Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 202179
تاریخ انتشار : 16 دی 1396 13:54
تعداد مشاهدات : 890

انقلاب اسلامی ایران در دنیای جدید / رسول جعفریان

انقلاب اسلامی ایران یکی از این انقلاب هاست که به لحاظ اسلامیت و پیشینه اندیشه اتحاد اسلامی، بیش از هر حرکت دیگری در جهان، در پی بسط اندیشه های انقلابی خود نخست در کشورهای اسلامی و پس از آن در جهان برآمد.


بدون تردید باید حرکتهای انقلابی را، از زاویه ای خاص، بر دو گونه بدانیم. بخشی از این انقلابها – به دلیل ماهیت ایدئولوژیک محدود خود – صرفاً یک حرکت در چهارچوب مرزهای یک کشور بوده و دیدگاه فراملی ندارد. این مسأله درباره انقلاب هایی که رنگ ملی گرایی دارد، به خوبی قابل رؤیت است. آنها در مبارزه بر ضد دیکتاتوری و در قالب حفظ منافع ملی و قومی، دست به انقلاب زده و به هیچ روی، حساسیتی روی ملت ها و کشورهای دیگر ندارند. درست مانند ادیانی که در چهارچوب قومی خاص عمل کرده و هیچ تمایلی به فراگیر شدن دین خود ندارند. گفتنی است که این قبیل انقلابها و تحولها نیز ممکن است غیر مستقیم ملت های همجوار را نسبت به منافع ملی شان و نیز وضعیتی که در آن به سر می برند، آگاه سازد و به آنان جرأت و جسارت مبارزه را بدهد. درست مانند تأثیر شکست روسیه از سوی ژاپن در سال 1905 که سخت مردم ایران را جرأت بخشید و در مقدمات انقلاب مشروطیت در ایران (1906) مؤثر افتاد.

بخش دیگری از انقلاب ها، به لحاظ داشتن ایدئولوژی فراملی، نه تنها به مسائل داخلی توجه دارند که به بسط اندیشه انقلابی خود در فراسوی مرزهای ملی خود نیز می اندیشند. جنبش هایی که به نوعی دیدگاه انترناسیونالیستی دارند، در این بخش جای می گیرند.
انقلاب اسلامی ایران یکی از این انقلاب هاست که به لحاظ اسلامیت و پیشینه اندیشه اتحاد اسلامی، بیش از هر حرکت دیگری در جهان، در پی بسط اندیشه های انقلابی خود نخست در کشورهای اسلامی و پس از آن در جهان برآمد. مبنای این نگرش، از آن روست که اسلام متعلق به ملتی خاص نیست و هدف آن نجات محرومان و مستضعفان از سلطه فکری و اقتصادی مستکبران است. به همین دلیل بررسی ارتباط آن با جهان خارج از خودش، نه تنها در قالب های معمولی روابط خارجی هر انقلاب و کشور با کشورهای دیگر، بلکه به لحاظ تأکیدش بر بسط اندیشه انقلابی، قابل بررسی است.

در اینجا در سه بخش به اختصار بحث از مناسبات انقلاب اسلامی یا جهان پیرامون می پردازیم. نخست از نتایج و آثار انقلاب اسلامی سخن خواهیم گفت. سپس از زمینه های بسط آرمان های انقلاب و در نهایت دشواری های موجود بر سر راه این ارتباط را به اجمال مورد بحث قرار می دهیم.

آثار و نتایج انقلاب اسلامی در جهان

 1/ رواج اسلام انقلاب

می توان گفت که در تاریخ تفکر سیاسی اسلام، دو نوع نگرش نسبت به مسأله معارضه با حاکمان ستمگر بوده است. نخست موضع تسلیم گرایانه . دوم موضع مبارزه جویانه . به طور غالب اسلام سنی متمایل به موضع نخست و اسلام شیعی متمایل به موضع دوم بوده است. البته هیچگاه این مسأله کلیت نداشته و هم در میان سنیان احزاب انقلابی وجود داشته و هم در میان شیعیان، موضع مسالمت جویانه در کار بوده است. روزگاری سرزمین مصر، خیزش سیاسی خاصی در رواج اسلام انقلابی داشت. نمونه آن حرکت سید قطب و جنبش اخوان المسلمین بود. با این حال، با پیروزی انقلاب اسلامی، اسلام انقلابی به صورت جدی تر مطرح شده و به دنبال آن گروه های دینی – انقلابی زیادی در کشورهای اسلامی پدید آمد که به نوعی از کلمه «الجهاد» در عنوان های رسمی خود استفاده کرده اند. پیش از آن، برای چند دهه، حرکت انقلابی، تقریباً در اختیار گروه های مارکسیستی و چپ بود. در حال حاضر، پس از گذشت دو دهه از انقلاب اسلامی گروه های اسلامی – انقلابی در جهان تسنن، از مخالفت با دولتهای نامشروع در کشورهای اسلامی کمتر هراسی دارند و به احادیثی که اطاعت از حاکم اسلامی را در هر شرایط ملزم دانسته، چندان توجهی ندارند.

2/ رواج اسلام سیاسی

باید میان اسلام سیاسی و انقلابی تفاوت گذاشت. مقصود از این تعبیر آن است که اسلام تنها یک دین فردی نیست، بلکه به نوعی مدعی سیاست و حکومت نیز هست . این نگرش برای سالها مورد تعرض قرار گرفته بود ؛ به این معنا که پس از نابودی خلافت عثمانی، اسلام روز به روز بسوی محدودیت بیشتری پیش رفته و اندیشه سیاسی آن مورد غفلت واقع شده بود. انقلاب اسلامی، تأکیدی بر بعد سیاسی اسلام بود. البته این بار، بحث خلافت مطرح نبود، به دلیل آن که هویت شیعی انقلاب، اعتقادی به خلافت نداشت. این بار بحث از حکومت اسلامی بود. حکومت اسلامی، یک تئوری سیاسی – دینی است که پس از آن که کشورهای اسلامی مستقل شده و نظریه خلافت به کنار رفت، مورد توجه برخی از اندیشمندان دینی از جمله رشیدرضا (1865-1935) قرار گرفت. در ایران نظریه حکومت اسلامی، با نظریات فقه سیاسی شیعه تلفیق شد و نام ولایت فقیه را به خود گرفت. در این نظریه فقه اسلامی مبنای عمل سیاسی قرار گرفت.

