Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 98998
تاریخ انتشار : 9 آبان 1384 0:0
تعداد مشاهدات : 166

تاریخچه سدسازی در ایران

بهرام امیر احمدیان، مرتضی کلاهدوزان
بهرام امیر احمدیان، مرتضی کلاهدوزان متخصصان توانمند ایرانی در عرصه سد سازی قابلیت طراحی و اجرای پیچیده ترین تأسیسات زیربنایی را دارند و کلیه مراحل مطالعه و طراحی، نظارت، ساخت و بهره برداری از سدهای مخزنی می تواند به دست کارشناسان داخلی صورت می گیرد. سرزمین پهناور ایران با واقع شدن در اقلیمی خشک و نیمه خشک از گذشته های دور با کمبود آب و توازن نداشتن زمانی و مکانی آن روبرو بوده است. متوسط بارندگی سالانه کشور حدود 250 میلی متر است که کمتر از میانگین بارندگی آسیا و حدود یک سوم میانگین جهانی است. دامنه بازندگی در ایران از حداکثر 2000 میلی متر در سواحل شمالی تا 50 میلی متر در کویر مرکزی متغیر است. این تنوع اقلیمی در کشور سبب شده تا از دیرباز پیشینیان ما برای به دست آوردن آب و افزونی آن با مجاهدت های بی وقفه و آینده نگر و با پی ریزی زیر ساخت های مهندسی آب، استحصال و این ماده گرانبها را مورد توجه قرار دهند. نگاه نیاکان این سرزمین گهربار به آب را می توان در معتقدات مذهبی، فرهنگ و ادبیات و آداب و سنن آن به روشنی ملاحظه کرد. در کشور ما آب همواره نقش کلیدی داشته است و قنات ها که به عنوان نمونه هایی از هنر آبیاری ایرانی در سراسر جهان شناخته شده است، از شاهکارهای مهندسی برای دسترسی و استفاده از منابع آب زیرزمینی اند. ایرانیان در صنعت سد سازی نیز سابقه بسیار طولانی دارند. وجود آثار بی شماری از سدهای قدیمی با قدمت چند هزار ساله در گوشه و کنار این سرزمین نشان می دهد که گذشتگان ما از قرن ها پیش با دانش و فن سد سازی آشنایی کامل داشته و با هوشمندی و با وجود نداشتن امکانات و تجهیزات مناسب توانسته اند، با احداث سازه های آبی که برخی از آنها هنوز استوار و پایدار باقی مانده اند، تحسین و اعجاب متخصصان و صاحب نظران عصر حاضر را برانگیزند،«بند بهمن» در استان فارس با عمری بیش از دو هزار سال و سد قوسی«کبار» به عنوان یکی از قدیمی ترین سدهای جهان، گویای توان ایرانیان در این صنعت بوده و ایجاد آنها به منظور رفع نیازهای اولیه و با نیت اعتلای سطح زندگی مردم صورت می گرفته است. برنامه های عمرانی گوناگونی که تا کنون با هدف توسعه اقتصادی- اجتماعی کشور تدوین شده است به طور اصولی دارای زیربنای متکی به توسعه منابع آب بوده اند. از این رو توسعه بهره برداری از منابع مختلف آب در اولویت برنامه های یاد شده قرار داشته و تأمین آب عاملی برای دست یابی به آرمان های توسعه است. صنعت سد سازی به روش و شیوه های نوین که در حدود چهار دهه قبل در ایران آغاز شد، پس از پیروزی انقلاب اسلامی وارد مرحله جدیدی گردید، و صنعت آب کشور نیل به خودکفایی را هدف بزرگ و متعالی خود قرار داد. پس از گذشت ربع قرن از پیروزی انقلاب اسلامی هم اکنون صنعت سد سازی به مرحله ای از رشد رسیده است که بیشتر مراحل مطالعات، طراحی، نظارت، ساخت و مدیریت بهره برداری از سدها (که زمانی در انحصار کارشناسان خارجی و مستلزم تحمل هزینه های گزاف ارزی بود)، بوسیله مهندسان ایرانی به اجرا در می آید. بررسی مهم ترین تحولات بخش آب کشور و روند شاخص های عمده اقتصاد انرژی همزمان با افزایش حدود 80 درصدی جمعیت ایران در 25 سال گذشته، آنقدر وسیع است که مهم ترین دستاوردهای قابل توجه در این بخش دست یابی به فن آوری ساخت سدها و نیروگاه های آبی پس از چین و ترکیه سومین کشور سد ساز را در میان کشورهای صاحب فن آوری ساخت سد، به خود اختصاص داده است. براساس آمارهای موجود تعداد سدهای در دست بهره برداری پیش از پیروزی انقلاب اسلامی 13 سد بوده که با نقش مستقیم متخصصان و مستشاران خارجی احداث شده اند. در دهه اول انقلاب پروژه هایی که ساخت آنها پیش از سال 1357 با مشارکت و پیمانکاری مهندسان خارجی آغاز شده بود با واگذاری آنها به مهندسان ایرانی ادامه یافت و پنج سد تکمیل و به بهره برداری رسید. در دهه دوم انقلاب، سدسازی در داخل کشور با استفاده از تخصص و توان مهندسان و پیمانکاران داخلی با روندی پرشتاب ادامه یافت و در سال های پایانی دهه دوم با ارتقاء توان فنی، مهندسی و علمی مشاوران و پیمانکاران داخلی، نقش مشاوران خارجی کمرنگ تر شد. سد «شهید رجایی» و سد«تجن» به عنوان نخستین سدهای ساخته شده بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بودند که ساخت آنها با طراحی و توان فنی ایران صورت گرفته است. در حال حاضر با طراحی و تدوین برنامه های مدیریتی در بخش کنترل و مهار آب های سطحی و تقویت بنیه دانش فنی سد سازی در ایران در ساخت سدهای کوچک و بزرگ، تا صد در صد از توان مهندسی پیمانکاران و مشاوران ایرانی استفاده می شود. صدور خدمات فنی و مهندسی و ارائه دانش فنی سد سازی مهندسان ایرانی در خارج از کشور نیز قابل توجه است. مشاوره، نظارت و ساخت سد که در سایر کشورها نیز حاکی از توانمندی مهندسان سد ساز ایرانی است، در کنار توسعه ظرفیت های تأمین، انتقال و توزیع آب، استفاده بهینه از منابع آب، بهبود راندمان بهره برداری، مدیریت تقاضا، توسعه فن آوری و گسترش فعالیت های علمی پژوهشی نیز مدنظر قرار گرفته و در این راستا گام های خوبی نیز برداشته شده است. یکی از مهم ترین چالش های مدیریت آب کشور، تأمین و تجهیز منابع مالی است که برای مقابله با این چالش، سیاست تنوع بخشی در تأمین منابع مالی سر لوحه صنعت آب قرار گرفته است. در گذشته سرمایه گذاری در طرح های آب، متکی به منابع مالی دولت و دریافت از خزانه کشور بود، اما در حال حاضر استفاده از منابع داخلی شرکت ها،استفاده از منابع و تسهیلات بانک ها، فروش اوراق مشارکت و فاینانس خارجی در کنار استفاده از منابع مالی دولت در حال انجام است. دو راهکار دیگری که مدنظر قرار گرفته است، استفاده از فاینانس داخلی با استفاده از امکان برگزاری مناقصه طرح های عمرانی به روش«تأمین مالی» است که دولت بازپرداخت اصلی سود سرمایه را عهده دار است. راهکار دیگر، اجرایی شدن قانون تشویق سرمایه گذاری در طرح های آب کشور است که اهمیت و لزوم سرمایه گذاری بخش خصوصی در طرح های آب را مشخص می کند. تصویب راهبردهای توسعه بلند مدت منابع آب نیز از دستاوردهای بزرگ در بخش فعالیت های غیر سازه ای آب است که در نشست سران کشورهای جهان در ژوهانسبورگ، همه کشورها موظف به تدوین برنامه مدیریت را به تصویب رسانده است. این راهبردها شامل 18 محور است که مهم ترین آنها شامل حرکت به سمت مدیریت حوضه ی آبریز، کنترل کیفی منابع آب، تأکید بر نقش آب در برنامه ریزی توسعه کشوری و اصلاح ساختار مدیریت آب است. به این ترتیب ایران پس از انقلاب اسلامی نه تنها در بخش سد سازی و سازه ای که در بخش غیر سازه ای آب نیز فعالیت های گسترده ای را انجام داده است. فعالیت های بین المللی، مبادله آب و مدیریت آب های مرزی، میزبانی هفتاد و سومین اجلاس کمیسیون بین المللی سدهای بزرگ جهان در سال 1383، تشکیل شورای عالی آب و تأسیس انجمن ها و کمیته های مختلف در برگیرنده سایر اقدامات انجام شده است. محدودیت های منابع آب در کشور به جدی ترین محدودیت های توسعه در آینده نه چندان دور بدل خواهد شد، زیرا این منابع را نمی توان ایجاد کرد. بنابراین یکی از مهم ترین مسائل اقتصادی کشور، آب و مدیریت آن است. امروز جمعیت 65 میلیون نفری کشور نیازمند با حدود 98 میلیارد متر مکعب آب اداره می شود. در فاصله بیست سال آینده جمعیت صد میلیون نفری کشور نیازمند حدود 140 میلیارد متر مکعب آب شیرین است که به مدیریت توأمان عرضه و تقاضا در منابع آب برنامه دو دهه آتی نیاز دارد. برداشتن چالش های پیش روی مدیریت منابع آب بر مبنای تلاش کلی وسیعی است که با مشارکت سازمان ها و مراکز مختلف کشور در این زمینه بسیار چشمگیر بوده است. هوشمندی و آگاهی متخصصان این مرز و بوم حرکت به سمت افزایش بهره وری از آب، ارزش افزوده و توسعه پایدار کشور را فراهم خواهد کرد و ایران در سایه این سرمایه های با ارزش انسانی و با فراهم کردن زمینه های رشد و ارتقاء خواهد توانست به مراحل بالاتری از توانایی و تکنولوژی بهره برداری بهینه از منابع آب، دست پیدا کند.(1) پی نوشت: 1- روزنامه ایران، ویژه نامه طرح های مهار آب در سال 1382. * منبع : گزارش عملکرد هشت ساله وزارت نیرو ، سال 1383- 1376، ص 97