Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 99003
تاریخ انتشار : 13 آبان 1384 0:0
تعداد مشاهدات : 454

کرخه بزرگترین سد خاکی ایران

بهرام امیر احمدیان، مرتضی کلاهدوزان
بهرام امیر احمدیان، مرتضی کلاهدوزان سد کرخه روی رودخانه کرخه و در شمال غرب شهرستان اندیمشک با حجم مخزن ٣/٧ میلیارد متر مکعب با هدف تأمین برق طراحی و احداث شده است. با بهره برداری از این سد، حجم ذخایر آبی سدهای کشور 30 درصد افزایش می یابد و علاوه بر تولید سالانه ٩٣٤ کیگاوات ساعت انرژی الکتریکی، آب مورد نیاز 320 هزار هکتار اراضی کشور در استان های ایلام و خوزستان تأمین می شود. سد کرخه با سه هزار و 30 متر طول تاج، ششمین سد طویل خاکی جهان و بزرگترین سد تاریخ ایران محسوب می شود، ارتفاع این سد این پی 127 متر و حجم خاک ریزی آن بالغ بر 32 میلیون متر مکعب است. برای احداث سد کرخه حدود ٥/١ میلیون متر مکعب بتون ریزی صورت گرفته است و نخستین سد بزرگ با طراحی و اجرای داخلی و نخستین تجربه مدیریت پروژه کلان در صنعت سدسازی بوده است. در احداث این سد قرارگاه بازسازی خاتم الانبیاء (ص) وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، شرکت های وابسته به وزارت نیرو و بیش از 120 شرکت پیمانکاری و هشت شرکت مشاوره ای همکاری داشتند و ساخت آن نقش مهمی در ارتقای سطح دانش فنی و فناوری صنعت سدسازی ایران داشته است. سد کرخه در سال آبی 79 - 78 بالغ بر ٢/٣ میلیارد متر مکعب آب را تنظیم کرد و حداقل دو سیلاب بزرگ با دبی 900 متر مکعبی در ثانیه را مهار و در خشک سالی سال 79 به تأمین آب کشاورزی پایین دست سد کمک کرد. اعتبار این طرح 3200 میلیارد ریال و 120 میلیون دلار برآورده شده است که 50 درصد این اعتبار از محل کمک های دولتی، 35 درصد از محل تسهیلات بانکی، ٥/٧ درصد از منابع داخلی و ٥/٧ درصد با فروش اوراق مشارکت تأمین شده است. همچنین پیش بینی می شود با بهره برداری از سد کرخه بیش از 76 هزار فرصت شغلی در کشور ایجاد شود. موقعیت سد مخزنی و نیروگاه برقآبی کرخه سد مخزنی و نبروگاه برقآبی کرخه در فاصله 24 کیلو متری شمال اندیمشک در استان خوزستان (در جنوب غربی ایران) احداث گردیده است. این پروژه عظیم در 48 درجه و ٧/٨ دقیقه طول شرقی و نیز 32 درجه و ٢٩/٦ دقیقه شمال در منطقه کرخه واقع شده است. رودخانه کرخه در بالادست محور سد 90 درجه تغییر جهت داده و در نتیجه دریاچه سد در سمت راست محور سد واقع گردیده است. موقعیت و مشخصات رودخانه کرخه رودخانه کرخه از مناطق میانی و جنوب غربی رشته کوههای زاگرس و در نواحی غرب و شمال غرب کشور سرچشمه گرفته و پس از طی مسافتی در حدود 900 کیلو متر در امتداد شمال به جنوب، سرانجام در مرز مشترک ایران و عراق به مرداب هورالعظیم می رسد. رودخانه کرخه پس از رودخانه های کارون و دز سومین رودخانه بزرگ ایران از نقطه نظر آبدهی محسوب می شود. حوضه آبریز رودخانه کرخه به وسعت حدود 43 هزار کیلومتر مربع، بین 46 درجه و 57 دقیقه تا 49 درجه و 10 دقیقه طول شرقی و 31 درجه و 48 دقیقه تا 34 درجه و 58 دقیقه عرض شمالی واقع شده است و شامل استانهای همدان، کرمانشاه، کردستان، ایلام، لرستان و خوزستان می باشد. سرشاخه های تشکیل دهنده ی رودخانه کرخه، رودخانه های سیمره، کشکان، قره سو، گاماسیاب و چرداول هستند. یکی از مشخصه های طبیعی رودخانه کرخه احتمال وقوع سیلاب و خطرات ناشی از آن است. اطلاعات کلی پروژه رودخانه کرخه در بالادست ایستگاه هیدرومتری پای پل از میان تپه ماهورها و