Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 121608
تاریخ انتشار : 21 بهمن 1387 0:0
تعداد مشاهدات : 10

انقلاب اسلامى و بازآفرينى هويت اسلامي

نويسنده: غلامرضا بهروز لك
نويسنده: غلامرضا بهروز لك خبرگزاري فارس: از ديدگاه نوشتار حاضر حركتى كه با محوريت انقلاب اسلامى در احياى هويت اسلامى شكل گرفته است، در شرايط جديد جهانى با توجه به دو پديده ظهور پسامدرنيسم و جهانى شدن از فرصتهاى بيشترى در آينده برخوردار خواهد بود. هويت مبناى هم شناسى و واشناسى انسانها بوده و تعيين كننده گرايشات و رفتارهاى آدميان است. به رغم ديدگاههاى گوناگون در چيستى هويت، هويت كانون تحليلهاى گفتمانى نيز مي باشد. انقلاب اسلامى ايران به عنوان يك گفتمان توانست با تمسك به هويت اسلامى و احياى آن در ميان رقبا و جريانهاى مختلف معارض با رژيم پهلوى برترى يافته و پيروز شود. هويت اسلامى ريشه در صدر اسلام، شخص پيامبر (ص)، آيين وي، قرآن كريم و نيز اهل بيت (ع) او دارد. هويت اسلامى امرى رسوب شده و نهادينه شده در وجود مسلمانان بوده است و به رغم تفوق جريانات غربگرا در جهان اسلام، مردم مسلمان با تمسك به هويت اسلامى و احياى آن با رد هويتهاى تحميلى جديد، با بازگشت به هويت اسلامى انقلاب اسلامى را آفريدند. از سوى ديگر انقلاب اسلامى خود به احياى هويت اسلامى در جهان اسلام كمك نموده است. از ديدگاه نوشتار حاضر حركتى كه با محوريت انقلاب اسلامى در احياى هويت اسلامى شكل گرفته است، در شرايط جديد جهانى با توجه به دو پديده ظهور پسامدرنيسم و جهانى شدن از فرصتهاى بيشترى در آينده برخوردار خواهد بود. انقلاب اسلامى ايران در تاريخ معاصر نقطه عطفى در احياء و بازگشت مسلمانان به هويت اسلامى خويش است. ويژگى عمده و اساسى دوران معاصر چالشهاى بنيادين ناشى از تهاجم فرهنگ و تفكر مدرن غربى به جهان اسلام بوده است. جهان اسلام همانند ديگر مناطقى كه در طول دوره استعمار تحت سيطره و تسلط غربيان قرار گرفتند، چنين چالشهايى را در دو سدة اخير تجربه كرده است. اين امر سبب گرديد تا بخش قابل توجهى از بدنه مفكره جوامع اسلامى مجذوب آرمانها و اصول دنياى غرب مدرن گشته و حتى شعار پيروى مطلق از دنياى غرب را در نظر و عمل مطرح سازند. مهمترين نمود چالش فكري- فرهنگى دنياى غرب را مي­توان در بحران هويت جوامع اسلامى مشاهده كرد. تجزيه عمده قلمرو اسلامى در پى شكست دولت عثمانى در جنگ جهانى نخست، و شيوع آموزه ها و انديشه هاى غربى از جمله ملي گرايى سبب گرديد تا مسلمانان با حاشيه قرار دادن هويت مشترك اسلامى خويش عملا خود را با هويتهاى محلي- ملى تعريف نموده و قدمى ديگر از آرمان امت واحده اسلامى دور گردند. اگر كليت چالش فكرى و فرهنگى غرب را نخستين چالش عمده هويت اسلامى در دوران معاصر بدانيم، بدون ترديد ملي گرايى و ناسيوناليسم قرن بيستم نيز در راستاى سيطره تفكر و فرهنگ غربي، چالش نخست را تكيمل و عميقتر نموده است. به بيان ديگر، گفتمان مدرنيسم غربى به صورتى كه پس از معاهده وستفالى تجلى يافت، ملي گرايى را در سراسر جهان ترويج نموده و آن را امرى بديهى و ضرورى معرفى قلمداد نمود. در جهان اسلام نيز دنياى استعمارى غرب كوشيد تا به منظور تضعيف بيشتر و شكستن وحدت جهان اسلام و در راستاى سياست ايجاد تفرقه­ به ترويج ملى گرايى پرداخته و با برجسته ساختن هويت ملى در برابر هويت فراگير و مشترك اسلامى جهان اسلام را به خود مشغول داشته و از انديشه مقابله جويى با دشمن مشترك استعمارى باز دارد. ظهور دولت ملتهاى كوچك در قلب جهان اسلام با زوال امپراتورى عثمانى و نيز تجزيه ديگر كشورهاى اسلامى در آفريقا، خاورميانه، شبه قاره و جنوب شرق آسيا همگى در اين راستا قرار داشته است. تجزيه قلمرو اسلامى و تأسيس دولتهاى جديد، اما كوچك اسلامى مستلزم تعريف مجدد و تمايز ميان آنها بود. اين دولتها به دليل ابهامات ناشى از تقسيمات مرزى و حدود و ثغور قلمرو خويش كه استعمار نقش اساسى در آن ايفا داشته است، غالبا درگير منازعه با يكديگر بوده و در نتيجه نيازمند تعاريف جديدى از خود بودند تا از همتايان جديد و هم كيشان قديمى خويش تمايز يابند. عملا هويت ملى به يارى آنان شتافت و آنها مشتاقانه از آموزه ملي گرايى غربى تبعيت نمودند. نتيجه همگى اين تحولات افول هويتهاى غالب پيشين و ظهور هويتهاى جديد يا بازآفرينى هويتهاى باستانى ماقبل اسلامى در جهان اسلام بود. اما به رغم گذشت بيش از يك سده از حاشيه اى شدن هويت اسلامى و تجربه ملي­گرايى و هويتهاى ناشى از آن در جهان اسلام، عملا مسلمانان نتوانستند هويت هاى جديد را با هويت دينى خويش پيوند زده و در نتيجه گاه به گاه با بحرانهاى ناشى از آن مواجه بودند. تجربه تلخ تداوم استعمار و سيطره آنها بر بلاد اسلامى و عملكرد آنها به اشكال متفاوت در قالب استعمار جديد، رشد حركتهاى رهايي بخش، ناكارآمدى دولتهاى دست نشانده و وابسته غربى و در نهايت فرايند گسترش ارتباطات ميان بخشهاى از هم جدا افتاده امت اسلامى و بويژه بحرانهاى مشتركى چون تجربه اشغال فلسطين و اقدامات مشترك ناكام دولتهاى اسلامى در پى آن و در نهايت افول ايدئولوژيهايى چون سوسياليسم كه تا مدتى توانست برخى از مسلمانان را از بازگشت به هويت اسلامى باز دارد، همگى شرايط جديدى را در جهان اسلام بوجود آورد كه شعار احياى تفكر و هويت اسلامى كه در طول دو سده مبارزه مصلحان جهان اسلام سرداده شده بود، عملا در دهه هاى انجامين سده بيستم به بار نشسته و مسلمانان تجربه جديدى از بازگشت به هويت اسلامى را در انقلاب اسلامى ايران شاهد باشند. چنين تجربه اى به سرعت مورد توجه ديگر بخشهاى جهان اسلام قرار گرفت. در پى اين تحولات، غرب احياى هويت اسلامى را خطر جديدى پس از افول خطر بلوك شرق، پيشاروى خود احساس نمود. تحولات اواخر قرن بيستم و بحرانهاى درونى در مدرنيسم غربى و ظهور جريان در حال گسترش تفكر پسامدرن و نيز پديده جهانى شدن چنين وضعيتى را برجسته تر و حادتر نموده است. چنين تحولاتى سبب گرديد كه آمريكائيان به عنوان مدعيان رهبرى دنياى غرب از خطر جديد اسلامى در پى شكست بلوك شرق در جنگ سرد سخن گفته و ايده هايى چون برخورد تمدنها را مطرح سازند و در پى آن با كمك به ظهور جريانهاى اسلامى افراطى چون طالبان و القاعده سعى نمودند از آنها در بدنام سازى جهان اسلام بهره جويند. چنين تحولاتى را مي توان از جمله تبعات و آثار مستقيم يا غير مستقيم احياى هويت اسلامى دانست كه سرآغاز آن انقلاب اسلامى ايران بوده است. هويت اسلامى ريشه در صدر اسلام دارد. براى تعريف دقيق آن و چگونگى عملكرد انقلاب اسلامى در احياى آن در جهان اسلام ما نيازمند تعريف دقيق و تعيين مراد از هويت هستيم. از اين رو سعى خواهم كرد با مرورى اجمالى بر تعاريف ونظريه هاى هويت، با بهره گيرى از مفاهيم تحليل گفتمان لاكلا و موفه چگونگى احياى هويت اسلامى را در جهان امروز در پرتو انقلاب اسلامى ايران توضيح دهم. چيستى هويت: ديدگاهها و نگرشها هويت يا “identity” هر چند مفهومى جديد است و در مطالعات جامعه شناختى دو سده اخير به يكى از مباحث مهم جامعه شناسى تبديل شده است، اما بحثى ريشه دار در تاريخ بشرى است و اديان، مكاتب و انديشمندان بسيارى در صدد پاسخ بدان برآمده اند. هويت در بردارنده دو بعد متناقض نماست: بعد همسانى و بعد تمايز. اولين معناى آن بيانگر مفهوم تشابه مطلق است: اين با آن مشابه است. معناى دوم آن به مفهوم تمايز است كه با مروز زمان سازگارى و تداوم را فرض مي گيرد. به اين ترتيب به مفهوم شباهت از دو زاويه مختلف راه مي يابد و مفهوم هويت به طور هم زمان ميان افراد يا اشياء دو نسبت محتمل برقرار مي سازد: از يك طرف شباهت و از طرف ديگر تفاوت (جنكينز، 1381: 5). در جامعه شناسى تعاريف مختلفى از هويت ارائه شده است. مانوئل كاستلز معتقد است: "هويت سرچشمه معنا و تجربه براى مردم است.... برداشت من از هويت، در صورتى كه سخن از كنشگران اجتماعى باشد، عبارت است از فرايند معناسازى بر اساس يك ويژگى فرهنگى يا مجموعه به هم پيوسته اى از ويژگيهاى فرهنگى كه بر منابع معنايى ديگر اولويت داده مى شود. " (كاستلز،1380،ج2: ص22). تاجفل هويت اجتماعى را با عضويت گروهى پيوند مي زند و آن را متشكل از سه عنصر مي داند: عنصر شناختي (آگاهى از اين كه فرد به يك گروه تعلق دارد)، عنصر ارزشي (فرضياتى در باره پيامدهاى ارزشى مثبت يا منفى عضويت گروهي)، و عنصر احساسي (احساسات نسبت به گروه و نسبت به افراد ديگرى كه رابطه اى خاص با آن گروه دارند). بر اين اساس هويت اجتماعى از ديدگاه تاجفل عبارتست از: "آن بخش از برداشت يك فرد از خود كه از آگاهى او نسبت به عضويت در گروه (هاي) اجتماعى همراه با اهميت ارزشى و احساسى منضم به آن عضويت سرچشمه مي گيرد " (به نقل از: گل­محمدي، 1381: 222). در دائره المعارف علوم اجتماعى هويت چنين تعريف شده است: «هويت اجتماعى در كلي ترين مفهوم آن به خودآگاهى يك شخص در ارتباط با ديگرى اشاره دارد. با وجود اين در روانشناسى اجتماعى بر يك مفهوم خاص تر، يعنى خودآگاهى در چارچوب عضويت يك فرد در گروه هاى اجتماعى مختلف، دلالت مي كند.» (Kuper(s),1996:789) هويت با معنايى كه شخص براى زندگى خود مي يابد، پيوند مستقيمى دارد. شايد بتوان اين نكته را با اصطلاح واژگان نهايي[2] ريچارد رورتى بهتر توضيح داد. از نظر رورتى واژگان نهايى واژگانى است كه هنگامى كه از كسانى خواسته مي شود از اميد، عقايد و آرزوهايشان تبيين هايى ارائه دهند، مجموعه اى از كلمات و عبارات را دارند كه بدانها متوسل مي شوند. اينها، همان واژگان نهايى هستند. ما داستان خودمان را بوسيله اين واژگان نقل مي كنيم. آنها بدين دليل نهايى هستند كه فراتر از آنها تكرار مكررات، جزميت يا سكوت وجود دارد (Rorty,1989:73). واژگان نهايى يك مسلمان همان اسلام است و از اين رو اسلام براى او هويت بخش است. از منظرى ديگر مي توان از مفاهيم و چارچوبهاى تحليل گفتمانى در تبيين مسأله هويت استفاده كرد. هويت در كانون مباحث تحليل گفتمان قرار دارد. عمده ترين مباحث تحليل گفتمانى را در مباحث سياسى لاكلا و موفه با الهام از مباحث ديرينه شناسى و تبارشناسى فوكو ارائه نموده اند. هر چند مناقشات جدى در مبانى سازندگرايى اجتماعي[3] و ضدمبناگرايي[4] تحليلهاى متأخر گفتمانى (نك: هوارث، از جمله رهيافت لاكلا و موفه وجود دارد، اما مي توان از برخى از مفاهيم رهيافت آنها در تبيين بحث حاضر بهره گرفت. برخلاف نظريه هاى كلاسيك عصر مدرن، هيچ كدام از رويكردهاى متأخر تحليل گفتمان نگرش سنتى به فرد به عنوان يك سوژه خودمختار را نمى‏پذيرند. در تحليل گفتمانى لاكلا و موفه سوژه، هويت خود را از طريق بازنمايى در يك گفتمان و انتساب به يك موقعيت گفتمانى مى‏يابد. گفتمان‏ها با تشكيل زنجيره‏هاى هم‏ارزى و تفاوت[5] كه در آنها نشانه‏ها مرتب شده و در تقابل با زنجيره‏هاى ديگر قرار مى‏گيرند هويت را به طور رابطه‏اى شكل مى‏دهند. منطق هم‏ارزى و تفاوت كه در قالب ايجاد زنجيره‏ى هويت‏هاى هم‏ارز در ميان عناصر مختلف عمل مى‏كند در پى تبيين روابط غيريت‏سازانه‏اى[6] است كه ساختار فضاى سياسى حاكم بر جامعه آن را تعيين مى‏كند. در اين فرآيند، هويت‏هاى خاصى در كنار هم به صورت خطى مرتب مى‏شوند و در مقابل هويت‏هاى منفى ديگرى قرار مى‏گيرند كه به نظر مى‏رسد تهديد كننده‏ى آنها باشند (دووس، 2003: 165 ؟؟؟). تحليلهاى گفتمانى براى بيان چگونگى ساخته شدن هويتها از مفهوم دريدايى بيرونِ سازنده[7] بهره مي­گيرند. حدود يك گفتمان در ارتباط با بيرونِ تهديد كننده‏اى ساخته مى‏شوند كه هويت درون را مسدود مى‏كند، اما در عين حال پيش شرطى براى ساختنِ هويت درون است (Howarth,2000: 43) از منظر تحليل گفتماني، هويت‏ها محصول و نمود عينى گفتمان‏ها بوده همانند آنها تغييرپذير هستند. در شكل‏گيرى هويت گفتمانى گروه، آن ديگرى كه ما به واسطه‏ى در تقابل قرار دادن خود با آن، خود را مى‏شناسيم طرد مى‏شود و در عوض تفاوت‏هاى درون گروهى ناديده گرفته مى‏شوند... از اين رو تشكيل گروه عملى سياسى است (Jorgensen & Philips, 2002:44). تعريفى كه از انسان و افراد در درون يك گفتمان به صورت ايجابى شكل مي گيرد، حاكى از مفصل بندى درونى آن گفتمان مي باشد. هر گفتمانى بر اساس چينش مفاهيم در درون مفصل بندى آن و نيز نقش تأثير گذار دال مركزى آن تعاريف خاصى از هويت افراد و جايگاه و ويژگيهاى آنها ارائه مي دهد. در گفتمان انقلاب اسلامي، اسلام دال مركزى قرار گرفته و در نتيجه نوع انسان شناسى و ويژگيهايى كه از انسان در آن مفصل بندى شكل مى گيرد، شاكله هويت افراد را رقم مي زند. به تعبير بابى سعيد، "طرح اسلام گرايى اساسا مصمم است كه از اسلام دال برتر نظم سياسى بسازد.... تبديل يك دال به دال برتر مساوى است با ايجاد وحدت و هويت يك كل و اجزايش. براى اسلام گرايان، دال برتر اسلام است " (بابى سعيد، 1378: 57). اسلام پيش از شكل گيرى گفتمان اسلام گرايى يا انقلاب اسلامي، دال شناورى بوده است كه اسلام گرايان سعى نمودند بر اساس منطق هم ارزى و تفاوت با معنابخشى به آن و مفصل بندى مجدد آن در گفتمان خويش و در نهايت تبديل آن به يك دال مركزى هويت كلى گفتمانى خود را شكل دهند. تمسك به اسلام از سوى مسلمانان در اينجا بر اساس منطق هم ارزى آنها را در يك رديف قرار داده و منطق تفاوت نيز آنها را از انسان مدرن غربى متمايز مي سازد. از اين رو در تعريف هويت اسلامى مي بايست به دال مركزى اسلام و چگونگى مفصل بندى و چينش آن با نشانه هاى ديگر در گفتمان اسلام گرايى پرداخت. چنين تركيبى در درون خود ضمن تعريف هويت كلان گفتمانى و نفى اغيار، ويژگيها و جايگاه افراد را در درون خود معين و مشخص خواهد نمود. خاستگاه و تكوّن هويت اسلامي ريشه و خاستگاه هويت اسلامى را بايد در معنايى جست كه شخص خود را با پيوند زدن به پيام آسمانى اسلام تعريف مي كند. براى يافتن چنين تعريفى از هويت اسلامى مي بايست چگونگى شكل گيرى نخستين جامعه اسلامى را در صدر اسلام جستجو كرد. جامعه اسلامى با نزول دعوت الهى و آغاز بعثت در سال 13 قبل از هجرت آغاز گرديد. اجتماع كوچك سه نفرى پيامبر گرامى اسلامص و دو نخستين پيرو وي، علي (ع) و خديجه (ع)، در هنگام نماز جماعت در كنار كعبه، اولين تجلى هويت اسلامى در مكه بود. كانون هويت جديد اسلامى نيز پذيرش و پيروى از دعوت محمد (ص)، آخرين پيامبر الهى بود. با گسترش مسلمانان و هجرت پيامبر گرامى اسلامص به يثرب هويت اسلامى شكل تثبيت يافته اى پيدا مي كند و حتى نام نخستين جامعه اسلامى به مدينه الرسولص تغيير مي يابد. در اينجاست كه خط مايز اسلام و شرك و كفر برجسته مي گردد و عملا نزول سوره كافرون در مكه و نيز آيه برائت در مدينه تجلى بخش تمايز مسلمانان از مشركان مي گردد. مسلمانان با نزول تدريجى قرآن هويت منسجم ترى يافته و چگونگى زندگى اسلامى را با تعاليم پيامبرص مي آموزند. قرآن، شخص پيامبرص، و سنت وى در عصر رسالت همگى مرزهاى هويت مسلمانان را شكل مي دادند. نفى محوريت تمايزات قبيله اى و قومي نژادى و محور قرار گرفتن تقوى و ايمان، امت واحده اسلامى را شكل داد كه تمايزات منطقه اى قومى در آن حاشيه اى بود. چنين امتى مايه فخر و مباهات خدا و رسول او بود. هذه امتكم امه واحده و انا ربكم فاعبدون (انبياء- 92). با درگذشت پيامبر گرامى اسلام و بروز اختلاف ميان مسلمانان طبق منطق تفاوت جهان شيعى و سنى هويتهاى متمايزى در درون گفتمان اسلامى يافتند. مبناى چنين تمايزى نيز نقش و جايگاه اهل بيت (ع) و جانشينى آنان از پيامبر گرامى اسلام ص بود. از منظر شيعيان آنچه در ساختار هويت اسلامى برجسته بود و سفارش أكيد پيامبر گرامى اسلامص را در پى داشت توصيه به همراهى قرآن و عترت (ع) در كانون حيات و هويت اسلامى است. تمسك به كتاب و عترت (ع) در سنت اسلامى نشانگر نقش كانونى آنها در ساختار هويت اسلامى است. هر چند پس از پيامبر (ص) خلافت اسلامى سعى نمود با ادعاى جانشينى پيامبرص قلمرو و هويت اسلامى را تجلى دهد، اما واقعيت اين است كه نهاد خلافت نتوانست عملا بازتاب و جامع دو عنصر اصلى هويت اسلامى يعنى كتاب و عترت باشد و در نتيجه با جدا افتادن آن دو، هويت اسلامى نيز دستخوش بحرانها و ناخالصيهايى گرديد كه سرآغاز آن به نخستين روزهاى رحلت پيامبر اسلامص برمي­گشت. البته در جهان شيعى برخلاف جهان غالب سنّى كه كانون هويت اسلامى را پس از پيامبرص در نهاد خلافت و شريعت يا سنت او مي­جست (نك: بابى سعيد،1379: 64-68)، شيعه بر عمل به توصيه پيامبر گرامى اسلامى اصرار مي ورزيد و هويت اسلامى را در قرآن و عترت ع جستجو مي كرد. حديث شريف نبويص در تأكيد بر شناخت امام زمان را مي بايست در اين راستا توضيح داد. حديث شريف ضرورت معرفت امام در كتب فريقين نقل شده است. طبق اين حديث پيامبر گرامى اسلامص فرمودند: من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميته جاهليه (النعماني، بي تا:129)، يعنى هرآنكه از دنيا برود اما امام زمان خود را نشناسد به مرگ جاهلى مرده است. چنين تأكيدى بر شناخت امام زمانه، تأكيدى بر روايت ثقلين است و نشان مي دهد كه معرفت امام كانون هويت اسلامى را تشكيل مي دهد. به رغم تمايز هويت شيعى و سنى در جهان اسلام، چنين تمايزى بر اساس منطق هم ارزى و تفاوت در رويارويى با رقيب يا دشمن مشترك به مثابه "غير "، حاشيه­اى گشته و عملا هويت مشترك اسلامى مورد تمسك قرار مي­گيرد. شايد بتوان از اين طريق منطق همدلى و همراهى مسلمانان سنى را در جهان اسلام با انقلاب اسلامى ايران درك نموده و توضيح داد. نتيجه آنست كه جهان اسلام از منظر تحليل گفتمان لاكلا و موفه به مثابه امت واحده­اى تلقى مي­شود كه در باور و تمسك به پيام آسمانى اسلام و تعاليم حضرت محمد ص با يكديگر همدلى و اشتراك دارند. چالشهاى هويت اسلامى در جهان معاصر فرايند احياى هويت اسلامى را در عصر حاضر مي بايست در راستاى چالشهاى شكل گرفته بر هويت اسلامى توضيح داد. بدون ترديد هويت اسلامى در طول تاريخ با چالشهاى مختلفى مواجه گشته است و هر كدام از آنها نيز تأثيرات خاص اما محدود خود را بر هويت اسلامى گذارده اند. سرآغاز چنين تأثيراتى را مي توان در خود صدر اسلام جستجو نمود كه با ارتحال پيامبر گرامى اسلامص و در فرايند عادى شدن اقتدار فرهمند پيامبر (ص) در نگرش غالب سني، عناصرى از سنن جاهلى در وضعيت بازگشت قرار گرفتند. چنين عناصر هويت بخش عصر جاهلى در فرايند دعوت پيامبر و با خصلت سنت شكنى رهبرى فرهمند ايشان نفى شده بودند (See: Dabashi). اما چنانكه وبر بخوبى توضيح مي­دهد (وبر، 1374: 402)، فرايند عادى شدن رهبرى فرهمند در برخى موارد با بازگشت عناصر سنتى قبل از وى همراه است. شايد بتوان ملموس­ترين و سريعترين نمود چنين بازگشتى را، فراتر از نمودهاى اساسى آن در عصر امويان، در انتقال محل تجمع مسلمانان در مسجد در عصر پيامبرص به سقيفه بني­ساعده در نخستين روز ارتحال ايشان دانست. در طول تاريخ اسلام چالشهاى مختلفى پيشاروى هويت اسلامى قرار گرفته است. برخى از چنين چالشهايى را مي­توان در بحران خلافت، روريارويى تمدن اسلامى با تمدنهايى ديگر چون تمدن ايران باستان و يونان باستان و بعدها تهاجم مغول به جهان اسلام مشاهده كرد (نك: ولايتي،1378). هيچكدام از چالشهاى فوق عملا نتوانستند اساس هويت اسلامى را به چالش كشيده و تمدن و فرهنگ اسلامى توانست براحتى بر چالشهاى فوق فائق آمده و به بازسازى خود بپردازد. به بيان ديگر هويت اسلامى در مواجهه با چنين چالشهايى تداوم خود را حفظ نموده و خود را بازسازى و احيا مي­نمود. برجسته­ترين نمود چنين پايدارى را مي­توان در تهاجم مغول مشاهده كرد. به رغم شكست مسلمانان در برابر تهاجم مغول آنان به دليل تفوق فرهنگى و تمدنى خود توانستند براحتى و به سرعت مهاجمان و فاتحان نافرهيخته خود را در خود جذب و هضم نموده و به رغم مغلوب بودن در عرصه نظامى در عرصه فرهنگ و هويت غالب باشند (لويس، 1378: 33). اما اساسي ترين چالش را براى فرهنگ و هويت اسلامى مي­بايست در تهاجم فراگير و همه جانبه غرب مدرن به جهان اسلام جستجو كرد. بر خلاف مهاجمان پيشين غربيان هرگز همچون مغولان نوآموزان مستعدى براى فرهنگ و تمدن اسلامى در نيامده بلكه اساس فرهنگ و تمدن اسلامى را به چالش كشيدند. برخى به درستى بر ويژگى دو چالش معاصر براى فرهنگ و تمدن اسلامى اشاره كرده­اند. اين دو چالش انحطاط تمدن اسلامى و نيز تهاجم فراگير دنياى غرب مدرن به جهان اسلامى مي­­باشد (نك: موثقي، 1374: 94). از اين حيث چالشهاى عمده و اساسى پيشاروى جهان اسلام را در طول قرون گذشته مي­توان صرفا در چالش نظامي، سوء عملكرد حاكمان و نيز اختلافات فرقه­اى و گاه قومى دانست. در تمامى اين دوران اسلام تنها راه حل باقى ماند. هر چند بر سر تفسير و تأويل صحيح آموزه­هاى اسلامى اختلافات جدى نيز بروز كرده است. اما در تمامى اين دوران مسأله اصلى و مركزى اسلام بوده است. به رغم وجود چالشهاى متعدد و متنوع بر جهان اسلام در طول تاريخ اسلام، جهان اسلام در مواجهه با چالش دنياى مدرن غرب با چالشى اساسا متفاوت روبرو گشت. چالش تهاجم غرب مدرن اساس تمدن اسلامى را به چالش كشيد. اگر بخواهيم چالش مدرنيسم غربى را در جهان اسلام به شيوه­اى عميقتر و با الهام از مباحث انديشمندان پسامدرن توضيح دهيم، چالش اساسى مدرنيسم غربى بر جهان اسلام را مي­بايست با بهره­گيرى از اصطلاح واژگان نهايي رورتى توضيح دهيم. واژگان نهايى رورتى با دال مركزى لاكلا و موفه در تقارن مي­باشد. چنانكه گذشت واژگان نهايى آخرين كلمه و در واقع برترين كلمه­اى است كه در كانون هويت انسانها قرار مي­گيرد. از اين حيث مدرنيسم غربى كلمه نهايى مسلمانان را به چالش كشيد. چنين چالشى سبب گرديد تا بخش تحصيلكرده و فرهيخته جهان اسلام در راه نهايى بودن اسلام به ترديد افتاده و حتى برخى راه حل نهايى را نه در اسلام، بلكه در پيروى از تمدن و فرهنگ غربى جستجو كنند. هر چند بدنه اصلى جامعه اسلامى همراه با نهادهاى دينى و حوزوى وفادار به هويت اسلامى باقى ماندند، اما بدنه سازمان دهنده و تدبير كننده جوامع اسلامى عملا به ترديد افتاده و برخى رنگ و بوى غربى گرفته و به انفعال و خودباختگى در برابر غرب افتادند و برخى ديگر چاره را در بازگشت به عصر باستانى ماقبل اسلامى جستجو كنند. چنين وضعيتى را مي­توان وضعيت مواجهه يا تجربه جهان اسلام با مسأله انحطاط دانست. معيار انحطاط در اينجا به معنايى كه نظريه­پرداز نظريه­هاى زوال و انحطاط مطرح كرده­ است، نمي­باشد (طباطبايي، 1373و1380). از ديدگاه وى جدا شدن ايرانيان از مباحث فلسفى و غلبه قشري­گرى ظاهرگراى دينى شاخص انحطاط و زوال است، اما از منظر تحليل گفتمان چنين شاخصه­اى را نمي­توان پذيرفت. بقا و تداوم يك تمدن تا زمانى كه كانون و محور آن تمدن پابرجا باشد، پذيرفته است. از اين حيث شايد بتوان مفهوم انحطاط را در تحليل گفتمانى همسان با نظريه چالش و پاسخ توين­بى در مباحث فلسفه تاريخ مشابه دانست كه معيار تداوم يك تمدن صرفا در توان مواجه و پاسخگويى آن به چالشهاى پيشاروى و به بيان ديگر توان يك تمدن در تداوم و حفظ انسجام خود در مواجه با بحرانها جستجو مي­شود (نك: ادواردز، 1375: 313-321 ). از اين حيث تا زمانى كه تمدن و فرهنگ اسلامى توانسته­ است در اذهان مسلمانان واژگان نهايى بودن خود را حفظ كند، تداوم دارد. انحطاط زمانى تجلى مي­يابد كه واژگان نهايى دچار دگرگونى و تغيير گردد. از اين حيث عملا مدرنيسم غربى توانسته است در دو سده اخير واژگان نهايى مسلمانان را به چالش كشيده و آنها را مورد ترديد قرار داده يا موجب تسليم برخى از آنان در برابر غرب گردد. هر چند چالش مدرنيسم غربى چالشى اساسى براى تمدن اسلامى به شمار مي­رفت، اما به تبع آن چالشهاى فرعى ديگرى نيز در جهان اسلام رخ نموده است. نخستين چالش فرعى چالش تجزيه جهان اسلام به دولت ملتهاى كوچك در جهان اسلام است. هر چند اقدامات سياسى ونظامى استعمارگران در تجزيه جهان اسلام نقش اساسى داشته است، اما مهم­ترين چالش تمدن اسلامى ظهور ملي­گرايى در جهان اسلام بوده است. اگر تجزيه سياسى و نظامى جهان اسلام امرى قهرى بود و چندان بنياد هويت اسلامى را هدف قرار نمي­داد، اما ملي­گرايى سبب تجزيه ماهوى جهان اسلام و به چالش كشيده شدن هويت اسلامى ­گرديد. ملي­گرايى خود از دست آوردهاى دنياى مدرن غرب محسوب مي­شود و رواج آن در جهان اسلام سبب حاشيه­اى شدن هويت اسلامى ­گرديد. اگر در روزگار گذشته جهان اسلام حداقل داراى وحدت صورى بود و مسلمانان امت واحده اسلامى را تشكيل مي­دادند، ملي­گرايى سبب اولويت قرار گرفتن هويت سرزمينى بر هويت اسلامى گرديد و جهان يكپارچه اسلام از منظر عقيدتي، به قلمروهاى هويتى مختلف تجزيه شد. اسلام گرايى معاصر و احياى هويت اسلامي هويتها هر چند امرى زوال پذير تلقى مي­شوند، اما همواره عناصرى از هويتهاى غالب به رغم دگرگونى هويت انسانها در كانون هستى انسانها باقى مي­ماند. هويتهاى تثبيت شده به گذشته و سنت يك جامعه تعلق دارند. هويتها در شرايط به چالش كشيده شدن هر چند از ضمير خودآگاه انسانها حذف مي­شوند اما ريشه­هاى آن را مي­توان در كانون وجود انسانها جستجو كرد. از منظرى ديگر اگر هويت انسانها با ساختار وجودى بشر يا همان آموزه فطرت سازگارى داشته باشد، چنين پايدارى و رسوخ هويتهاى اصيل بيشتر بوده و بنيادي­تر خواهد بود. در چنين وضعيتى مي­توان از هويتهاى اصيل در برابر هويتهاى غير اصيل سخن گفت. اسلام دينى است كه بر اساس فطرت پاك انسانى بنا شده است. از اين رو يك مسلمان گرايش طبيعى به آن در وجود خويش احساس مي­كند و هويت اسلامى را مي­توان هويتى ريشه­دار در انسانها دانست. شايد بتوان قدرت و نقش اسلام را در هويت بخشى به انسانها، فراتر از سازگارى آن با ساختار وجود آدمي، در قدرت معنادهى دين براى انسانها نيز دانست. از اين منظر دين نقشى اساسى در زندگى انسانها ايفا مي­كند. براون سعى نموده است نقش دين را از منظر قدرت انگاره پردازي[8] آن در ميان انسانها مورد بررسى قرار دهد. براون در بررسى وضعيت آينده جهان بر اين نكته تأكيد نموده است. او بر اين باور است كه توانايى يك دولت در كسب برترى در منازعات با رقباى خود به قدرت خيره كننده انديشه­هايى بستگى دارد كه ضمن پيوند افراد متعلق به اجتماعات مختلف، آنان را وا مى دارد تا تمايلات، امنيت شخصى و حتى زندگى خود را در راه دفاع از دولت خود فدا كنند. اين كه چه كسى در تمامى موضوعات و مسائل به تبعيت از چه انديشه­اى فردى مى پردازد تنها از طريق جوامع انگاره پردازى كه در سراسر گيتى گسترش يافته و با درنورديدن مرزها برخى از منسجم ترين جوامع را در جهان تشكيل داده­اند، مشخص مي­شود (Brown, 1995: 157؛ به نقل از هينس: 68-69). هويت اسلامى و وضعيت آن را در تعيين هويت اسلامى بخوبى مي­توان بر اساس مفاهيم هوسرل توضيح داد. براى اين منظور مي­توان از دو واژگان رسوب شدن[9] و احياء[10] استفاده كرد. چنين واژگانى بعدها توسط لاكلا و موفه نيز مورد بهره بردارى قرار گرفته است (See: Laclau & Mouffe: 2001: IX). رسوب شدن حاكى از وضعيتى است كه طى آن امور جديد به تدريج عادى شده و به بخشى از زندگى روزمره انسانها تبديل مي­شوند. رسوب شدن نقطه مقابل فعال سازى مجدد يا احياء است. فعال سازى مجدد بيانگر وضعيتى است كه در آن رسوب شدن و انجماد مورد انتقاد قرار مي­گيرد. فعال سازى مجدد بيانگر انتقاد از تحقق رويدادى است كه ما آن را طبيعى فرض مي­كنيم (Husserl,1970,269-99 ؛ به نقل از بابى سعيد، 1379: 27). بر اساس چنين نگرشى طى تاريخ اسلام هويت اسلامى در وجود مسلمانان نهادينه شده و رسوب گشته و به تعبير رورتى اسلام به عنوان واژگان نهايى مسلمانان در ذهن مسلمانان تثبيت يافته است. چالش دنياى جديد با تحميل هويتهاى جديد عملا موجب به هم خوردن وضعيت تثبيت هويت اسلامى گرديد. بابى سعيد اين نكته را بخوبى با پيدايش كماليسم در جهان اسلام كه در صدد تحميل مدرنيسم در جهان اسلام بود، توضيح مي­دهد. مهم ترين اقدامات كمال آتا تورك به عنوان بنيانگذار كماليسم كنارگذاردن و حذف دالهاى اصلى هويت اسلامى از زندگى مسلمانان بود. اين دالها در جهان سنى بتدريج پس از نقش بنيانگذارى پيامبر اسلام در نهاد خلافت و شريعت اسلامى تبلور يافته بود. كمال با اتكاء بر قدرت و سيطره خويش عملا با الغاى خلافت و كنارگذاردن شريعت از عرصه اجتماعى هر دو دال اصلى هويت اسلامى به چالش كشيده و در نتيجه هويت رسوب شده مسلمانان را مجدد فعل ساخت. اوج فعاليت مجدد هويت اسلامى را مي­توان در ظهور پديده اسلام گرايى توضيح داد (بابى سعيد، همان:74-82). اسلام گرايى از اين حيث ثمره بازگشت و احياى هويت اسلامى بوده است. انقلاب اسلامى ايران و هويت اسلامي طبق تحليل گفتمانى مي­توان توضيح داد كه چگونه انقلاب اسلامى ايران نمود بارزى از احياى هويت در جهان اسلام بوده است. براى توضيح اين نكته مي­بايست به استراتژى رژيم پهلوى در هويت زدايى از مسلمانان پرداخت. بدون ترديد آشنايى ايرانيان با تجدد و مفاهيم و آموزه­هاى آن به بيش از يكصد سال اخير و بويژه واقعه مشروطه خواهى برمي­گردد. اما به نظر مي­رسد فرايند امور در مشروطه لزوما به نفى هويت اسلامى نياجاميد. در نهايت علماى شيعى در نجف و ايران تلاشى نظرى براى آشتى مشروطه خواهى با آموزه­هاى اسلامى از خود نشان دادند. از اين حيث مشروطه خواهى جزوى از هويت اسلامى و سازگار با آن تلقى مي­گرديد. وجود نهاد نظارتى مجتهدان شيعى در نظارت بر قوانين مجلس كه در اصل دوم متمم قانون اساسى مشروطيت انعكاس يافته بود، نشانگر تداوم هويت اسلامى است. البته بدون ترديد فرايند امور در طول دوره پهلوى اول و دوم به تدريج به سمت حذف هويت اسلامى پيش رفت. اقدامات رضاشاه در كشف حجاب در دو مرحله (1307 و 1314) و نيز استراتژى فرهنگى وى در اسلام­زدايى در راستاى ادامه سياستهاى آتاتورك در ايران همگى نمودهايى از به چالش كشيده شدن هويت اسلامى بود. چنين فرايندى عملا را به فعال سازى مجدد و احياء هويت اسلامى رسوب شده مي­انجاميد. هر چند سيطره و قدرت پهلوى اجازه ظهور هويت اسلامى را در پهلوى اول نمي­داد، اما در پهلوى دوم عملا زمينه­هاى ظهور هويت اسلامى فراهم آمد. احياى هويت اسلامى در ايران را مي­بايست همراه با سياستهاى دستورى غرب براى نوسازى در ايران دانست. تجربه نقش روحانيت شيعى در اداره حركتهاى مردمى در جنبش مشروطه و نهضت ملى شدن نفت، همگى نمودهاى بارزى از ريشه­دار بودن هويت اسلامى يا به تعبير دقيقتر وضعيت رسوب­شدگى هويت اسلامى در وجود مسلمانان بوده است. اصلاحات تحميلى دهه چهل ايران كه با روى كارآمدن كندى در راستاى تغيير استراتژى آمريكا در ماوراء بحار صورت مي­گرفت، سبب شد كه هويت اسلامى به صورت آشكارترى به چالش كشيده شود. شايد بتوان در نگاهى نمادين و نشانه­شناختى حذف سوگند به قرآن را از شرايط انجمنهاى ايالتى و ولايتى نمود بارزى از اسلام زدايى از هويت ايرانيان دانست. اقدامات ديگرى چون ستيز با مذهب و روحانيون، كاپيتولاسيون و عوامل ديگر در اين دوره سبب فعال سازى مجدد هويت اسلامى گرديد. همانگونه كه اقدامات كمال آتا تورك زمينه ساز فعال شدن هويت اسلامى در نيمه دوم قرن بيستم گرديد، سياستهاى پهلوي­ها نيز عملا چنين زمينه­اى را در ايران فراهم ساخت. به رغم كنترل و مهار قيام 15 خرداد در دهه 40، پيدايش زمينه­هاى بحران و بي­قراري[11] در دهه 1350 در رژيم پهلوى و نيز تداوم سياستهاى پهلوى در اسلام زدايى از هويت ايرانيان كه با تغيير مبدأ تاريخ از هجرى به شاهنشاهى صورت گرفت، زمينه احياى هويت اسلامى را بيشتر فراهم نمود. براى توضيح چگونگى زمينه­هاى احياى هويت اسلامى در اين دروان مي­بايست مجددا با استفاده از مفاهيم لاكلا و موفه، به دلايل تفوق و برترى اسلام گرايى در مبارزات مردم ايران با رژيم پهلوى پرداخت. بدون ترديد در ايران دهه­هاى 40 و 50 گفتمانهاى مختلفى در معارضه با رژيم پهلوى قرار داشتند. حتى برخى از اين گفتمانها، هماننند گفتمان چپ­گرايي، به دليل حمايتهاى خارجى از آنها شانس بيشترى براى موفقيت داشتند. اما با اين حال هيچ كدام نتوانستند رهبرى قيام مردمى ايران را در اختيار گرفته و امور را در كنترل خويش بگيرند. علت تفوق گفتمان اسلام گرايى از اين حيث با مفاهيم در دسترس بودن و اعتبار قابل توضيح است. بابى سعيد سعى نموده است، اين نكته را توضيح و بسط دهد. از اين منظر با تضعيف گفتمان مسلط گفتمانهايى كه بتوانند ضمن در دسترس بودن، معنا و هويتى قابل قبول و معتبر براى انسانهاى دچار بحران ارائه نمايند، از فرصت و شانس برترى براى پذيرش و در نتيجه غلبه يابى برخوردار مي­شوند. لاكلا در تقابل بين گفتمانها معتقد است گفتمانى در شرايط بحرانى مى تواند به حفظ و بازتوليد خود بپردازد كه از اين دو ويژگى برخوردار باشند (Laclau,1990:66). در دسترس بودن بدان معناست كه در فضاى بحرانى كنشگران اجتماعى مى توانند آن را بيابند و بدان تمسك جويند. چنين ويژگى مستلزم وجود زمينه­ها و ريشه­هايى از گفتمان در دسترس متناسب با هويت رسوب شده كنشگران مى باشد. كنشگران در صورتى به گفتمانهاى در دسترس تمسك مي­كنند كه آن را معتبر نيز بدانند. يعنى از بين وضعيت هاى موجود تنها آن گفتمان را پاسخگوى نياز خود و حل بحران بيابند. بابى سعيد به وجود گفتمانهاى مختلف در ايران در آستان؟ انقلاب اشاره مي­كند. " قبل از انقلاب ايران، گفتمانهاى كمونيستي، آزادى خواهى و ملي­گرايى در دسترس بودند " (بابى سعيد، همان: 84). شرايط برترى اسلام­گرايان را در ايران در آستانه انقلاب اسلامى فارغ از دلايل ديني- كلامي، مي­توان اعتبار آن در نزد توده­هاى مردم مسلمان در جهان اسلام دانست. البته اعتبار گفتمان اسلام­گرايى را در اين مقطع مي­بايست در قابليت و توانايى آن در شكست هژمونى پيشين و ارائه خود به عنوان گفتمان برتر و جديد نيز جستجو كرد. بابى سعيد تلاش نموده است نشان دهد كه چرا تنها اسلام­گرايان و نه ديگر گفتمانها توانايى شكستن هژمونى پيشين را داشته و در نتيجه توانستند اعتبار لازم را در جهان اسلام عملا كسب نمايند (همان: 90). اين ويژگيها حاكى از اهميت عنصر هويت در پيروزى انقلاب اسلامى ايران مي­باشد. از اين جهت است كه انقلاب اسلامى ايران توانست توجه جدى برخى از انديشمندان پسامدرن مثل فوكو را به خود جلب نمايد (نك: تاجيك، 1378). انقلاب اسلامى و احياى هويت اسلامى در جهان اسلام هويت خود عامل تفوق و پيروزى انقلاب اسلامى بوده است. اما از منظرى ديگر پيروزى انقلاب اسلامى در ايران خود موجب احياى هويت اسلامى در جهان اسلام نيز گشته است. انقلاب­ها بازتابهاى مختلفى در اقصى نقاط جهان دارند. بيشترين تأثير انقلابها را مي­بايست در مناطق فرهنگى مشترك جستجو كرد. جهان اسلام به عنوان زمينه فرهنگى مشترك با مردم ايران، تحت تأثير انقلاب اسلامى ايران قرار گرفته است. نمودهاى چنين تأثيرى را مي­توان در رشد و گسترش حركتهاى اسلامى همزمان با پيروزى انقلاب اسلامى ايران مشاهده كرد. به رغم ادعاهاى برخى از تحليلگران غربى در ناكامى و شكست اسلام سياسى (روآ، 1378)، اسلام سياسى در چند دهه اخير رشد روزافزونى داشته است. ظهور جريانهاى اسلام­گرا در فلسطين، لبنان، تركيه، كشورهاى آفريقايى مثل سودان، پاكستان و شبه قاره، جنوب شرق آسيا، و ديگر مناطق جهان اسلام همگى به عنوان نمودهاى بارزى از احياى هويت اسلامى در جهان اسلام به جهاتى حاكى از بازتابهاى انقلاب اسلامى مي­باشد. افول ايدئولوژى ماركسيستى و بحران در نظامهاى ليبرال دموكراسى همگى زمينه رشد اسلام­گرايى را در جهان اسلام فراهم كرده است. برخى از محققان غربى انقلاب اسلامى ايران سعى نموده­اند در مطالعه بازتابهاى آن با بررسى جزئيات حركتهاى اسلامى در جهان اسلام، تأثير انقلاب اسلامى را در جهان اسلام ناچيز جلوه دهند. لانگ يكى از نويسندگان مجموعه مقالات كتاب انقلاب ايران و بازتاب جهانى آن، با ردّ ارزيابى شتابزده از خطر نفوذ انقلاب اسلامى ايران در خاورميانه عربي، استنتاج مي­كند كه "مسلمانان سنى خليج [فارس] پذيرش چندانى نسبت به جنبشهاى انقلابى به عنوان ابزارى براى ابراز نارضايتى نشان نداده­اند. در حالى كه انقلاب ايران موجب بيدارى بسيارى از شيعيان شد و بويژه به نسل جوان تر آگاهى سياسى و جرأت بيشترى نسبت به هويت و حقوق خود بخشيد، اما بازتاب فكرى وا عتقادى ايران محدود بوده است " (اسپوزيتو،1382: 20). اسپوزيتو و پيسكاتورى در فصل پايانى اين كتاب تأثيرات انقلاب اسلامى ايران را بر جهان اسلام از چهار سنخ دانسته­اند. تأثير ملموس و چشمگير (در لبنان و بحرين)، الگودهى و تشويق جريانات اسلامى كشورها و شتاب بخشيدن به آنها (در كشورهايى مثل مصر، تونس، نيجريه، پاكستان و فيليپين)، تأثيرگذارى عام و فراخ در برانگيختن ايدئولوژى و تفكر سياسى اسلامى (در مصر سودان مالزى و اندونزي)، و در نهايت، بهانه­گيرى هاى برخى از دولتهاى اسلامى به دليل ترس از انقلاب اسلامى براى مهار و سركوب مخالفان اسلام­گرا (در عراق، مصر، تونس، و اندونزي) (همان:331). نتيجه­گيرى كلى آنان اينست كه " مهمترين تأثيرگذارى ايران انقلابى بر جهان اسلام در سطح افكار و ايدئولوژى است. احياگرى اسلامى ويژگى بارز و جنبه جهانى افكار و برخى ايدئولوگهاى سنى همچون حسن البنا و سيد قطب از مصر، ابوالاعلى مودودى از پاكستان و ابوالحسن ندوى از هند بوده است. در نتيجه انقلاب، آثار دو ايدئولوگ ايراني، يعنى [امام] خمينى و على شريعتي، در سطح گسترده­اى در جهان اسلام – و غير اسلام- ترجمه و توزيع شد.... بي­ترديد به خطا نرفته­ايم اگر بگوييم نسل مسلمان پس از انقلاب در سراسر جهان پذيرفته­اند كه اسلام براى اصلاح سياسي و اجتماعى برنامه دارد " (همان، 331-332). البته به رغم اذعان به تأثيرات مهم انقلاب اسلامى در اين كتاب، آنچه به نظر مي­رسد مورد توجه جدى قرار نگرفته است، بي­توجهى به چالش انقلاب اسلامى با سيطره مدرنيسم غربى مي­باشد. بدون ترديد آنچه كه تنها انقلاب اسلامى توانست در اين مرحله انجام دهد و چنانكه گذشت توجه انديشمندان پسامدرنى چون فوكو را برانگيخت، خصلت شالوده شكنى انقلاب اسلامى نسبت به سيطره مدرنيسم غربى بوده است. بدون توجه به چنين تأثيري، تأثيرات ديگر انقلاب اسلامى چندان اساسى نخواهد بود. بابى سعيد سعى نموده است اين نكته را با الهام از مباحث ليوتار در نفى روايت كلان و با تركيب آن با ايده يونگ در تلقى پسامدرنيسم به مثابه مركزيت­زدايى از غرب توضيح دهد (بابى سعيد، همان:121-125). از اين حيث گفتمان اسلام گرايى در انقلاب اسلامى عملا به نفى اروپامحورى يا همان غرب­ محورى انجاميده است. بابى سيعد به امام خمينى و طرح او اشاره مي­كند كه اسلام­گرايى را به عنوان يك الگو مطرح كرده است. او اظهار مي­­دارد "من با پروراندن اين استدلال خواسته­ام نشان دهم كه اسلام­گرايى تا حد زيادى در راستاى تخريب منطق اروپامدارى به پا خواسته است. استدلال من اين بوده است كه ظهور اسلام­گرايى تنها در فضايى قابل فهم است كه در آن، غرب مركززدا شده باشد " (همان: 149). شايان توجه است كه مراد وى از اروپامحورى نگرش منطقه­اى جغرافياى نبوده، بلكه يك گفتمان فكرى است. شايد از منظر ديگرى بتوان توضيح مانوئل كاستلز را نيز مورد توجه قرار داد كه با سنخ­شناسى سه­گانه هويتها سعى دارد چگونگى تقابل بين هويتها را در جامعه شبكه­اى جهانى شده توضيح دهد. از نگرش او هويت مسلط همان هويت مشروعيت بخش است كه در برابر آن هويتهاى مقاومتى شكل مي­گيرند. برخى از هويتهاى مقاومتى موفق مي­شوند در برابر هويت مسلط هويتهاى برنامه­اى جديدى را به عنوان بديل ارائه نمايند. هويت مسلط در نگرش كاستلز با ابتناء بر جامه مدنى غربى به بازتوليد مدرنيته مي­انجامد، اما هويتهاى مقاومتى مبتنى بر مذهب ( هويت بنيادگرايانه در بحث كاستلز) و جنسيت (مثل فمينيستها) و يا هويتهاى گروه­هاى طرفدار محيط زيست و سبزها در برابر هويت مسلط به مقاومت و نفى آن مي­پردازند (نك: كاستلز،1380،ج2: 26-24). هر چند مبناى نظرى كاستلز صرفا بهره­گيرى از مباحث آلن تورن در سنخ شناسى جنبشهاى جديد اجتماعى است و نمي­تواند همانند تبيين كه بابى سعيد عميق و توضيح دهنده باشد، اما تمركز بر مفهوم هويت بخوبى مي­تواند نشانگر تقابل هويت اسلامى در فرايند انقلاب اسلامى با هويتهاى مسلط غربى باشد. انقلاب اسلامى و چشم انداز هويت اسلامي انقلاب اسلامى ايران تداوم و نقطه عطفى در حركت احياى اسلامى معاصر است. دو تحول اساسى در چند دهه اخير سبب شده است كه چشم­انداز احياى هويت اسلامى از زمينه­هاى مساعدترى برخوردار باشد. ظهور نگرشهاى پسامدرن در درون غرب و نيز پيدايش جهانى شدن دو عاملى هستند كه هر دو به تضعيف تدريجى سيطره مدرنيسم غربى مي­انجامد. به نظر مي­رسد شرايط جديد فرصتهاى بيشترى را براى حركت اسلام­گرايى معاصر فراهم مي­سازد (نك: بهروزلك، در دست انتشار). طبق الگوى تحليل گفتمانى لاكلا و موفه، مفاهيم فرصت و چالش را مي­بايست در شرايط نزاع گفتمانى و نسبت موجود بين آنها تعريف نمود. فرصت براى يك گفتمان شرايطى است كه آن گفتمان در روابط قدرت بين گفتمانها شرايط ظهور مي­يابد و در نتيجه مي­تواند در برابر گفتمانهاى مسلط پيشين ايستاده و سيطره آنها را بشكند و خود را در شرايط برتر و مسلط قرار دهد. طبعا چنين فرصتهايى با توجه به ميزان شكست و تضعيف گفتمان مسلط و توان درونى گفتمان بديل در كسب برترى مي­تواند متفاوت باشد. در شرايط افول يك گفتمان و ظهور گفتمان ديگر معيارهاى اصلى لاكلا و موفه دو شرط در دسترس بودن و قابليت اعتبار مي­باشند (Laklau,1990:66). حال گفتمانهاى رقيب با توجه به ميزان در دسترس بودن و نيز اعتبار آنها فرصت ظهور و تسلط مي­يابند. در شرايط امروز جهانى گفتمان مدرن ليبرال دموكراسى غربي، بويژه پس از سقوط نظامهاى گفتمانى مسلط است و گفتمانهاى ديگر را تحت الشعاع خود قرار داده است. گفتمانهاى ديگرى چون جريانات بنيادگرايى دينى (مسيحي، يهودى و غيره)، گفتمان فمينيسم؛ گفتمان چپ جديد، اسلام سياسى و بسيارى ديگر هنوز در شرايط حاشيه­اى گفتمان مدرنيسم قرار دارند. در واقع سيطره گفتمان مدرنيسم به چند سده اخير برمي­گردد كه ليبرال دموكراسى تداوم آن محسوب مي­شود، اما تحولى كه اينك صورت گرفته است، بروز بحرانها وبي­قراريهايى است كه در آن رخ داده و منجر به تضعيف سيطره آن شده است. با افول بلوك شرق و نظامهاى سوسياليستي، ليبرال دموكراسى در غرب به رهبرى آمريكا سعى نموده است خود را تنها بديل ممكن براى عصر نوين جهانى معرفى نمايد و اينك نيز آمريكا به دليل برترى نظامى اقتصادى خود بر جهان سعى دارد سيطره چنين گفتمانى را حفظ نمايد. عوامل بي­قرارى و بحران در گفتمان مسلط مدرنيسم و به تبع آن ليبرال دموكراسى را مي­بايست از يك سو بحران معنا در دنياى مدرن دانست كه چنانكه متفكران سنت­گرا آن را بخوبى تبيين نموده­اند(نك: گنون،1378)، به دليل تمركز بر زندگى مادي- دنيوى و كم­رنگ ساختن ابعاد معنوى حيات بشرى دچار بحران معنا گشته است. از سوى ديگر چنين بحرانى ريشه در نقدهايى دارد كه نظريه­پردازان پسامدرنيسم با نفى سوژه محورى مدرنيسم و نشان دادن تعيين كنندگى شرايط اجتماعى بر انديشه و تفكر بشري، مبانى مدرنيسم زير سوال برده­اند. به رغم چنين نقدهايى هنوز گفتمان مدرن ليبرال دموكراسى دچار بي­قرارى كامل نگشته و هنوز با تمسك به قدرت برتر خود در صدد حفظ و تداوم سيطره خود مي­باشد. چنين وضعيتى را مي­توان آغاز فرايند افول مدرنيسم و فراهم شدن زمينه­هاى ظهور گفتمانهاى بديل آن دانست. آغاز افول مدرنيسم از دو جهت مى تواند در وضعيت جهانى شدن موجب پيدايش فرصتهاى جديد براى هويت اسلامى در طول قرن بيست و يكم باشد. نخستين فرصت را مي­توان بر اساس تحليل نظريه پردازانى بيان نمود كه عصر جهانى شدن را عصر بازگشت اديان تلقى مي­كنند. بسيارى از نظريه پردازان جهانى شدن با توجه به بحران معنا در جهان امروز كه از تضادهاى درونى مدرنيسم غربى و نيز وضعيت بحران هويت ناشى از تلاقى فرهنگها با گسترش ارتباطات بين فرهنگها نشأت مى گيرد، عصر جهانى شدن را عصر بازگشت اديان ناميده­اند. جرج ويگل مدعى بود كه ما امروز شاهد شكل گيرى يك نوع حركت فراگير احياگرانه دينى در تلاش براى سكولاريسم زدايى از جهان هستيم (نك: هينس، 1381: 19). از اين رو قرن بيستم را آخرين قرن مدرن و سكولار دانسته مي­شود كه احتمالا جهان نوگراى قرن بيست و يكم حداقل از منظر عقلگرايى عصر روشنگرى در قالب جهانى پساسكولار جلوه­گر مي­شود (Berri, 1993). در حقيقت دين گرايى معاصر بر خرابه­هاى ملي­گرايى سكولار در جهان سوم، سرمايه­دارى مادى گرا در جهان توسعه يافته و كمونيسم در اروپا استوار گشته است (هينس، 1380: 64). مهم ترين وجه اهميت بازگشت اديان را در عصر حاضر مي­توان بر اساس قدرت معنادهى يا انگاره پردازي[12] اديان توضيح داد. چنانكه گذشت، براون در بررسى وضعيت آينده جهان بر اين نكته تأكيد نموده است. او بر اين باور است كه توانايى يك دولت در كسب برترى در منازعات با رقباى خود به قدرت خيره كننده انديشه­هايى بستگى دارد كه ضمن پيوند افراد متعلق به اجتماعات مختلف، آنان را وا مى دارد تا تمايلات، امنيت شخصى و حتى زندگى خود را در راه دفاع از دولت خود فدا كنند. اين كه چه كسى در تمامى موضوعات و مسائل به تبعيت از چه انديشه­اى فردى مى پردازد تنها از طريق جوامع انگاره پردازى كه در سراسر گيتى گسترش يافته و با درنورديدن مرزها برخى از منسجم ترين جوامع را در جهان تشكيل داده­اند، مشخص مي­شود (Brown, 1995: 157؛ به نقل از هينس: 68-69). اديان به دليل آموزه­هاى جهان شمول خود از قدرت بارزى در ايده پردازى برخوردار هستند و از اين جهت در فضاى جهانى شدن يك قدرت حايز اهميتى تلقى مى شوند. مفهوم قدرت انگاره پردازى را براى اديان در عصر جهانى شدن مي­توان با مفاهيم گفتمانى قابليت دسترسى و اعتبار تكميل نمود. بر اين اساس در شرايط جديد جهانى شدن نكته مهم براى اسلامگرايى معاصر فعال شدن و بازگشت به هويت اسلامى در جهان اسلام مي­باشد. چنانكه كاستلز بخوبى نشان داده است، ظهور جريانات مختلف هويت مدار را در عصر جامع? شبكه­­­اى مى بايست در هويتهاى بديلى دانست كه در برابر هويت مسلط مدرن شكل گرفته­اند. به هر حال هويت عاملى است كه اسلام سياسى با تمسك به احياى هويت اسلامى در جهان اسلام توانست در برابر مدرنيسم بومى كماليسم به تفوق و برترى دست يابد (بابى سعيد، 1379: 129). نتيجه اين امر مركزيت زدايى از هژمونى غرب بود. كارى كه هيچ كدام از جريانات مبارز درون جهان اسلام نمي­توانست چنين كارى را انجام دهد (همان:90). بديهى است كه در فضاى جهانى شدن نيز اسلام سياسى مى تواند با فراخوانى به هويت اسلامى كه مبتنى بر محوريت اسلام به عنوان دال برتر و واژگان نهايى در تعبير رورتى مى باشد، در برابر هويت هاى ديگر عمل نمايد. خاتمه سخن گذشت بيش از ربع قرن از پيروزى انقلاب اسلامى در ايران، عملا هويت اسلامى را در كانون توجه جهانيان قرار داد. انقلاب اسلامى نمودى از بازگشت مسلمانان به هويت اسلامى خويش بوده است. چنين هويتى در صدر اسلام و با محوريت پيامبر گرامى اسلام (ص1) و دعوت او كه در كتاب، سنت و اهل بيت (ع) او، بازتاب و تداوم يافت، شكل گرفت. در طول تاريخ اسلام چالشهاى گوناگونى در برابر هويت اسلامى شكل گرفت. هر چند فرهنگ و تمدن اسلامى هرگز در برابر اين چالشها هرگز دچار بحران جدى نگرديد، اما چالش مواجه مسلمانان با استعمار غرب و چهره فكرى و تمدنى آن سبب گرديد تا برخى از فرهيختگان جهان اسلام شيفته غرب گشته و هويت اسلامى مردم مسلمان را به فراموشى بسپارند. سالها تلاش غرب و غربزدگان داخلى جهان اسلام نتوانست تغييرى در هويت اصيل و اسلامى مردم مسلمان ايجاد نمايد و در نتيجه سالها تلاش و مجاهدت مصلحان براى احياى اسلام و تمدن اسلامي، در نهايت اين امر با رهبرى امام خمينى (ره) در انقلاب اسلامى ايران به ثمر نشست و در برابر سيطره فرهنگ و هويت غربى هويت اسلامى خود را بازيافت. پيروزى انقلاب اسلامى عملا زمينه ساز احياى هويت اسلامى در ديگر نقاط جهان اسلام گرديد و از اين حيث شاهد شيوع و گسترش حركت اسلامگرايى در جهان بوده­ايم. عميقترين تأثير انقلاب اسلامى را مي­بايست بر اساس تحليل گفتمانى به چالش كشيدن مركزيت و سيطره غرب مدرن دانست كه در نهايت با احياى هويت اسلامى موجب شكست گونه­هاى بومى مدرنيسم غربى همچون كماليسم، پهلويسم يا ناصريسم و... گرديد. چشم انداز احياى هويت اسلامى در جهان امروز مثبت به نظر مي سد. اين امر با توجه به بروز بحرانهاى درونى در گفتمان مسلط ليبرال دموكراسى و در كل مدرنيسم غربى و ظهور جريان پسامدرنيسم در درون غرب و نيز پديده جهانى شدن قابل توضيح است. هر چند توضيح اين مطلب در نوشتار ديگرى بسط يافته است، اما به اجمال مي­توان آن را با بازگشت اديان و نقش و قدرت انگاره پردازى آنان در عصر جهانى توضيح داد. هر چند در فضاى امروز جهانى شدن هنوز تحت آخرين مراحل سيطره غربى قرار دارد، اما فراهم شدن زمينه هاى ظهور هويتهاى رقيب هويت غربى و بويژه هويت اسلامى چشم انداز مثبتى را براى اسلام­گرايى نويد مي­دهد. منابع تحقيق - قرآن كريم - ادواردز، پل (ويراستار)، 1375، فلسف? تاريخ: مجموعه مقالات از دائره المعارف فلسفه، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگي. - اسپوزيتو، جان (ويراستار)، 1382، انقلاب ايران و بازتاب جهانى آن، محسن مدير شانه چي، تهران، مركز بازشناسى اسلام و ايران. - بابي، سعيد. 1379، هراس بنيادين: اروپامدارى و ظهور اسلام گرايي، غلامرضا جمشيديها و موسى عنبري، تهران، انتشارات دانشگاه تهران. - بهروزلك، غلامرضا، مقال؟ در دست انتشار، "اسلام سياسى و جهانى شدن ". - تاجيك، محمد رضا، 1378. ميشل فوكو و انقلاب اسلامي، تهران، موسسه دانش و پژوهش ايران. - جنكينز، ريچارد، 1381، هويت اجتماعي، تورج يار احمدي، تهران، انتشارات شيرازه. - روآ، اليويه، 1378، تجربه اسلام سياسي، محسن مدير شانه­چى و حسين مطيعى امين، تهران، انتشارات الهدي. - طباطبايي، سيد جواد، 1373، زوال انديشه سياسى در ايران، تهران، انتشارات كوير. - طباطبايي، سيد جواد، 1380، ديباچه­اى بر نظريه انحطاط ايران، تهران، نگاه معاصر. - كاستلز، مانوئل، 1380. عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ؛ قدرت هويت، ترجمه حسن چاوشيان، تهران، طرح نو، ج2. - گل محمدي، احمد، 1381، جهانى شدن، فرهنگ، هويت، تهران، نشر ني. - گنون، رنه، 1378. بحران دنياى متجدد، ضياءالدين دهشيري، تهران، انتشارات اميركبير، چ3. - لويس، برنارد. 1378، زبان سياسى اسلام، غلامرضا بهروزلك، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى قم. - موثقي، سيد احمد. 1372، جنبشهاى اسلامى معاصر، تهران، سمت. - النعماني، محمد بن ابراهيم، بى تا، كتاب الغيبه، تصحيح على اكبر الغفاري، طهران، مكتبه الصدوق. - هوارث، ديويد، 1378، " گفتمان "، در: ديويد مارش و جرى استوكر، روش و نظريه در علوم سياسي، امير محمد حاج يوسفي، تهران، پژوهشكده مطالعات راهبردي، صص 195-222. صص 195-222. - هينس، جف. 1381، دين، جهانى شدن و فرهنگ سياسى در جهان سوم، داود كياني، تهران، پژوهشكدة مطالعات راهبردي. - وبر، ماكس، 1374، اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهرى و ديگران، تهران، انتشارات مولي. - ولايتي، على اكبر، 1378. بحرانهاى هويت تاريخي، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي. - Dabashi, Hamid, Authority in Islam, - David Howarth, Discourse, Buckingham, Open University Press, 2000. - Jorgensen, Marianne & Philips, Louise, 2002, Discourse Analysis As theory & method, London, Sage Publications - Kuper, Adam & Kuper, Jessica, The Social Science Encyclopedia, London & New York, Routledge, 1996, 2­nd ed.. - Laclau & Mouffe, Hegemony & Socialist Strategy, London: Verso, 2nd Ed, 2001. - Laclau, Ernesto.1990, New Reflections on the Revolutions of Our Time, London, Verso. - Rorty, Richard.1989, Contingency, Solidarity & Irony, Cambridge, Cambridge University press. پي نوشتها [1] عضو هيأت علمى دانشگاه باقرالعلوم (ع)- قم [2] final vocabulary [3] Social Constructionism. [4] Anti-fundationalism. [5] the chain of equivalence & difference [6] antagonistic relations [7] constitutive outside [8] Ideational power. [9] Sedimentation. [10] Reactivation. [11] Dislocation. [12] ideational power * منبع : www.farsnews.com، دوشنبه ٢١بهمن ١٣٨٧