3/ احیای هویت دینی

پس از آن که یک قرن از ورود تمدن غرب به جهان اسلام گذشت، اعتماد به نفس در میان مسلمانان، به ویژه قشر تحصیل کرده از میان رفته بود. شمار فراوانی از تحصیل کرده های جدید، طرفدار آن بودند تا در هویت جهانی غرب هضم شده و گذشته خود را به فراموشی بسپارند. توجه آنها به گذشته، تنها از باب تفنن و سرگرمی بود و در این باره نیز می کوشیدند تا آنچه را که تحقیقات جدید غرب درباره گذشته آنها گفته، مورد اعتماد قرار دهند. در اصل، اعتماد به نفس که روزگاری پشتوانه تمدن بزرگ اسلامی بود و می توانست سبب احیای فرهنگ سنتی – اسلامی و رشد و باروری آن باشد، دیگر چندان طرفداری نداشت. انقلاب اسلامی که به عنوان یک انقلاب دینی در جهان غیرمذهبی جدید، پدیده ای شگرف بود، تکیه زیادی بر روی اعتماد به نفس اسلامی کرد. این مسأله در شعارهای امام خمینی فراوان مطرح می شد و نکته ای بود که در نهایت می بایست به اتحاد دنیای اسلام و بازگشت عظمت دیرین بینجامد.

4/ نشر تشیع

یکی از آثار مهم انقلاب اسلامی در جهان اسلام، نشر تشیع بوده است. این تأثیر از چندین زاویه مختلف انجام شده. فضای کلی موجود در اندیشه های انقلاب اسلامی، عقائد و آرمانهای شیعی بوده و به طور طبیعی، گسترش این اندیشه ها همراه با بستر اصلی آن، یعنی تشیع قابل تحقق بوده است. به طور طبیعی، اعتبار شخصی امام خمینی، موضعگیری های ضد استعماری و اصولاً ضد سلطه بر جهان اسلام به نوعی به حساب عقیده مذهبی تشیع گذاشته شده و برای بسیاری از مسلمانان جاذبه ایجاد کرده است.. در مسیر رشد تشیع، به جز استفاده از زمینه های انقلابی از روشهای سنتی نیز در ترویج تشیع استفاده شده است. مهم ترین آنها نشر محبت اهل بیت(ع) است که همیشه همراه آن، تشیع رشد یافته است.

افزون بر آن، پس از انقلاب اسلامی، مؤسسات فراوانی در ایران کار نشر تشیع را بر عهده گرفته و به طور همزمان، در نشر افکار انقلابی و شیعی، فعالیت کرده و می کنند. برخی از این مؤسسات، نشر تشیع را به عنوان هدف رسمی خود مطرح کرده و برخی به طور غیرمستقیم به چنین اقدامی مبادرت می کنند. به هر روی، روزانه، صدها نامه از علاقمندان به مذهب تشیع به این مراکز رسیده و آثار علمی مورد نیاز برای آنها ارسال می شود.


همچنین مدارس و نهادهای آموزشی زیادی برای تبلیغ اسلام و تشیع در کشورهای اسلامی مختلف ایجاد شده است. بسیاری از این مؤسسات توسط نو شیعه هایی اداره می شود که پس از انقلاب اسلامی به مذهب شیعه تمسک کرده اند. مدیریت این مدارس با روحانیون شیعه عراقی یا لبنانی است که آمادگی بیشتری برای انجام این وظائف دارند. بیشتر اینها با نهادهای علمی موجود در ایران ارتباط دارند.

گفتنی است که در برخی از کشورها، مانند مالزی یا اندونزی و حتی برخی از کشورهای افریقایی که در گذشته هیچ شیعه ای وجود نداشت، یا دست کم میان بومیان شیعه ای نبود، اکنون شمار فراوانی شیعه وجود دارد. البته نمی توان همه شیعه شدگان را به انقلاب اسلامی نسبت داد. باید توجه داشت که شیعیان سایر کشورها من جمله عراق و نیز شیعیان خوجه، فعالیت زیادی در تبلیغ تشیع داشته اند. پس از تحولات عراق، آوارگی شیعیان فرهیخته آن کشور، سبب رشد و گسترش تشیع در جهان شده است . همچنین برخی از نهادهای دینی وابسته به مرجعیت شیعه در عراق که امروزه مراکزی در لندن یا امریکا دارد، در این کار، تلاش زیادی انجام داده است.

آنچه در بحث ما اهمیت دارد آن که برجستگی مفهوم انقلاب در فکر شیعه که به صورت یک سنت در تاریخ تشیع شناخته شده، می توانست محبوبیت همزمان برای تشیع ایجاد کند. آَشکارا، در مراحلی می شود که این تنها تشیع است که می تواند چنین موجی از مخالفت بر ضد حاکمیت های ظالمانه ایجاد کند. در برابر گفته می شود که تسنن به طور معمول تن به قدرت داده و این نکته را به عنوان یک اصل پذیرفته است. در هر دو طرف باید با تأمل بیشتری نگریست .

