت. گفتمان مدرنیته انسان را تک بعدی می دید و بعد معنوی آن را حذف می کرد، اما گفتمان انقلاب اسلامی با در نظر گرفتن دو بعد مادی و معنوی انسان درواقع پاسخگوی نیاز نسل جدید بشریت بود. این گفتمان قدرت و توانش را در مقابله با این بحران ها و تهدیدها نشان داد و آنها را به فرصتی تبدیل کرد برای شکوفاتر شدنش. این گفتمان اثبات کرد که همچنان معتبر و پاسخگوی نیازهای جامعة خود و نیز جامعة بشری است؛ بنابراین انقلاب اسلامی همچنان مسیرش را، ولو با ناهمواری ها، ادامه می دهد و همان هدف های اولیه با جدیت و دقت پیگیری می شود.


* عده ای از تحلیلگران انقلاب های دنیا بحث گسست نسل ها را مطرح می کنند و معتقدند پس از گذشت چند دهه که نسل های اول انقلاب نتوانستند پیام لازم را به نسل های بعدی منتقل کنند، آن نسل ها از نظر فکری و ارزشی، با رهبران انقلاب و نسل های اولیه آن تضاد پیدا می کنند؛ مثلاً در کشوری مثل کوبا قطعاً انقلابیون اولیه و رهبران آن با نسل فعلی و جوان آن سنخیت زیادی ندارند، در انقلاب کمونیستی شوروی نیز عملاً پس از چند دهه از گذشت انقلاب، نسل به نسل رهبران و نیروهایی در حزب کمونیست بر سر کار می آمدند که تفکر و ایده های آنها با کمونیست های اولیه و دوآتشة اوایل انقلاب کمونیستی تفاوت داشت و سرانجام به فروپاشی نظام کمونیستی منجر شد. آیا جنابعالی در مورد انقلاب اسلامی هم خطری به نام گسست نسل ها را احساس می کنید و به طور کل از نظر شما نسل جوان فعلی و آینده تا چه حد پذیرای مسئولیت ها و ارزش های انقلاب است؟


از نظری، گسست نسل ها بی معناست؛ آیا ممکن است نسلی ناگهان از سابقة تاریخی، فرهنگی، جغرافیایی و نسلی خودش جدا شود؟! این انقطاع نسلی در صورتی است که جامعه از نظر تاریخی بی سابقه، و دارای فرهنگی به شدت ضعیف باشد. در بحث الگوی توسعة بومی به این موضوع اشاره شد که در دنیا ثابت شده است که استفاده از الگوی توسعة وارداتی و غیر بومی به موفقیت نمی رسد؟ زیرا این الگو با گذشته و فرهنگ و ساختارهای اجتماعی آن کشورها در تعارض است. همان طور که ذکر شد، نظام سرمایه داری می کوشد فرهنگ خود را بر مردم جهان تحمیل کند، اما آنها در بسیاری از کشورها، به ویژه کشورهای اسلامی، به هدف خود نرسیده اند؛ زیرا کشورهای اسلامی فرهنگی دارند که در فرهنگ مدرنیته ذوب نمی شود؛ به همین دلیل است که جهان اسلام در مقابل مکتب سرمایه داری مقاومت کرده؛ هرچند ممکن است تأثیرهایی از آن گرفته باشد. این مسئله نشان می دهد که ممکن نیست نسلی ناگهان از گذشتة خود جدا شود. اما این صحبت به معنای این نیست که بین نسل انقلاب و نسل های بعدی تعارضی به وجود نمی آید؛ ممکن است بین نسل های مختلف انقلاب فاصله ها و تعارض هایی به وجود آید که باید ارزیابی و آسیب شناسی کرد تا این تضادها به انقطاع یا بیزاری نسل جدید از نسل انقلاب یا خود انقلاب منجر نشود؛ یعنی باید با استفاده از تجربیات گذشتگان، به ویژه انقلاب های گذشته، مراقب رفتار نسل انقلاب با نسل جدید، مسئولیت های نسل انقلاب نسبت به نسل جدید، و مأموریتش در انتقال ارزش های انقلاب به نسل جدید بود. برای انجام دادن این وظیفة خطیر باید فرهنگ جامعه پویا باشد؛ یعنی باید گفتمان انقلاب، با توجه به مقتضیات زمان و مکان، بازتولید شود؛ به طور مثال تبدیل گفتمان جمهوری اسلامی در دوره ای به گفتمان مردم سالاری دینی و پس از آن به گفتمان اصول گرایی نشان دهندة بازتولید گفتمان انقلاب اسلامی باتوجه به مقتضیات زمان و نیازهای جدید است. این به روز شدن گفتمان برخاسته از ظرفیت انقلاب اسلامی و دین اسلام است که براساس اصل اجتهاد پاسخگوی نیازهای روز است. در این زمینه بیش از همه، رهبر معظم انقلاب به موقع عمل کرده و کوشیده است گفتمان انقلاب را همیشه معتبر و پاسخگو نگاه دارد؛ البته دانشگاه ها و حوزه های علمیه ما، باید بیش از این تلاش کنند و مجموعه های فرهنگی ما باید پشتوانة انقلاب برای بازتولید گفتمان آن باشند. این، مأموریتی است که نسل اول باید انجام دهند. از سوی دیگر نظام تعلیم و تربیتی ما نیز باید به گونه ای متحول شود که به طور طبیعی این فرهنگ را منتقل کند.