اراضی کوهستانی گذشته ولی در پایین دست این ایستگاه وارد دشت هموار گسترده خوزستان می گردد. محل انتخابی سد مخزنی کرخه در پایین ترین نقطه در طول رودخانه قرار دارد. رودخانه کرخه در بالادست محور سد تقریباً 90 درجه تغییر جهت داده و دریاچه سد عمدتاً در سمت راست محور واقع می گردد. به لحاظ شیب نسبتا کم رودخانه، دریاچه سد از گستردگی و حجم قابل ملاحظه ای برخوردار است. شیب تکیه گاه چپ در محل محور سد، بسیار تند است ولی در جناح راست تکیه گاه از شیب ملایمی برخوردار می باشد. در ساحل چپ آبراهه نسبتاً بزرگی با فاصله حدود 200 متری بالادست محور سد به رودخانه وارد می شود و در پایین دست محور نیز آبراهه کوچکی وجود دارد که نیروگاه سد در جناح چپ در همین آبراهه جانمایی گردیده است. عرض بستر رودخانه در تراز 115 متر از سطح دریا حدود 120 متر می باشد. در ساحل راست سه تراس با عرضهای 80 - 120 متر، و 250 -300 متر به ترتیب در رقوم 125، 135، 145 متر از سطح دریا دیده می شود. مسیر سرریز در جناح راست با زاویه حدود 60 درجه آبراهه فوق را قطع می کند. علاوه بر ابراهه فوق، آبراهه دیگری نیز در بالادست محور سد در جناح راست وجود دارد. حوضه آبریز رودخانه کرخه به لحاظ وسعت بسیار زیاد از شرایط آب و هوایی متنوعی برخوردار است. دشت خوزستان و قسمت های جنوبی حوضه، نیمه خشک با زمستانهای ملایم و تابستانهای گرم و طولانی است. در حالی که بخشهای شمالی و مناطق کوهستانی دارای زمستانهای سرد و تابستانهای ملایم می باشد. درجه حرارت در سطوح حوضه نیز متغییر بوده و از حداقل منهای 25 درجه تا حداکثر 50 درجه سانتی گراد در طول سال تغییر می نماید. متوسط سالانه ریزشهای جوی در حوزه آبریز کرخه 300 تا 800 میلی متر در سال متغیر بوده است و معمولاً نیمی از بارندگی سالانه در زمستان نازل می شود و پس از آن بیشترین بارندگی مربوط به فصل پاییز و بهار می باشد. از نظر آب و هوایی حوضه آبریز کرخه به اقلیم ویژه دریای مدیترانه تعلق دارد. میزان متوسط بارش سالیانه در محل سد مخزنی حدود ٦/٢٩٠ میلیمتر و حداکثر بارش سالیانه حدود 588 میلیمتر بوده است که متعلق به سال 55 - 1354 می باشد. میزان متوسط سالیانه درجه حرارت هوا در محل سد حدود ٦/٢٤ درجه سانتی گراد و بالاترین و پایین ترین میزان درجه حرارت به ترتیب ٢/٤ و ٦/٥٣ درجه سانتی گراد گزارش شده است. متوسط تبخیر سالیانه از سطح آزاد آب حدود 2079 میلیمتر می باشد و میزان متوسط نم نسبی سالیانه حدود ٥/٤٥ درصد است. تعداد روزهای یخبندان در محل طرح بسیار کم و معادل ٥/٤ روز در سال می باشد. سرعت متوسط باد در محل طرح ٥/٢ متر بر ثانیه و حداکثر سرعت مشاهده ای در محل طرح ٢/٤١ متر بر ثانیه با جهت غالب غرب به وقوع پیوسته است. میزان ساعات آفتابی بطور متوسط ٧/٢٧٦٢ ساعت در سال می باشد. 47 ایستگاه هیدرومتری بر روی رودخانه کرخه و شاخه های اصلی آن وجود دارد. مساحت حوضه رودخانه کرخه در محل ایستگاه هیدرومتری پای پل 41740 کیلو متر مربع و مساحت حوضه بین ابن ایستگاه و محور سد در حدود 63 کیلومتر مربع می باشد. با توجه به ناچیز بودن مساحت حوضه حد فاصل محل سد مخزنی و ایستگاه پای پل نتایج محاسبات و تجزیه و تحلیل آماری این ایستگاه، مستقیما در طراحی سد مخزنی به کار گرفته شده است. متوسط حجم آورده سالانه رودخانه در ایستگاه هیدرومتری پای پل بالغ بر 5916 میلیون متر مکعب است و متوسط آبدهی دراز مدت سالیانه در این ایستگاه معادل 188 متر مکعب برثانیه است. توزیع زمانی رواناب در طی سال بسیار نایکنواخت می باشد. بیش از 64% درصد از کل رواناب سالیانه در 4 ماه بهمن تا اردیبهشت ماه رخ می دهد و حداکثر رواناب ماهیانه مربوط به فروردین ماه است. سوابق مطالعاتی پروژه کرخه مطالعات طح توسعه منابع آب و خاک حوزه آبریز رودخانه کرخه به منظور آبیاری اراضی شمال غربی دشت خوزستان از سال 1335 (1956 میلادی) توسط شرکت آمریکائی عمران و منابع (Dvelopment and Resources Corporation) آغاز گردید. متعاقب آن شرکتهای ایرانی و خارجی مطالعاتی در رابطه با سدسازی روی این رودخانه به شرح ذيل انجام داده اند : *مطالعات مرحله شناخت توسعه آبياري استان هاي كردستان و كرمانشاه از حوضه بالادست رودخانه کرخه (بالادست پای پل) توسط شرکت انگیلسی Sir Alexander Gibs در سال 1345 (1966 میلادی) انجام شده است. *دو شرکت آب و خاک (ایرانی) و الکتروکنسولت (ایتالیائی) در سال 1347 (1969 میلادی) مطالعات تکمیلی انجام دادند. *مطالعات امکان یابی سد مخزنی کرخه توسط مهندسین مشاور عمران و منابع ایران (R&D) انجام شد و درسال 1358 احداث سد مخزنی بنام کرخه صفر واقع در 54 کیلومتری بالادست پای پل، پیشنهاد شد. *پس از پیروزی انقلاب اسلامی مطالعاتی نیز توسط سازمان جهاد سازندگی انجام شد. *در سال 1367 مطالعات تکمیلی مرحله اول سد مخزنی کرخه صفر به مهندسین مشاور مهاب قدس واگذار گردید. *طی سالهای 69 - 1368 (90 - 1989) ، شرکت مهندسین مشاور مهاب قدس به موازات انجام طراحی های تکمیلی محور کرخه صفر و به منظور یافتن محورهای مناسب تراز محور کرخه صفر که دارای طول ٦/٧ کیلومتر و حجم بدنه بسیار زیاد ٨٥/٧٢ میلیون مترمکعب بود، با همکاری شرکتی از چین به نام کایتك (CAITEC) 5 محور دیگر بنامهای A ، B ، C ، D1 و D2، را مطالعه کردند. پس از بررسیهای مقدماتی، از بین محورهای فوق دو محور A و C جهت مقایسه با محور کرخه صفر انتخاب شدند و پس از بررسیهای دقیق تر زمین شناسی و حفر گمانه های اکتشافی، طراحی اولیه برای هر دو محور A و C انجام شد. در نهایت گزینه محور C واقع در 21 کیلو متری شمال غربی اندیمشک و 12 کیلو متری بالادست پل نادری (در طول جعرافیایی 48 درجه و ٧/٨ دقیقه شرقی و عرض جعرافیایی 32 درجه و ٢٩/٦ دقیقه شمالی) به علت شرایط ژئوتکنیکی مناسب تر و وجود منابع قرضه و مصالح مناسب کافی، و به علت داشتن شرایط مناسب برای انحراف آب و عملیات ساختمانی، بهترین گزینه شناخته شد. اهداف پروژه کرخه *تأمین و تنظیم آب جهت آبیاری 320 هکتار از اراضی پایین دست، دشتهای پای پل (اوان - ارایض - دو سالق و باغه) و همچنین دشتهای حمیدیه، قدس، دشت آزادگان، دشت عباس، فکه و عین خوش واقع در شمال غربی و غرب استان خوزستان *تولید انرژی برقابی به میزان ٩٣٤ گیگا وات ساعت در سال *کنترل سیل های مخرب رودخانه و جلوگیری از خسارات ناشی از آن مشخصات بدنه سد - نوع : خاکی با هسته رسی - حجم کل بدنه سد : ٥/٣٢ میلیون متر مکعب - تراز تاج سد : 234 متر از سطح دریا - ارتفاع سد از پی : 127 متر - طول تاج سد : 3030 متر - عرض تاج سد : 12 متر - حداکثر عرض سد در پی : 1100 متر - حجم مصالح پوسته : ٦/١٩ میلیون متر مکعب - حجم مصالح هسته : ٦٥/٣ میلیون متر مکعب - حجم خاکبرداری بدنه و سرریز : ١٥/٩ میلیون متر مکعب - شیب پوسته بالادست از رقوم 234 تاج سد با شیب ٢٥/٢ : 1 تا رقوم 192 و در این رقوم برمی به عرض 10 متر ایجاد و سپس با شیب ٢٥/٢ : 1 تا رقوم 163 ودر این رقوم برمی بطول 30 متر و سپس با شیب 2/5 : 1 که شیب پوسته بالادست فرازبند می باشد به پی می رسد. (قابل ذکر است که پوسته بالادست از رقوم 234 تا رقوم 192 دارای پوشش ریپ راپ و از رقوم 192 تا 163 و همچنین تا رقوم 140 دارای پوشش خاک سیمان می باشد) شیب پوسته پایین دست بدنه در مقطع عرضی کیلومتر 400+1 از رقوم 234 تاج سد با شیب برابر ٨/١ : 1 تا رقوم 200 و در همین رقوم برمی به عرض 5 متر سپس با همین شیب تا رقوم 170 به برمی به عرض 84 متر و سپس با شیب ٨/١: 1 تا رقوم 160 و 135 که بترتیب به دو برم به عرضهای 14 و 75 متر خواهد رسید تا انتهای پنچه بدنه سد با شیب 1:2 به رقوم 116 می رسد. مشخصات کلی نیروگاه - ظرفیت نیروگاه : 400 مگاوات - تعداد واحدها : 3 واحد و ظرفیت هر یک ٣/١٣٣ مگاوات - متوسط انرژی سالانه : 934 گیگاوات ساعت خطوط انتقال - نوع خط انتقال : دو باندل با سیم کرلو (MCM-Cur1w 1033) - تعداد : دوخط خروجی - طول خط : حدود 25 کیلومتر تا محل اتصال به خطوط شوشتر -خرم آباد - ولتاژ : 400 کیلو ولت - مقصد : اتصال به خط شوشتر - خرم آباد مشخصات ساختمان نیروگاه - محل اسقرار: آبراهه جناح چپ پایاب سد در فاصله حدود 290 متری از محور سد - نوع نیروگاه : سطحی - طول سالن اصلی واحدها و بار انداز : ٥/٩٧ متر - طول کل با سایر سازه ها و ساختمان جنبی : ٥/١١٧ متر - عرض سالن واحدها و بار انداز : ٥/٢٦ متر - عرض کل با سایر سازه ها و ساختمان جنبی : 53 متر - ارتفاع از زیر لوله مکش تا بالای سقف : 55 متر تونل آب دشت عباس مشخصات تونل به منظور تأمین آب مورد نظر دشت عباس و دشتهای فکه، عین خوش و موسیان یک رشته تونل در فاصله 21 کیلومتر از محور سد احداث شده است که مشخصات آن به شرح زیر می باشد: - نوع رژیم جریان آب در تونل : تحت فشار - تراز کف دهانه ورودی تونل : ٥/١٧٦ متر از سطح دریا - تراز کف دهانه خروجی تونل : 175 متر از سطح دریا - شیب تونل : ٥/٢ در ده هزار - قطر داخلی تونل : 5/5 متر (قطر حفاری ٨/٦ متر) - طول تونل : 6097 متر - طول تونلهای دسترسی : 498 متر - حجم کل خاکبرداری: 325 هزار متر مکعب - حجم کل بتن ریزی : 82 هزار متر مکعب - ضخامت پوشش بتنی : ٥٥/٠ متر - طول پوشش فلزی: 50 متر انتهائی تونل - جنس پوشش فلزی: فولادی از نوع ST52 - دبی طراحی تونل: 80 متر مکعب در ثانیه در تراز 195 دریاچه سد (دبی ماکزیمم 120 متر مکعب در ثانیه) جاده های دسترسی و پلها - جاده L1- به طول ٧/١١ کیلومتر از جاده اصلی اندیمشک - دهلران جدا شده و در نهایت از ساحل چپ به تاج سد متصل می شود. - جاده L2- به طول ٨/٢١ کیلو متر از جاده اصلی اندیمشک - اهواز منشعب شده و در ساحل چپ رودخانه به جاده L1 متصل می شود. - جاده دسترسی به پل ارتباطی به طول ٤/٣ کیلو متر که جاده L1 منشعب شده و از طریق پل ارتباطی به جاده موجود در جناح راست منتهی می گردد. - جاده موجود به طول 19 کیلومتر در جناح راست سد که از جاده اصلی اندیمشک - دهلران و پس از عبور از پل نادری منشعب می شود. این جاده ارتباط بین منابع G1 و C1 به محل سد را نیز برقرار می کند. به منظور دستیابی راههای دسترسی L2 ,L1 به جناح راست رودخانه کرخه ، پلی به طول 205 متر و بعرض 13 متر در پایین دست محور سد ساخته شد است. تابلیه فلزی 60 متری و یک دهانه 25 متری برروی سرشمع های بتن مسلح قرار دارد. به منظور دسترسی به تونل دشت عباس، جاده ایمنشعب از جاده اندیمشک - دهلران به طول 15 و عرض 8 متر ایجاد شده است. * منبع : گزارش عملکرد هشت ساله وزارت نیرو 1383-1376، ناشر : دفتر روابط عمومي و بين الملل وزارت نيرو، چاپ اول مرداد ١٣٨٤، ص ١١٢