ناگفته پیداست که پس از انقلاب اسلامی، تحقیقات شیعه شناسی در میان مؤسسات پژوهشی غرب جایگاه ویژه ای یافته و پژوهشهای جدیدی درباره آن صورت گرفت. این را نیز باید ناشی از امواج گسترده انقلاب اسلامی ایران دانست. راه های نفوذ انقلاب اسلامی بر مسلمانان باید گفت مهم ترین زمینه نفوذ افکار و آرمان های انقلاب اسلامی، در کشورهای اسلامی بود. رهبری انقلاب اسلامی، بر این باور بود که باید به ملت ها بها داد نه دولت ها . با چنین باوری، به سرعت دولت های وابسته به امریکا و کسانی که از روی کار آمدن مسلمانان انقلابی در هراس بودند، از دولت ایران جدا شدند و ارتباط خود را با این دولت به حداقل رساندند. بنابراین تنها راه باقی مانده، برقراری پیوند با مردم بود. چنین کاری تنها می توانست صورت فرهنگی داشته باشد، چرا که برقراری ارتباط سیاسی با مردم معنایی نداشت، مگر آن که بتوان با یک سازمان یا تشکل ارتباطی داشت که این مسأله نیز دشواری های سیاسی و فرهنگی خود را در پی داشت. در این باره، به چند زمینه مناسب برای سرمایه گذاری فرهنگی و سیاسی اشاره می کنیم:

حج و عربستان :

 یکی از زمینه هایی که برای نشر پیام انقلاب اسلامی در میان مسلمانان، از آغاز مورد توجه رهبری انقلاب بود، مسأله حج بود. طبیعت حج به دلیل شرکت زائران مسلمان از همه کشورها، شرایط را برای برقراری ارتباط با آنها فراهم می کرد. دامنه این مسأله، به اندازه ای وسیع بوده و هست که به هیچ روی نمی توان حتی به طور فهرست وار نیز به ابعاد آن دست یافت. از نخستین سال پیروزی انقلاب اسلامی، همه ساله، پیام مذهبی – سیاسی مفصلی از طرف رهبری انقلاب اسلامی ایران، خطاب به زائران حاضر در مراسم حج داده می شود که محتوای آن، تماماً پیام های سیاسی انقلاب اسلامی است. روشن است که این پیام ها مورد توجه سایر زائران قرار می گیرد .

یکی از اقدامات مهم رهبری انقلاب اسلامی، آن بود که حج از صرف برگزاری یک مراسم عبادی خارج شده و به واقعیت خود که یک مراسم عبادی – سیاسی است نزدیک شود. طرحی که برای هر چه سیاسی تر شدن حج ارائه گردید، مطرح کردن مسأله برائت از مشرکان در مراسم حج بود. در سال نهم هجری، پیامبر خدا(ص) پیام برائت از مشرکان را به امام علی(ع) داد تا در مکه بر مردم بخواند. طی این پیام مهلتی به مشرکان داده شده بود که می بایست پس از آن از شرک دست شسته به اسلام می گرویدند. رهبری انقلاب، با الهام از آن مسأله کوشید تا ماهیت حج را در برخورد با مشرکان که امریکا در رأس آن شناخته می شد، سیاسی کند. اهمیت مسأله برائت، از دید رهبری انقلاب اسلامی تا بدان حد بود که فرمود حج بی برائت حج نیست.

بهتر است برای دریافتن درست این پیام جمله ای از ایشان نقل کنیم: فریاد برائت ما، فریاد مردم مسلمان افریقاست، فریاد برادران و خواهران دینی ما که به جرم سیاه بودن، تازیانه ستم سیه روزان بی فرهنگ نژادپرست را می خورند. فریاد برائت ما، فریاد برائت مردم لبنان و فلسطین و همه ملت ها و کشورهای دیگری است که ابرقدرت های شرق و غرب، خصوصاً امریکا و اسرائیل به آنان چشم طمع دوخته اند و سرمایه آنان را به غارت برده اند... فریاد برائت ما، فریاد برائت همه مردمانی است که دیگر تحمل تَفَرعُنِ امریکا و حضور سلطه طلبانه آنان را از دست داده اند... فریاد برائت ما فریاد دفاع از مکتب و حیثیات و نوامیس، فریاد دفاع از منابع و ثروت ها و سرمایه ها، فریاد دردمندانه ملت هایی است که خنجر کفر و نفاق قلب آنها را دریده است. فریاد برائت ما، فریاد فقر و تهیدستی گرسنگان و محرومان و پابرهنه هایی است که حاصل عرق جبین و زحمات شبانه روزی آنان را زراندوزان و دزدان بین المللی به یغما برده اند. (صحیفه نور، 19/201)

یکی از پیام های مهم رهبری انقلاب در مسأله حج، مسأله وحدت میان مسلمانان بود. از آنجا که وحدت مسلمانان یکی از اهداف استراتژیک انقلاب اسلامی بود، در تمامی پیام ها روی آن تکیه می شد. به ویژه که وحدت با روح حج به خوبی قابل انطباق بود. به فتوای رهبری انقلاب، شیعیان نیز می توانستند در کنار اهل سنت، پشت سر امام جماعت مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص) نماز بخوانند.