اگر مشکلاتی بین نسل اول انقلاب با نسل های بعدی وجود دارد و اگر آنها نمی توانند با یکدیگر تعامل داشته باشند این مسئله از کم کاری نسل اول در انجام دادن وظیفه و مسئولیتش ناشی می شود. بااین حال همایش ملی در ۲ خرداد ۱۳۷۶ نشان دهندة این است که بیش از ۷۰ درصد مردم به اصلاحات واقعی معتقدند نه تغییر در ساختار نظام جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی (که نیروهای افراطی دوم خرداد به این واقعیت در زمان خودشان توجه نکردند و از آن عبرت نگرفتند) و نسل جدید، گفتمان انقلاب اسلامی را به خوبی درک کرده و حامل رسالت های انقلاب در میدان نوآوری، تولید علم و فنّاوری است. نسل جدید، در بسیاری از عرصه ها، جلوتر و پیشروتر از نسل قدیم و اولیة انقلاب است و این وظیفة نسل اول به شمار می رود که باید آنها را درک کند. بنابراین به نظر بنده گسستی بین این نسل ها وجود ندارد، اما نسل اول انقلاب نباید محافظه کار، انحصارطلب و خودبرتربین باشد، بلکه باید مسئولیت ها را به نسل های بعدی تفویض کند؛ زیرا انتقال مسالمت آمیز قدرت از نسل اول انقلاب به نسل های بعدی می تواند مشکلات، تعارض ها و شکاف میان نسل ها را از میان ببرد که خوشبختانه این امر با ریاست جمهوری احمدی نژاد انجام شده و تحولی در مسئولان کشوری، نمایندگان مجلس و وزرا ایجاد شده است.


* آیا جمهوری اسلامی توانسته است یکی از اهداف انقلاب اسلامی، یعنی صدور آن به خارج از مرزهای ایران، را محقق سازد؟ به طور کل وضعیت انقلاب اسلامی در صحنة جهانی چگونه است؟


به نظرم می آید که با توجه به اینکه سه دهه بیشتر از عمر انقلاب اسلامی نگذشته، خیلی سریع این پدیده جهانی و صادر شده است. امروزه نگرانی سران امریکا و اروپا از همین پیشرفت به اعتقاد آنها غیرمتوقع انقلاب اسلامی است. درحال حاضر گفتمان انقلاب اسلامی نه تنها در کشورهای اسلامی، بلکه در امریکای لاتین نیز الگو شده است و به رغم سانسور رسانه های جهان سرمایه داری و صهیونیسم، پیام مقاومت اسلامی مردم غزه جهانی شد. و این نشانة خوبی است از صدور و توسعة انقلاب اسلامی؛ زیرا جمعیت یک ونیم میلیونی این منطقه براساس گفتمان انقلاب اسلامی در برابر دولت اشغالگر صهیونیستی ایستادگی کردند و با وجود آنکه همة شبکه های جهانی خبرهای مربوط به کشتار این مردم و مقاومت آنها را سانسور کردند، از شبکه های اینترنتی خبر مقاومت غزه به گوش همة جهانیان رسید و در سراسر جهان تظاهرات و حرکت هایی برای همدردی با مردم غزه و تأیید مقاومت اسلامی و گفتمان مقاومت مظلومانه آنها انجام شد. این امر نشان می دهد که در برابر گفتمان مدرنیته، که سال ها بر جهان حاکم بود و خواب پایان تاریخ را می دید، گفتمان قدرتمند انقلاب اسلامی قد برافراشته است.


* با وجود پیشرفت های فوق العادة جمهوری اسلامی در عرصة نظامی، امنیتی و حتی دیپلماسی، به نظر می رسد احساس ناامنی تاحدی گسترده تر شده است و احساس می کنیم نسبت به فرهنگ غرب بیشتر آسیب پذیر شده ایم و نمادها و نشانه های غربی شدن در جامعه، در نوع لباس، سلیقه های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، بیشتر از گذشته احساس می شود نظر جنابعالی در این باره چیست؟


در حال حاضر صحنة جنگ بین دو گفتمان مدرنیته و انقلاب اسلامی، فرهنگی است و با توجه به اینکه قدرت نرم گفتمان اسلام سیاسی روشن شده، غرب ساکت نخواهد نشست و احتمال دارد از ابزار نظامی و اقتصادی نیز برای تهدید جمهوری اسلامی استفاده کند. البته، به نظر بنده ناامنی نسبت به اوایل انقلاب کاهش یافته است. در حدود سال های ۱۳۶۰ ــ ۱۳۶۴، منافقان ترورهای وحشتناکی را در ایران انجام دادند، پس از آن جنگ تحمیلی نیز بیش از پیش سبب ناامنی کشور شد. اما در حال حاضر کشور ما از امنیت و ثبات مثال زدنی در منطقه برخوردار است؛ به عبارت دیگر این کشور به گونه ای تجهیز شده است که هیچ قدرتی طمع نمی کند به ایران حمله کند. این قدرت ها می دانند که هزینة حمله به ایران خیلی بیشتر از منافعش است؛ بنابراین وضعیت کشور ایران امن تر از گذشته است، اما از نظر فرهنگی شاید تاحدی آسیب پذیرتر شده باشیم که علت آن هم حملة قدرت های غربی به کشور ما در بُعد فرهنگی است؛ آنها زمانی که متوجه شدند از طریق حملة نظامی، تحریم اقتصادی، و فشارهای سیاسی به اهداف خود دست نمی یابند، تهاجم فرهنگی به کشور ما را آغاز کردند. استفاده از ابزار فرهنگی سابقة تاریخی دارد؛ مثلاً در اسپانیای عصر اموی، یعنی آندلس، برای از پا درآوردن مسلمانان از حربة فرهنگی استفاده شد. با توجه به این سابقة تاریخی و نیز حملة فرهنگی شدید دشمنان باید هرچه سریع تر بر مبنای انقلاب و فرهنگ ایران، نظام تعلیم و تربیت در کشور متحول گردد، نظام رسانه ای به روز شود، جامعة مدنی و نظام های حزبی شکل گیرد؛ زیرا در درون این شبکه های اجتماعی، فرهنگ نیز می تواند مصونیت پیدا کند. نه تنها تهاجمات غرب را خنثی کنیم، بلکه پیشروی کنیم و قلب های منتظر و شیفته را هم جذب کنیم؛ زیرا نسل کنونی در جهان، و به ویژه غرب، تشنة معنویت است و نخبگان آنها برای فرار از این بحران، اخلاق و معنویتی را مطرح کرده اند که پایة وحیانی ندارد و ساختة دست بشر است.


* جناب آقای نبوی به رغم اینکه در جامعة ما سیر شکل گیری تحزّب و نهادهای مردمی خیلی ضعیف بوده و کاستی های فراوانی داشته، مشارکت سیاسی مردم در حد خیلی بالایی است. آیا این دو مسئله تناقض ایجاد نمی کند؟ آیا این مسئله نشان دهندة این نیست که مردم کشور ما به شکل های دیگری از مشارکت سیاسی و اجتماعی توجه دارند؟


سخن شما کاملاً درست است؛ زیرا انقلاب اسلامی نشان دهندة اوج طلب مشارکت مردم کشور ماست و اصولاً یکی از دلایل شرکت مردم در انقلاب تمایل آنها به مشارکت در امور سیاسی کشور بود؛ ازاین رو وظیفة نسل اول انقلاب است که بحران مشارکت را، به ویژه در مورد نسل جدید تحصیل کرده، جدی بگیرد. در مورد نهادینه کردن مشارکت در نظام سیاسی کشور نیز نسل اول انقلاب موظف است زمینه ها و برنامه های آن را فراهم کند. یکی از گله های نسل جدید در مورد نبودِ زمینه برای مشارکت آنها در نظام تصمیم گیری کشور است؛ ازهمین رو بود که مقام معظم رهبری نکاتی دربارة زمینه سازی برای مشارکت نسل جدید ــ به ویژه نخبگان سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آن ــ در امر تصمیم گیری را به مجمع تشخیص مصلحت نظام گوشزد نمود.

دربارة سیر تحزب در کشور بنده با نظر شما مبنی بر سیر قهقرایی آن موافق نیستم؛ هرچند معتقدم که باید قانون احزاب ما تحول پیدا کند و اصلاح شود، به نظر بنده مشارکت احتیاج به زمان دارد و به طور کل سیر فعالیت های حزبی در ایران مثبت و تکاملی بوده است. این تکامل را می توان از مقایسة گذشته و حال افرادی که امروزه در پی تأسیس حزب در کشور هستند درک کرد؛ بسیاری از افرادی که هم اکنون طرفدار تأسیس احزاب هستند در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی به شدت با حزب جمهوری اسلامی مخالفت می کردند و در پی براندازی آن بودند. در آن زمان فقط یک حزب جمهوری اسلامی وجود داشت که به نظرم آثار پربرکت بسیاری داشت و هرچند خود حزب به دلایلی متوقف شد، از دل آن گروه های مختلفی شکل گرفت که استمرار پیدا کردند. به اعتقاد بنده جریان اصول گرایی کنونی از آثار همان حزب جمهوری اسلامی است و جریان رقیب اصول گرایی نیز از دل مجمع روحانیون مبارز شکل گرفت و این دو جریان در صحنة سیاسی کشور فعال اند و به تدریج از حالت جریانی بدون حدود و شناسنامة مشخص و مسئولیت پذیری و پاسخگو بودن به سمت احراز وضعیتی مشخص تر و پاسخگو به نسل جدید حرکت می کنند. درحال حاضر جریان های سیاسی مانند گذشته، به اسم توسعة سیاسی، به انواع آشوب ها برای خراب کردن شخصیت ها دست نمی زنند و بحران های سیاسی سال های ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۸ را پشت سر گذاشته اند و به سمت تعادل می روند. امروزه هم فضای سیاسی باز است و هم فضای نقد و تبادل؛ البته بنده منکر وجود مشکلات نیستم، اما در کل جامعة ما به سمت تکامل احزاب حرکت می کند.

نکتة دیگر این است که مشارکت مدنی در حزب خلاصه نمی شود و مردم برای اینکه در فعالیت های اجتماعی شرکت کنند قالب های مختلفی همچون انجمن های علمی، فرهنگی، ادبی و خیریه، مساجد، جلسات هیئت قرآن و… ، را برمی گزینند. آمار و پیمایش های ملّی نشان می دهد که با توجه به زمینة فرهنگی مردم ما، آنها در این نوع نهادهای اجتماعی بیشتر متشکل هستند.


* به نظر می رسد هنوز دربارة الگوی بومی برنامة توسعه در ایران، اجماعی به وقوع نپیوسته و ما همچنان با روی کار آمدن دولت های مختلف با تحولات مختلف اداری، اقتصادی و سیاسی مواجه می شویم. شما این مسئله را ناشی از چه عامل یا عواملی می دانید؟


مقام معظم رهبری در سخنرانی شان با دانشگاهیان و نخبگان در سمنان، آنها را مکلف کردند که مستقل از دستگاه های دولتی، الگوی توسعة بومی را طراحی کنند. این سخنان ایشان از نیاز جامعة ما به این مسئله حکایت می کند؛ به ویژه از زمانی که چشم انداز بیست ساله تعریف شد، این پرسش نیز مطرح گردید که الگوی توسعة ایران برای رسیدن به افق ۱۴۰۴٫ش ــ ایران توسعه یافته ــ چیست؟ طرح این پرسش نشان می دهد که دست اندرکاران نظام، این نیاز را شناخته و به دنبال تأمین آن اند، و ان شاءالله در سال های آینده حوزه ها و دانشگاه های کشور پاسخ این پرسش را خواهند داد و الگوهای بومی خوبی را برای توسعة کشور ارائه خواهند کرد. در زمینة اقتصادی سیاست های اصل ۴۴ مطرح شده است که تصویر روشنی از توسعة اقتصادی و الگوی آن ارائه می دهد، در زمینة فرهنگی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و مجمع تشخیص می کوشند با طرح سیاست های فرهنگی، چشم انداز روشنی در آن زمینه ارائه دهند؛ بنابراین در مجموع امروزه طرح های بسیاری با عنوان الگوی توسعة بومی تعریف می شود. البته برای پذیرش جامعه و مقاومت نکردن آن در برابر این الگو باید به امر فرهنگ سازی بسیار توجه شود؛ به گونه ای که مطالبة اصلی مردم از رئیس جمهور و نمایندگان منتخبشان طرح و مبنا قرار دادن سند چشم انداز باشد. به این طریق است که هر دولت و مجلسی، دیگر سیلقة خود را مبنا قرار نمی دهد و دستگاه های اجرایی، مجلس شورای اسلامی، قوة قضائیه راهی جدا از مسیر رسیدن به این هدف را در پیش نمی گیرند.

برای رفع شبهات این امر در برنامة پنجم توسعه، سند چشم انداز شاخص بندی شد؛ یعنی مشخص شد که شاخص توسعة انسانی در سال ۱۴۰۴ باید از ۸/۰ بگذرد، تورم نیز باید یک رقمی شود، بیکاری به ۷ درصد برسد و میزان فاصلة درآمد بالاترین قشر جامعه با پایین ترین آن کاهش یابد؛ به گونه ای که ضریب جینی به ۳۵/۰ برسد.


* در پایان جناب آقای نبوی دربارة نیروهایی که در سیر انقلاب اسلامی تأثیرگذار بودند و سبب رشد و بالندگی روزافزون انقلاب شدند و آنهایی که سبب خودکاهندگی آن گردیدند صحبت بفرمایید.


ما در فرهنگ قرآن، هم فرشته داریم و هم شیطان داریم؛ فرشته ها مؤیّدان مؤمنان هستند و شیاطین وسوسه کنندة آنان، اما هیچ مؤمنی نمی تواند گناه معصیت و انحراف خود را به گردن شیطان بیندازد؛ زیرا هر دو قطب خیر و شرّ، یعنی فرشته ها و شیاطین وجود دارند و خداوند به انسان های مؤمن وعده داده است که فرشتگان نصر خود را بر آنها نازل می کند تا در مواقع لزوم به کمک آنها آیند، شیطان، چه نوع انسانی آن و چه نوع جنّی آن، نیز انسان را وسوسه می کند. خدا این دو قطب را برای رشد و تکامل انسان قرار داده است؛ یعنی انسان شدن انسان از مسیر شیطان و ملائکه می گذرد. با توجه به این موضوع، نیروهایی که نسبت به انقلاب اسلامی، کاهنده خوانده می شوند، به نوعی شاید به انقلاب خدمت کرده اند؛ به طور مثال عده ای که می خواستند در دوران اصلاحات انحرافاتی در انقلاب ایجاد کنند درواقع بزرگ ترین ضرر را به خودشان زدند، و انقلاب از این قضیه سود برد؛ زیرا ضعف های خود را شناخت و به دنبال برطرف کردن آنها رفت و به این ترتیب نیرومندتر از گذشته به راه خود ادامه داد. بنابراین برای رشد جامعه و انسان وجود دو قطب خیر و شرّ لازم است، اما آنچه مؤیّد انقلاب است و آن را حفظ می کند ایمان و اخلاص است و انسان های واقعاً مؤمن و مخلص هستند که با اخلاص، ایمان، و ایثار خود در لحظات سخت از انقلاب دفاع می کنند و صحنه را خالی نمی گذارند.



* نشریه زمانه، شماره 77


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :