Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 99000
تاریخ انتشار : 11 آبان 1384 0:0
تعداد مشاهدات : 195

سد کوثر

بهرام امیر احمدیان، مرتضی کلاهدوزان
سابقه ي مطالعاتی طرح استان بوشهر واقع در جنوب ایران دارای منابع آب های زیر زمینی با کیفیت و کمیت مناسب برای مصارف شرب و شهری و صنعتی نیست. رودخانه های موند، شاپور و دالکی که از استان فارس وارد این استان شده و به خلیج فارس می ریزد، به علت عبور از گنبدهای نمکی و تخلیه چشمه های شور، کیفیت خود را از دست می دهند و از این روی، برای مصارف شرب و شهری و صنعتی مناسب نیستند. در این شرایط تنها راه تامین آب این استان انتقال آب از استان های مجاور فارس و خوزستان است. در راستای این هدف تا سال 1354 دو خط آبرسانی از منطقه بوشیگان کازون به شهرهای بوشهر و برازجان به مرحله اجرا در آمد. با توجه به گسترش شهر بوشهر و برازجان و سایر شهرهای این استان، برنامه ریزی برای تامین آب با توجه به افزایش مصرف، همواره مورد توجه سازمان آب منطقه ای فارس، بوشهر، کهگیلویه و بویر احمد بوده است. به همین جهت در سال 1363 مطالعات طرح جامع آبرسانی بوشهر برای تامین آب میان مدت و دراز مدت این استان به وسیله مهندسین مشاور مهاب قدس با همکاری مهندسین مشاور «هوارد همفری» انگلیس شروع شد. در این مطالعات تامین آب تمام محدوده استان بوشهر شامل مراکز جمعیتی شهری و روستایی و نیازهای توسعه و گسترش صنایع در این استان مورد توجه رستم نور آباد ممسنی به عنوان منابع آب های زیر زمینی و رودخانه های فهلیان، زهره و خیرآباد به عنوان منابع آب های سطحی همراه با مسیرهای انتقال آب به استان بوشهر مورد مطالعه قرار گرفت. در مطالعات مرحله شناخت مشخص گردید که منابع آهکی فهلیان دارای پتانسیل لازم نیست، ولی منابع آهکی سربالش کازرون می تواند تا 100 هزار متر مکعب در شبانه روز، نیاز میان مدت منطقه بوشهر را تامین کند. پس از تکمیل مطالعات تفصیلی آب های زیر زمینی بر پایه این مطالعات، خط سوم آبرسانی به بوشهر به ظرفیت 100 متر مکعب در شبانه روز اجرا و در سال 1368 مورد بهره برداری قرار گرفت. برا ی تامین آب منطقه بوشهر در دراز مدت تا مقطع سال 1400 احداث یک سد مخزنی در محل باتون بر روی فهلیان و همچنین احداث یک سد مخزنی بر روی رودخانه خیرآباد در محل تنگ دوک همراه با مسیرهای آبرسانی از محل این سدها تا بوشهر تا مرحله شناخت مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت. مهندسین مشاور با ارائه گزارش مرحله شناخت طرح در سال 1366 با مقایسه این مسیر گزینه از نظر فنی، اقتصادی و اجرایی احداث تنگ دوک بر روی رودخانه خیرآباد و انتقال ثقلی آب از مسیر خیر آباد، بندر دیلم و بوشهر را به عنوان مناسب و با صرفه ترین گزینه برای تامین آب منطقه در دراز مدت تا مقطع سال 1400 پیشنهاد کرد که مورد تصویب قرار گرفت. پس از آن مطالعات مرحله اول سد تنگ دوک و همچنین خط آبرسانی به بوشهر شروع شد و پس از آن مطالعات مرحله اول سد تنگ دوک و همچنین خط آبرسانی به بوشهر شروع شد و پس از انجام حفاری های اکتشافی، نقشه برداری، مطالعات ژئوفیزیک و دیگر مطالعات جنبی گزارشات مرحله اول سد تنگ دوک شامل احداث یک سد بتنی قوسی به ارتفاع 136 متر و حجم مخزن 450 میلیون متر مکعب با سر ریزهای با ظرفیت تخلیه 5600 متر مکعب در ثانیه معادل سیلاب های با دوره بر گشت 10 هزار ساله در سال 1370به تصویب رسید. مطالعات مرحله دوم سد در سال 1372 شروع شد و در آذر 1373 قرار داد طرح و اجرای سد کوثر (تنگ دوک) با شرکت سایبر مبادله گردید. در سال 1374 شرکت سایبر مهندسین مشاور hgh روسی را به عنوان مهندسین مشاور همکار انتخاب و این مهندسین مشاور پس از بررسی گزارشات مرحله اول سد گزینه، احداث سد بتنی وزنی با پی فلزی و سیستم انحراف دو مرحله ای را به عنوان گزینه مناسب پیشنهاد کرد که در اسفند 1374 مورد تصویب قرار گرفت و عملیات طرح و اجرا بر اساس این گزینه آغاز شد. در سال 1374 علاوه بر مطالعات تکمیلی، تجهیز کارگاه و احداث جاده دسترسی تا ساختگاه سد به طول 5/4 کیلومتر انجام شد و در مرداد ماه 1375 با احدا ث جاده دسترسی به جبهه های مختلف کاری، عملیات اجرایی سد و سازه های وابسته آغاز شد. در سال های 1378 تا 1380 با تخصیص اعتبار مناسب در آبان ماه، عملیات آبگیری سد شروع و تا پایان سال 1382 کلیه عملیات اجرایی سد و سازه های وابسته تکمیل و سد آماده بهره برداری کامل شد. اهداف طرح سد تنگ دوک طرح چند منظوره ای است که برای تامین اهداف زیر ساخته شده است. 1- تامین آب شهری و صنعتی شهرها و بنادر در حاشیه خلیج فارس: برای این منظور سالیانه 182م.م.م در سال آب توسط سد کوثر تامین می شود – آب مورد نیاز محدوده طرح توسط طرح بزرگ سراسری آبرسانی از سد کوثر به شهرها و بنادر حاشیه خلیج فارس انتقال داده می شود – محدوده طرح شامل شهر دوگنبدان در استان کهگیلویه و بویراحمد، شهرستان سردشت در استان خوزستان، تمام محدوده استان بوشهر، شهرستان لامرد در استان فارس و قسمتی از استان هرمزگان تا بندر لنگه است. تامین آب آشامیدنی شهر بهبهان نیز به وسیله این طرح مورد تصویب قرار گرفته است. این محدوده شامل 6 شهر بزرگ، 11 شهر کوچک، 36 شهرک و 47 دهستان با 1200 روستا می باشد. جمعیت زیر پوشش این طرح بزرگ آبرسانی برای افق سال 1385 معادل 5/1 میلیون نفر و برای افق سال 1400 برابر با 2 میلیون نفر برآورد شده است. طول کل خط انتقال سراسری از محل تصفیه خانه طرح که 3/1 کیلومتری پایین دست سد قرار دارد، تا بندر لنگه 760 کیلومتر می باشد. و شامل سه بخش زیر است: 1-1- از سد کوثر ابتدای خط لوله موجود محرم به طول 212 کیلومتر. 1-2- خط لوله موجود 56 اینچ محرم از نزدیکی چغادک بوشهر تا بندر طاهری به طول 232 کیلومتر قبلا توسط شرکت نفت احداث شده است. 1-3- از بندر طاهری تا بندر لنگه به طول 316 کیلومتر. حدود 150 کیلومتر از خط انتقال بخش سوم اجرا شده است و عملیات اجرایی بخش اول توسط شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور از سال 1378 شروع شد و در آذر ماه 1382 این طرح به سازمان منتقل شد. آب مورد نیاز محدوده طرح توسط 40 انشعاب از خط انتقال اصلی توزیع می گردد. علاوه بر تامین آب شرب و صنعتی آب مورد نیاز جزیره خارک، پالایشگاه گاز ولیعصر و تاسیسات پارس جنوبی توسط این طرح تامین می شود. انتقال آب از محل سد تا شهر اهرم در استان بوشهر در طول 244 کیلومتر از مسیر خط اصلی به صورت ثقلی و مجموعا با سه ایستگاه پمپاژ آب تا بندر لنگه در انتهای مسیر منتقل می شود. 2-تامین آب کشاورزی دشت لیشتر : طرح توسعه شبکه آبیاری و زهکشی دشت لیشتر در شهرستان گچساران در سطح 4870 هکتار اجرا می شود که شامل 840 هکتار در تراس سمت چپ رودخانه خیرآباد و 4030 هکتار در دست لیشتر می باشد. آب مورد نیاز این طرح به میزان 99م.م.م در سال به وسیله یک خط لوله فولادی به قطر 60 اینچ و به طول 19 کیلومتر به طریقه ثقلی از سد کوثر تامین می شود. با اجرای این سطح با احتساب تراکم کشت پیش بینی شده سالیانه 6570 هکتار از اراضی دشت لیشتر و تراس سمت چپ آن آبیاری می شود. 3-تامین آب کشاورزی بنه باشت در شهرستان بهبهان: آب مورد نیاز برای آبیاری چهار هزار و 500 هکتار از اراضی بنه باشت در شهرستان بهبهان به میزان 5/38م.م.م در سال با رهاسازی از سد و آبگیری از رودخانه در پایین دست سد تامین می شود. 4-تامین آب برای حقابه های موجود: آب مورد نیاز برای بهبود در سطح دو هزار هکتار برای حقابه های موجود به میزان 36م.م.م در سال از طریق رهاسازی آب از سد کوثر به رودخانه خیرآباد تامین می گردد. 5-تامین آب مورد نیاز صنایع نفت در پایین دست سد به میزان 5/31 میلیون متر مکعب در سال. 6-تامین آب برای توسعه کشاورزی در دشت زیدون: براي توسعه كشاورزي در دشت زيدون شهرستان سردشت در سطح ژنج هزار هكتار و به ميزان ٩٩ م.م.م در سال آب مورد نياز بارها سازي از سد تامين مي شود. ٧- رهاسازي آب براي بهبود كيفيت آب رودخانه زيدون : حدود 70 درصد آورد سالیانه رودخانه زیدون از رودخانه زهره و 30 درصد آن از رودخانه خیرآباد تامین می شود. در شرایط موجود کیفیت آب رودخانه زهره به علت عبور از گنبد نمکی به شدت تخریب می شود. ولی با اختلاط با آب رودخانه خیرآباد که دارای کیفیت مطلوب می باشد، آب رودخانه زیدون با محدودیت برای بعضی از کشت ها در منطقه مورد استفاده قرار می گیرد. در برنامه ریزی منابع آب سر کوثر پیش بینی شده است که با رهاسازی آب در چهار ماه خشک سال (تیر تا مهر) به میزان 69م.م.م در سال كيفيت آي رودخانه زيدون بهبود ژيدا كند. مجموع نيازهاي بالا ٥٥٤ م.م.م در سال است كه ٤٢٦ م.م.م آن توسط آب تنظيم شده سد کوثر و 128م.م.م آن به وسیله حوزه میانی کنترل نشده پایین دست سد اتصال رودخانه خیرآباد به رودخانه زهره تامین می شود. بهره برداری از سد کوثر به گونه ای برنامه ریزی شده است که در فصل خشک حدود 90 درصد از نیاز پایین دست سد برای مصارف کشاورزی از سد کوثر تامین می گردد و در فصل پاییز و زمستان با بهره گیری از جریان های سطحی حوزه میانی بخشی از نیازهای کشاورزی به صورت کنترل نشده تامین می شود. بزرگ ترین طرح تأمین آب جنوب کشور طولانی ترین خط آبرسانی از محل سد کوثر تا حاشیه خلیج فارس در حال احداث است. آب شیرین کوثر، به کام شور مرزنشینان خلیج فارس تازگی و حیات می بخشد. از این پس، حاشیه نشینان خلیج فارس حسرت چشیدن آب دریا را نخواهند داشت. آنان هر اندازه که تشنه باشند، می توانند از آب کوثر بنوشند. سد کوثر پنجم اسفند ماه سال 1382 افتتاح شد. در مراسم افتتاح آن رئیس جمهوری شخصاً حضور داشت، و این نشان از ویژگی این سد داشت. اهمیت تأمین آب برای میليون ها نفر مردم جنوب، اندک نیست. سابقه مطالعاتی این امر به سال 1360باز می گردد. نیازهای رو به رشد مناطق محروم شهری و صنعتی و همچنین بخش کشاورزی، بنادر و جزایر و روستاهای واقع در استان بوشهر به آب، باعث گردید تا پتانسیل موجود در منطقه به طور گسترده مورد ارزیابی قرار گیرد. به همین لحاظ اولین قرار داد مطالعاتی در زمینه طرح آبرسانی به بوشهر در اسفند ماه 1360 میان سازمان آب منطقه ای فارس و شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس به امضا رسید. در آبان ماه 1365 یک سری مطالعات میان دوره ای به منظور ارائه مناسبت ترین راه حل فنی و اقتصادی بر روی منابع آب چندین رودخانه در دستور کار قرار گرفت و در نهایت، قرعه به نام رودخانه خیرآباد افتاد. مطالعات نحوه احداث سد از آن پس آغاز شد و به صورت جدی ادامه یافت. به دنبال سفر مقام معظم رهبری به منطقه و دستور ایشان مبنی بر تسریع در اجرای این طرح، عملیات اجرایی با وجود تکمیل نبودن طرح در آذرماه 1373 به صورت "طرح و اجرای همزمان" آغاز و به شرکت "سابیر" واگذار گردید. هزینه طرح از محل اعتبارات سفر مقام معظم رهبری و نیز اعتبارات ملی تأمین شد. ساختمان سد حدود یک سال پیش به پایان رسید و آبگیری آن آغاز شد. تمام مراحل مطالعاتی، طراحی و اجرای سد کوثر با دست متخصصان ایرانی انجام شده است. روش طرح و اجرای همزمان ساخت سد موجب شد که هزینه پروژه به نسبت معمول اندکی کاهش یابد و نهایتاً با مبلغی نزدیک به 600 میلیارد ریال به انجام رسید. قرار است سد کوثر آب شش شهر بزرگ، 11 شهر کوچک، 26 شهرک و هزار و 200 روستا را در پنج استان تأمین کند. این طرح، دو گنبدان و مناطق روستایی در استان کهکیلویه و بویراحمد، شهرهای بهبهان، شردشت، زیدون و روستاهای بین راه را در استان خوزستان، کل استان بوشهر، شهرستان لامرد در استان فارس و شهر گاوبندی، بندرلنگه و مناطق روستایی در استان هرمزگان را تحت پوشش قرار می دهد و در ضمن آب مورد نیاز کلیه تأسیسات صنعتی در مناطق مذکور و نیز نیروگاه اتمی بوشهر، جزیره خارک، پالایشگاه گاز ولیعصر کنگانو منطقه پارس جنوبی و بنادر عسلویه، گاوبندی و طاهری را تأمین می کند. علاوه بر این آب مورد نیاز بخش کشاورزی "دشت لیشتر"، "دشت زیدون" و نیز "بنه باشت بهبهان" نیز از طریق سد کوثر تأمین خواهد شد. بزرگ ترین خط آبرسانی کشور از محل آبرسانی کشور از محل سد تا نوار ساحلی خلیج فارس به طول 760 کیلومتر در حال احداث است. کار ساخت این خط تا سال 1384 به پایان می رسد. جمعیت زیر پوشش طرح در افق 1385 یک و نیم میلیون نفر و تا سال 1400 نزدیک به دو میلیون و نیم خواهد بود. سد کوثر مهم ترین پروژه تنظیم آب کشور در سال گذشته بوده است، به طوری که 70 درصد آب تنظیمی کشور را که تاکنون به بهره برداری رسیده است. تأمین می کند. این سد بزرگ ترین طرح تأمین آب آشامیدنی جنوب کشور شمرده می شود.(1) پی نوشت: 1-روزنامه ایران، ویژه نامه طراحهای مهار آب در سال 1382، ص 9. * منبع : گزارش عملکرد هشت ساله وزارت نیرو 1383-1376، ناشر : دفتر روابط عمومي و بين الملل وزارت نيرو، چاپ اول مرداد ١٣٨٤، ص ١٠٦