به طور کلی، درباره نوع برخورد دولت سعودی با مراسم برائت و فعالیت های فرهنگی ایرانیان در حج دو دوره متفاوت وجود دارد. دوره نخست تا سال 1366 شمسی (1988) است که ایران با شرکت گسترده در مراسم حج و برقراری مراسم برائت از مشرکین، حضور جدی داشت و مسئولان عربستان تلاشی برای مقابله با آن نمی کردند. در این سال، طی حمله نیروهای سعودی به زائران شرکت کننده، حدود چهارصد و اندی از زائران ایرانی و غیرایرانی به شهادت رسیدند. پس از آن، برای مدت سه سال ایران در مراسم حج شرکت نکرد. زمانی که در سال 1370 شرکت کرد، دیگر اجازه فعالیت های گذشته به ایران داده نشد، گرچه فعالیت های فرهنگی همچنان در محدوده کمتری وجود داشت، طبعاً با ایجاد محدودیت های فراوان برای فعالیت های فرهنگی در ایام حج، این زمینه به مقدار زیادی از بین رفت. افزون بر این محدودیت ها ، زائران سایر کشورها نیز تحت تأثیر تبلیغات دولت های خود، از تماس با ایرانیان به شدت پرهیز داشتند. با این حال، آثار فعالیت های چند ساله در ایام حج، یکی از کارنامه های درخشان انقلاب اسلامی در نشر پیام فرهنگی و سیاسی انقلاب در طرح اتحاد مسلمانان و دفاع از مستضعفان است.

لبنان:

 یکی از زمینه های فرهنگی برای فعالیت انقلاب اسلامی، لبنان است. این کشور، ترکیبی از طوائف و اقلیت های مختلف است. یکی از این طوائف برجسته این کشور، جامعه شیعه آن است که مرکز ثقل آن در جنوب لبنان و نیز منطقه بعلبک می باشد. شیعیان لبنان، از زمان صفویه با ایران مرتبط بوده و شمار فراوانی از آنها در دولت صفویه به ایران مهاجرت کرده و مشاغل حکومتی چندی مانند شیخ الاسلام و صدارت را داشته اند. پیش از انقلاب اسلامی، و در جریان جنگهای داخلی لبنان در سال 1975 میلادی یکی از روحانیون ایران با نام امام موسی صدر رهبری شیعیان لبنان را بر عهده گرفت و توانست آنها را متشکل کند. از آن زمان، جامعه شیعه به صورت متشکل وارد عرصه سیاسی لبنان شد. در آستانه رخدادهای انقلاب اسلامی، امام موسی صدر ناپدید شد؛ اما تشکیلاتی که وی ایجاد کرده بود، بر جای ماند. با انقلاب اسلامی، نور امیدی در دل شیعیان لبنان تابید و شیعیان به عنوان یکی از فعال ترین گروه های این کشور در آمدند. پس از حمله اسرائیل به لبنان، شیعیان جنوب، متشکل تر عمل کرده و ارتباط خود را با ایران مستحکم کردند. به مرور در جامعه شیعه لبنان گروهی تحت عنوان حزب الله ایجاد شدند که مواضع انقلابی تری نسبت به جنبش اسلامی امل داشتند که رهبری آن به دست نَبیه بری بود. ارتباط این گروه با ایران قوی تر بود و طی سالها، یکی از پر افتخارترین گروه های مسلمان در دفاع از سرزمین لبنان در برابر تجاوز صهیونیستها بوده اند. جنبش حزب الله لبنان، با اتکای به نیروهای مردمی خود، به ارزشهای انقلاب اسلامی وفادار مانده و هم اکنون، سفری به منطقه شیعه نشین بیروت، یعنی منطقه ضاحیه ؛ نشان می دهد که شعارهای انقلاب اسلامی و تصاویر رهبری انقلاب اسلامی بر در و دیوار آن ناحیه وجود دارد. از آنجا که لبنان یکی از دروازه های فرهنگی جهان عرب محسوب میشود، بخشی از آرمان های انقلاب اسلامی از آنجا به جهان عرب رفته است.

سوریه :

یکی از کشورهای عربی که برخلاف سایر کشورها، در طول جنگ ایران و عراق، در کنار ایران ایستاد، جمهوری عربی سوریه بود. رهبری این کشور، از ابتدا مواضع انقلاب اسلامی را در حمایت از فلسطین دریافت و تا به آخر در همراهی خود با ایران مقاومت کرد. از آنجا که در سوریه، مناطق شیعه نشین وجود دارد ، زمینه فعالیت فرهنگی برای ایران وجود داشت. این مسأله با توجه به وجود قبر حضرت زینب دختر امام علی(ع) و مسافرت مرتب زائران به آن نقطه ، بیشتر قابل تأمل است. نکته دیگر آن که، عدم وجود تعصب سنی گری در میان رهبران سوریه و دانشمندان و استادان دانشگاههای این کشور نیز زمینه مساعدی برای توجه بیشتر به انقلاب اسلامی بوده است. هر بار که در ایران کنفرانس وحدت اسلامی تشکیل می شود، استادان این کشور با رغبت تمام در آن شرکت می کنند. همه ساله، ناشران سوریه در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران شرکت کرده و این زمینه همکاری مشترک فرهنگی بوده و هست.  کتابهای شیعه به راحتی در نمایشگاههای کتاب سوریه عرضه می شود، فرصتی که در سایر کشورهای عربی کمتر به دست می اید. به همین قیاس باید درباره ارتباط ایران با تحولات افغانستان، بحرین، پاکستان، لیبی و کشورهای دیگر سخن گفت.

دشواری های روابط انقلاب اسلامی ایران و جهان

الف : در جهان اسلام

1/ مسأله تشیع :

 پس از آنچه درباره نشر تشیع و ایدئولوژی انقلاب اسلامی گذشت، باید توجه داشت که مشکل نخست انقلاب اسلامی ایران با جهان اسلام مسأله تشیع است که برای مسلمانان سنی مذهب حساسیت برانگیز است. جمعیت شیعه در جهان اسلام در مقایسه با مسلمانان سنی، نسبتی حدود ده درصد دارد ؛ گرچه مناطقی که شیعیان حضور دارند، از موقعیت بالایی در جهان اسلام برخوردار است. شیعیان عرب، در عراق، شرق عربستان ، بحرین، لبنان و کویت زندگی می کنند. گفتنی است که در همه این مناطق دولت در اختیار مسلمانان سنی است.

انقلاب اسلامی به دلیل تأکیدش بر تشیع و به رغم تکیه و اصراری که بر وحدت دارد، در نظر اهل سنت، نوعی معارضه تاریخی با مذهب تسنن دارد. ریشه های تاریخی این تعارض، بسیار طولانی، گسترده و عمیق است. سابقه نزدیکی تشیع و تسنن تنها در دوره های خاصی از تاریخ که تصوف حاکم بوده، تا حدودی تجربه شده است. جز آن، تقریباً اختلاف مزبور، به صورت یک جریان ممتد، گرچه با شدت و ضعف، وجود داشته است.

باید توجه داشت که نوع خاصی از تسنن در تاریخ با تشیع درگیر بوده و آن تسننی است که امروزه نمایندگی آن را مذهب سنی و هابیت در عربستان بر عهده دارد. این جریان در تاریخ، در قرن هشتم به ابن تیمیه می رسد و در قرن سوم به اهل حدیث بغداد به رهبری احمد بن حنبل . دیگر سنیان، به ویژه آنان که متأثر از تصوف هستند، اختلاف نظر کمتری با تشیع دارند. به هر روی از نظر سنیان افراطی که در عربستان حاکم هستند وحدت شیعه و سنی، دشواریهای بیشتری دارد. نویسنده کتاب مفصل مسألة التقریب بین الشیعة و السنة که در عربستان چاپ شده، بر این باور است که وحدت تنها به نفع شیعه ها تمام می شود. به علاوه، ادعا کرده است که اینان در طرح مسأله وحدت دروغ می گویند و در این راه از ابزار تقِیه استفاده می کنند.

صدها کتاب و جزوه طی بیست سال گذشته در مناطق عربی و نیز هند و پاکستان بر ضد تشیع نوشته شده است . بیش از هشتاد درصد از آنها، به نوعی با بحث انقلاب و تشیع ارتباط دارد. جریان شیعه کشی در پاکستان که در دو سه سال گذشته به صورت یک بحران بزرگ درآمده و نیز حمله طالبان به مزار شریف و قتل عام شیعیان، تنها یک مسأله تاریخی نیست بلکه در جهت محدود کردن نفوذ انقلاب اسلامی ایران در جهان اسلام است. راه حلی که رهبری انقلاب اسلامی انتخاب کرد، وحدت میان مسلمانان سنی و شیعه بود. در اصل، رهبری انقلاب پس از پیروزی به یک جهان اسلام متحد می نگریست که می بایست اختلاف مذاهب حل شود. به همین دلیل این فتوای مذهبی تاریخی صادر شد که ایرانیان در حج، پشت سر امام جماعت مسجدالحرام نماز گذارند. این راه حل ، به دلایل مختلف، که مهمترین آنها عدم همراهی رهبران جامعه تسنن بود، توفیق چندانی نیافت، گرچه آثار مثبتی از خود بر جای گذاشت و میان سنیان کشورهایی که تحت سیطره اندیشه سنیان سعودی نبوده اند، مؤثر واقع شده است. انتظار می رود که طرح مسأله وحدت و قدم هایی که برداشته شده، بیش از آن که به کار امروز بیاید، تجربه ای برای اینده باشد که بی شبهه نیاز به وحدت و درک اهمیت آن، مورد توجه همه مسلمانان خواهد بود. جالب است که این سمت گیری انقلاب، در داخل نیز مخالفانی دارد. این مخالفان شیعیانی هستند که با مسأله وحدت در تعارضند.

باید توجه داشت که انقلاب اسلامی ایران به دلیل اعتقادش به تشیع، میان جوامع شیعی خارج از ایران تأثیر قابل ملاحظه ای داشته است. این جوامع به صورت یک بازوی مستحکم برای انقلاب عمل کرده اند. البته اختلاف نظر میان مسأله مرجعیت دینی در خارج و داخل کشور، مانعی بر سر راه بوده است. اما روشن است که دلبستگی شیعیان در هر نقطه به ایران امری طبیعی است، حتی اگر در مسائل جزیی اختلاف نظر وجود داشته باشد.
2. اختلاف عرب و عجم: از نظر تاریخی نوعی تعارض عربی – عجمی از آغاز فتح ایران توسط اعراب مسلمان مطرح شده است. جریان شعوبیه در تاریخ ادبیات اسلامی ، نمود فرهنگی این تعارض قومی در میان اعراب و ایرانیان است. بعدها خلافت عباسی و سلطنت های ایرانی به نوعی بر این تعارض دامن زدند. آخرین حلقه از این اختلافات، نزاع عثمانی ها – به جانشینی و نمایندگی از اعراب – و ایرانی ها در دوران صفویه بوده است.

اختلاف میان عراق و ایران، به نوعی بازتاب جنگ قومی است و با آن که، بنابر آمارهای ارائه شده بیشتر مردم عراق شیعه مذهب هستند ، مشکل عرب و عجم به عنوان یک مشکل تاریخی، نه تنها سبب ایجاد انقلاب اسلامی در عراق نشد، بلکه توسط سردمداران حزب بعث عراق به عنوان وسیله ای برای دور کردن عراق از ایران و تعمیق اختلافات مورد بهره برداری قرار گرفت. این مسأله منحصر به عراق نبوده، بلکه اعراب همیشه بر این نکته، تکیه داشته اند. زمینه آن از پیش از انقلاب نیز مطرح بوده است. چرا که اعراب شاهد نزدیک شدن ایران به اسرائیل بودند و در دهه های قبل از انقلاب، این مسأله یکی از عوامل تنفر اعراب از ایران بوده است.

بعد از انقلاب اسلامی، به دلیل آن که به تعارض دیگری با ایران درافتادند – به بحث بعدی توجه کنید – باز مسأله قومیت را مطرح کردند . تحلیل این گروه از انقلاب اسلامی ایران آن بود که «باز مجوسیان به صحنه آمدند : جاء دور المجوس» . این نام یک اثر سه جلدی بود که در سالهای نخست در کشورهای عربی به صورت گسترده بر ضد ایران و تشیع انتشار یافت. عنوان مجوس که از سوی اعراب به ایران داده شده، یک مشکل ذهنی مهم برای مسلمانان عرب نسبت به ایرانیان بوده و هست. از زاویه دیگر، باید توجه داشت که اعراب خود را برابر با اسلام می پندارند و ادعای ایران را برای داشتن اسلام اصیل و درست، به طور طبیعی مورد استهزاء قرار می دهند!

3/  ترس از صدور انقلاب در کشورهای اسلامی:
 
 بحث از صدور انقلاب، یکی از اساسی ترین ایده هایی بود که در سالهای نخست انقلاب اسلامی روی آن تکیه می شد. امید آن بود که حرکتی مشابه انقلاب اسلامی در سایر کشورها پدید اید. رهبری انقلاب در سال 1358 فرمودند: نهضت ما دارد توسعه پیدا می کند و می رود توی ملت ها ... سایر ملت هم گرفتارند دیگر ... مصر به دست سادات و جاهای دیگر هم به دست دیگران. همه ملت ها مبتلای به دولت هایشان هستند. آنها هم می خواهند از زیر بار بیرون بیایند. وقتی دیدند که ایران قیام کرد و پیش برد، ولو کشته داد، اما پیش برد، دیگران هم همین فکر در مغزشان پیدا می شود. ملت های دیگر هم همین معنا را می خواهند. آنها هم همین کار را خواهند کرد. (صحیحفه نور، 11/45)

از این سخن به دست می اید که مقصود از صدور انقلاب، فراهم شدن و فراهم کردن زمینه های فکری انقلاب اسلامی در کشورهای اسلامی دیگر بود که رهبری انقلاب روی آن سخت تکیه و بدان امیدوار بود. حرکت مزبور از سوی مخالفان، این گونه تعبیر شد که ایران قصد مداخله در سایر کشورها را داشته و برای به راه اندازی انقلاب، فعالیت می کند.. برای رهبری انقلاب، مهم آن بود که، اگر اسلام به آن صورت که هست در کشور پیاده شود، و یک جامعه آرمانی اسلامی در ایران تحقق یابد، بلافاصله کشورهای اسلامی دیگر نیز روی به انقلاب خواهند آورد. زمینه گرایش به اسلام و پیاده کردن احکام آن، نه تنها در کشورهای عربی، بلکه در کشورهایی مانند پاکستان که حتی پیش از جمهوری اسلامی، نام جمهوری اسلامی را انتخاب کرده بود، به صورت گسترده وجود داشت. گروه های اسلامی فراوانی در این کشورها، با الگو گرفتن از ایران، تلاش خود را آغاز کردند. در برخی از نقاط سازمان های پنهانی شکل گرفت و مبارزه مسلحانه نیز سامان دهی شد.

ایده ای که رهبری انقلاب اسلامی بر آن تکیه داشت آن بود که در جریان تحول، ملت ها اصل هستند نه دولت ها . بنابراین نباید به خواست و تمایل دولتهای تحمیل شده بر ملتها توجهی کرد ؛ مهم آن است که مردم سایر کشورها و خواستهای آنان مورد توجه قرار گیرد. از آنجا که نشانه های فراوانی از همراهی مردمان آن کشورها با انقلاب و رهبری آن در دست بود، امید موفقیتی وجود داشت. به مرور با پلیسی ترین شدن مناسبات سیاسی در این کشورها، تحقق چنین آرزویی، به زمان بیشتری نیازمند بود.

ادامه این رفتارها ، می توانست برای دولتهای حاکم بر این کشورها سخت خطرناک باشد. آنان که انقلاب اسلامی ایران را تحریک کننده این جریان ها می دانستند، بنای مخالفت با آن را گذاردند. شاید مهم ترین عامل همراهی کشورهای عربی با صدام حسین در جنگ بر ضد ایران، جلوگیری از رشد انقلاب اسلامی در درون آن کشورها بود، گرچه آن حمایت ها دلایل دیگری هم داشت. هیچ کس تردیدی ندارد که تحولات اقتصادی و تلاش برای بهبود بخشیدن به وضع اقتصادی بیشتر کشورهای عربی، به دنبال هراس از تحولی مشابه تحول ایران بوده است. این مسأله، بیش از هر جا، درباره عربستان صادق است.

به هر روی مسأله صدور انقلاب، یکی ازدشواری های اصلی دولت های منطقه بود. رهبر انقلاب در سال 1359 فرمودند: صدور با سرنیزه صدور نیست، صدور با زور صدور نیست، صدور آن وقتی است که اسلام، حقائق اسلام، اخلاق اسلامی، اخلاق انسانی، اینجاها رشد پیدا کند. (صحیفه نور، 13/263)

در واقع نه تنها دولت ها بلکه قدرت های استعماری نیز از این مسأله بیم داشتند . رهبری انقلاب در سال 1359 فرمودند: شما می بینید که الان در همه جای دنیا تقریباً به ضد جمهوری اسلامی تبلیغات می شود. تبلیغات همه جانبه. چه دستگاه های تبلیغات غرب با همه وابستگان و چه تبلیغات شرق با همه وابستگانش . این برای این است که اینها از جمهوری اسلامی وحشت زده شده اند، علاوه بر این که منافعشان در خود ایران از دست رفته... خوف این دارند که این مطلب سرایت کند و این نهضت و انقلاب سرایت کند به خارج و صادر بشود در مملکت های دیگر.  (صحیفه نور، 13/162)

ب: دشواری های انقلاب اسلامی با غرب

مشکل انقلاب اسلامی با دنیای غرب، در یک تقسیم بندی، بر دو قسم است . نخست مسائل فکری و فرهنگی؛ دوم مسائل سیاسی روزمره . به چند نمونه از تعارض های فکری و فرهنگی اشاره می کنیم:

دشواریهای فکری

1/ مشکل دمکراسی در ایران

یکی از دشواری های غرب درباره ایران، بحث دموکراسی است. آگاهیم که در تفکر سیاسی غرب، دین نقشی در حکومت ندارد. بر این اساس، حتی اگر در کشوری مانند ایران درباره حضور دین در حکومت، میان مردم رای گیری شود و مردم به جمهوری و حکومت دینی رای مثبت دهند، باز هم از نظر غرب پذیرفتنی نیست. آنچه در دمکراسی غربی اهمیت دارد، تمایز میان دین و سیاست و پس از آن، بنای حکومت بر پایه رای اکثریت مردم و امکان انتقاد و انحلال دولت از طرق قانونی است.

در ایران بعد از انقلاب، نخستین انتخابات، انتخاب جمهوری اسلامی به عنوان روش حکومتی بود. طبعاً، عنوان اسلامی در حکومت، برای غرب، قابل قبول نبود ؛ درست همان طور که پیامدهای آن، در اجرای دستورات اسلامی که برخی از آنها چهارچوب تعریف حقوق بشر غربی نمی گنجد، نمی توانست برای غرب قابل قبول باشد. این زمینه اولیه مخالفت فکری غرب با ایران به عنوان یک کشور غیر دمکراتیک است. براساس آنچه گذشت، طی سالها، ایران متهم به داشتن نظام توتالیتر و استبداد دینی شده و به رغم بیست انتخابات در طی بیست سال پس از انقلاب، تاکنون این اتهام در رسانه های خبری غرب برجای مانده است.
افزون بر آن، وجود شرایط انقلابی در سالهای نخست انقلاب در برخورد با مخالفان انقلاب که در بسیاری از موارد تحریک شده امریکائیان بودند، در تبلیغات غرب، به عنوان شرایط غیردموکراتیک معرفی می شد.

2/ اسلام و خشونت

یکی از بنیاد های فکری غرب، تساهل و مدارا است که به عنوان تأمین کننده یک حق طبیعی در انتخاب اندیشه و مذهب برای انسان روی آن تأکید می شود. در این که، ایا غرب در تمامی موضعگیری های داخلی و خارجی خود، به این اصل وفادار است یا نه، فعلاً بحثی نداریم. مهم آن است که اسلام، با تعریفی که از انسان و جهان دارد، تساهل و مدارا را در فضای خاصی تصویر می کند که با اصول پذیرفته شده در غرب چندان سازگار نیست. این مسأله سبب شده تا براساس تعاریف غرب از تساهل و مدارا، اسلام به عنوان آیینی خشن شناخته شود.
در این باره، شرق شناسان نسل نخست اروپا، از تجربه های تاریخی مربوط به فتوحات آغازین اسلام استفاده کرده و چهر ه ای خشن از گذشته اسلام ترسیم کردند. برای اروپاییان که طی قرنها با جهان اسلام درگیر بودند، داشتن چنین تصویری طبیعی می نمود.

با همه این اوصاف، در دهه های نخست قرن بیست، پس از آنکه دین از صحنه سیاست بیرون رفت، برای غرب اهمیتی نداشت که آن را جدی تلقی کند. اما با تحقق انقلاب اسلامی ، دین باز به صحنه سیاست و اجتماع بازگشت. این بار، به دلیل برخوردی که استعمار با جهان اسلامی کرده بود، دین موضع تندتر و خشن تری گرفت. هر چه، این نزاع که در اصل برای دفاع از خود بود ، جدی تر شد، تصویری که از اسلام برای اروپا عرضه شد، خشن تر بود. در اینجا به نکته دیگری هم باید توجه داشت: از آنجا که ایین مردم ایران، مذهب تشیع بود و این مذهب سابقه انقلابیگری زیادی داشته و در شعارهایش نیز روی عاشورا و انقلاب امام حسین(ع) تکیه خاصی دارد، با استفاده از تمام این سمبل ها، بحث از خشونت انقلاب اسلامی جدی تر شد. تاکنون چندین گزارش تلویزیونی از مراسم عاشورا و جبهه و جنگ در ایران، به قصد نشان دادن چهره خشونت در انقلاب اسلامی، به اروپائیان و امریکائیان نشان داده شده است. باید توجه داشت، برای غرب که یک باره، چند ناو هواپیمابر برای حفظ منافع خود در خلیج فارس نگاه می دارد و همه مخالفان منافع خود را در معرض حمله و تهدید قرار می دهد، اهمیت دادن به حمله به سفارت خانه هایش در کشورهای اسلامی و کشته شدن چند مستشار غربی و بزرگ کردن آن، یقیناً حکم شوخی مسخره ای را دارد که در قرن های اینده به درد مجموعه های طنز می خورد.

دشواری های سیاسی

1/ از بین رفتن پایگاه امریکا در منطقه:

موقعیت استثنایی ایران در حاشیه شمالی خلیج فارس، مسأله ای حساس برای سیاست خارجی اروپا و امریکا بوده و هست. در دوران پهلوی، ایران پایگاه نفوذ امریکا و اسرائیل در منطقه بود. در آن زمان، ایران به عنوان ژاندارم منطقه شناخته شده و در برابر کشورهای عربی و توسعه طلبی های عراق مورد حمایت بی چون و چرا قرار می گرفت. از جمله این حمایت ها، فروش انواع و اقسام سلاحها بود که ارتش ایران به پیشرفته ترین آنها مجهز شده بود.

افزون بر کنترل خطر اعراب، ایران سدی در برابر شوروی سابق بود که همواره چشم طمع در خلیج فارس و منافع بی شمار آن داشت. ایران مرزی گسترده با دشمن شماره یک غرب یعنی شوروی داشت. تنها بخشی از این موقعیت را ترکیه نیز داشت، اما وضعیت ایران کاملاً استثنایی بود. پس از انقلاب اسلامی، با حذف کنترل امریکا بر ایران، بزرگترین ضربه را دولت امریکا تحمل کرد. تنها یک نمونه آن بالا رفتن قیمت نفت تا چندین برابر طی سالهای پس از انقلاب بود . از آن پس، دولت امریکا روی کشورهای عربی منطقه، به ویژه عربستان سعودی سرمایه گذاری کرده و زمانی که دولت های مزبور به طور کامل شرایط حضور امریکا را پذیرفتند، بار دیگر قیمت نفت پایین آمده و منافع سرشار آن نصیب امریکا و متحدان آن گردید.

2/ انقلاب اسلامی، آلترناتیو مارکسیسم در برابر غرب :

 برای چند دهه، مهم ترین دشمن غرب، شوروی سابق بود که با استفاده از جاذبه های انقلابی و مردمی، و نیز با استفاده از نفوذ سیاسی و اطلاعاتی در کشورها و نیز تکیه بر قدرت اقتصادی و سیاسی خود می کوشید تا احزاب چپ را تقویت کرده زمینه انقلاب یا کودتا را فراهم کند. شوروی حتی از لشکر کشی و حضور نظامی نیز برای سر کار آوردن دولتهای چپ کمونیست ابایی نداشت. زمانی که شرق در حال منزوی شدن بود و درست در آستانه پیروزی غرب بر شوروی در مناسبات جهانی و مسائل ایدئولوژیک، انقلاب اسلامی متولد شد. غرب با شکست مارکسیسم، امیدوار بود تا یک جهان تک قطبی ایجاد کند. در این جهان، ایدئولوژی غربی حکومت فراگیر بر تمام عالم داشت و دولت ها نیز در چهارچوب منافع ملی – منطقه ای، به صورت یک خانواده کوچک در دهکده جهانی آرمانی غرب، حکومت می کردند.

در چنین شرایطی، انقلاب اسلامی، دین را به صورت یک مدعی جدی در برابر مادیت حاکم بر غرب مطرح کرد. بی شبهه، پس از فروپاشی مارکسیسم، بیشتر ادیان بومی در بیشتر نقاط جهان فعال شده اند و در این میان، اسلام، به لحاظ داشتن پیشینه و عناصر نیرومند در خود و نیز موقعیت ممتاز جغرافیایی، بیش از هر ایین دیگر زنده شد. این زنده شدن به نوعی مبارزه طلبی بر ضد اندیشه های غربی جلوه گر شده و در این راه تا آنجا پیش رفت که به عنوان آلترناتیو مارکسیسم برای غرب درآمد. در برابر این حرکت، مهم ترین اقدام غرب ، حمایت از اندیشه های به ظاهر اصلاح طلبانه در دین است که تحت عنوان نوگرایی در دین، در پی خنثی کردن اسلام سیاسی و درآوردن آن تحت سلطه اندیشه های غربی است. این مهم ترین دلیل حمایت غرب از جریاناتاصلاح طلب در دنیای اسلام به ویژه در ایران انقلابی است.

3/ مبارزه با اسرائیل :

امریکا و غرب به طور اصولی هوادار اسرائیل بوده و هستند. حمایت از اسرائیل، اولاً به دلیل تسلط صهیونیستها بر دولت و مجلس آمریکاست، و دوم ، به دلیل آن که حضور اسرائیل منافع حال و اینده امریکا را در برابر مخالفت احتمالی اعراب، تأمین می کند. پیش از انقلاب، ایران همراه با اسرائیل به عنوان دو اهر م فشار بر اعراب، از دو سوی، مورد حمایت بودند (کاری که اکنون ترکیه، به جای ایران پیش از انقلاب، در حال انجام آن است). در جریان انقلاب اسلامی، ایران از دست امریکا رفت و این ضربه ای کاری بر اسرائیل و امریکا در دفاعش از اسرائیل بود.

پس از آن که امریکا، مصر و جنبش فلسطین را به سوی سازش با اسرائیل کشاند، برخی از کشورهای عربی و ایران، در برابر این سیاست موضوع گیری کردند. رهبری انقلاب اسلامی، از سالها پیش از انقلاب، روی اسرائیل به عنوان یک خطر مهم برای منطقه و بویژه نفوذ آن در ایران تکیه کرده بود. اکنون پس از پیروزی، همه شرایط ایجاب می کرد تا از انقلاب فلسطین دفاع شود. بلافاصله پس از انقلاب، سفارت فلسطین، بجای سفارت اسرائیل در تهران تأسیس شد، گرچه با دور شدن عرفات از اهداف یاد شده در منشور جنبش ملی فلسطین، ارتباط ایران نیز با وی تضعیف شد، اما به جای آن ، به دنبال تأسیس حماس که با ایدئولوژی اسلامی دست به حرکت انقلابی دربرابر اسرائیل زد، ایران به صورت حامی جدی آن درآمد. این مسأله یکی از مشکلات اساسی امریکا درباره ایران بوده و به همین دلیل، و دلایل دیگر، نام ایران، در فهرست کشورهای حامی تروریسم ثبت شده است.




نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :