Index
ورود کاربر
Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 139624
تاریخ انتشار : 24 آذر 1388 0:0
تعداد مشاهدات : 283

سد كوثر؛ تأمين كننده آب پنج استان

ع.درويشي
ع.درويشي رودخانه خيرآباد گچساران، ناآرام است و مي خروشد. انگار بي تابي رودخانه براي آن است که هرچه شتابان به سوي جنوب برود. روزهاي پاياني هفته پيش، گزارشگرما با گروهي از خبرنگاران رسانه هاي جمعي به گچساران رفت. جايي که سد کوثرْ ساخته شده است تا آب تصفيه شده از رودخانه خيرآباد را به سوي شهرهاي تشنه لب کناره خليج هميشه فارس برساند؛ آن جا که مردمش، آب سالم براي خوردن ندارند. پيش از مطالعه گزارش مربوط به اين سفر كه در گفت و شنود با عوامل اجرايي، مديران و مسئولان سد كوثر، تهيه شده است، گوشه اي از درد دل مردم را مي خوانيد كه اكنون بواسطه ساخت و بهره برداري سد كوثر، بخشي از آب آشاميدني آنان، تأمين شده است. «ما در‎ ‎گچساران، آب سالم، بهداشتي و مناسب براي آشاميدن نداريم. يک ساعت در روز از شيرها آب مي آيد که آن هم غير بهداشتي است.» ‏ ‏«آب خانه ما 20 روز قطع بود. براي همين يک تانکر آب با چند برابر قيمت از بازار آزاد خريدم.» «مردم بوشهر به لحاظ کيفيت و کميت آب، سخت در تنگنايند و با بيماري و مشکلات بي شمار ناشي از مصرف آب آلوده، دست و پنجه نرم مي کنند. مردم در خانه هاي خود از آب آشاميدني بي بهره اند.» «ما از آب چاه استفاده مي کنيم. آب بهداشتي براي خوردن و شستن دست وصورت نداريم. مردم بهبهان، سال ها آرزو داشتند از آب آشاميدني سالم بهره مند شوند. آبي که بياشامند و نگران آلودگي آن نباشند.» *جنوب تشنه لب تامين آب آشاميدني و صنعتي و کشاورزي شهرهاي کناره خليج هميشه فارس از آرزوهاي ديرين مردم جنوب بود که با ساخت سد کوثر اكنون اين آرزو به واقعيت مبدل شده است. آبرساني سد کوثر، تاثير ژرفي بر زندگي و هستي مردم کناره نشين خليج فارس مي گذارد. مردمي که سال هاي دراز از داشتن آب آشاميدني پاک، برخوردار نبود ند. روان ساختن آب از اين سوي قلمرو هاي پُرآب زاگرس مركزي، به آن سوي قلمروهاي جنوبي کشور، رويايي دست ناسودني بود که اکنون دست سودني شده است؛ و اين کار با درازدامن ترين خط انتقال آب كشور از سد کوثر تا بندر لنگه، به انجام رسيده است. ‏ *هدف طرح سد مخزني كوثر، يك سد با چند هدف، يا يک سد چندمنظوره است كه براي تامين آب شهرهاي واقع در ساحل جنوبي ساخته شده است و بر روي هم، ميزان آبدهي کشاورزي آن، 272 ميليون متر مكعب؛ و ديگر مصرف هاي آن، 100 ميليون متر مكعب در سال است.‏ قلمرو هايي را که سد کوثر پوشش مي دهد، فقط جنوب كشور نيست. اين سدْ افزون بر خوزستان و بوشهر، آب را تا استان هاي كهكيلويه و بويراحمد، هرمزگان و چند شهر ديگر در استان فارس و در مجموع شش شهر بزرگ، 11 شهر كوچك، 36 شهرك، 24 دهستان و 1200 روستا روانه مي کند.‏ به گفته مسئولان، افزون بر تامين آب آشاميدني استان ها و شهرهاي پيش گفته، از برنامه هاي درازمدت طرح سد کوثر اين است که آب مورد نياز نيروگاه اتمي بوشهر و نيز جزيره خارك و پالايشگاه گاز ولي عصر كنگان را نيز تأمين کند. اجراي اين طرح در سال 1385، يك ونيم ميليون نفر از جمعيت كشور را پوشش مي دهد كه به گفته مسئولان، در افق چشم انداز توسعه كشور ـ سال 1400 ـ به 4/2 ميليون نفر افزايش مي يايد. ‏ *پيشينه ‏سد كوثر مهندس نوذر جلالي، مدير اجرايي طرح در باره پيشينه سد کوثر، مي گويد:«مطالعه طرح کوثر در سال 1368 انجام شد و پس از تصويب، عمليات بخش يک و دو( حد فاصل بندر طاهري تا بندر لنگه) در سال 1374؛ و عمليات بخش سوم( حدفاصل سدكوثر تا خط لوله محرم) در سال 1375 آغاز شد؛ که بخش نخست در سال 1380؛ و آبرساني خط لوله محرم در سال 1380 پايان يافت. پيش بيني مي شود، کار آبرساني به بندر لنگه تا پايان امسال پايان گيرد.» ‏او مي افزايد:«در سال 1371 با انجام مطالعات تفصيلي/جمعيتي و برآورد آب، پيش بيني شد که طرح در دو بازه زماني(1385 و 1400) به بهره برداري نخستين و پاياني خود برسد. سد کوثر از بزرگترين و پيچيده ترين طرح هاي آبرساني کشور است که بيشترين بخش آن به آب آشاميدني اختصاص دارد. آب اين سد از شهرستان گچساران در استان فارس آغاز مي شود و در بندر لنگه از استان هرمزگانْ پايان مي يابد؛ و در مسير خود، بخش کهکيلويه و بويراحمد و بخشي از خوزستان و شهر بوشهر و بخش هايي از هرمزگان و چند شهر ديگر را از آب آشاميدني سيراب مي كند.»‏ به گفته مهندس جلالي، كارگذاشتن لوله هاي آب، کار توانفرسايي بود و بايد از مسير سخت کوهستاني گذر داده مي شد. حجم سنگ برداري و خاک برداري بسيار بالا بود. او مي گويد: «هنگامي که کارگران وارد دشت شدند، با توجه به نزديکي به خليج فارس و بالا بودن سطح آب زيرزميني، بر سختي کار افزوده شد.» ‏مهندس محمدرضا گل پور، مدير نما و ساختمان هاي جانبي تصفيه خانه سد كوثر با اشاره به اين که هدف از اجراي طرح سدکوثر، انتقال آب با مقياس 4 مترمکعب در ثانيه بود، مي گويد:«بر اين پايه، دستگاه هاي مورد نياز طراحي شد و به اندازه بسنده، پمپاژ و دستگاه هاي کنترل جاگذاري و ابزار دقيق و مناسب بکار گرفته شد.»‏ مهندس محمدرضا خرسند، مدير روابط عمومي نيز در باره سد کوثر، مي گويد:«هدف از اجراي طرح، دگرگوني آب سيلابي رودخانه خيرآباد به آب آشاميدني؛ و فرستادن اين آب به قلمرو تفتديده جنوب کشور بود. همه کارهاي طراحي، ساخت و ديده باني سد كوثر به دست مهندسان ايراني انجام گرفته است. سختي هاي کار بي شمار بود؛ ولي نه رودخانه خروشان خيرآباد و نه رودخانه زهره، رضوان، شوره و هديه؛ و نه زمين هاي باتلاقي و شوره زار و کوه هاي منطقه، مانع از به سرانجام رساندن طرح نشدند.»‏ مهندس جلالي، سرانه آب را براي ماندگاران(ساكنان) شهرهاي بزرگ و كوچك و نوساز و دهستان ها، به ترتيب: 260، 225، 185 و 135 ليتر در روز مي داند. ‏او مي گويد:«بر اين پايه، قطر لوله هاي مورد نياز، برآورد شد و پس از كسر مقدار آبي كه از ديگر ذخيره گاه ها به قلمرو طرح راه مي يافت؛ ميزان آب انتقالي از سد كوثر تا بندر لنگه در سال1385، چهار مترمكعب در ثانيه براي فاز نخست؛ و در سال 1400، هفت ونيم متر مكعب براي فاز دوم پيش بيني شده است.» ‏ او مي افزايد:«يك خط لوله به قطر 1500 ميلي متر و به درازاي 19 كيلومتر، آب کشاورزي را به صورت ثقلي به دشت ليشتر(6570 هكتار) در شهرستان گچساران مي ريزد. همچنين تامين آب كشاورزي بنه باشت (4500 هكتار) در شهرستان بهبهان به دوش سد کوثر است. به اين ترتيب که نخست، آب به درون رودخانه خيرآباد رها مي شود و در پايين دست با يك بند انحرافي و ايستگاه پمپاژ، به شبكه آبياري راه مي يابد.» به گفته جلالي، از ديگر کارکردهاي اين سد، مي توان از تامين آب كشاورزي دشت 500 هکتاري زيدون استان خوزستان نام برد؛ و نيز بهبود 200 هکتار از حقآبه هاي دشت پايين دست رودخانه زهره؛ و تامين آب براي بهبود كنترل كيفيت رودخانه زهره به ميزان 69 ميليون مترمكعب در سال. بايد افزود که حجم آب مورد نياز براي همه اين موارد، 554 ميليون مترمكعب در سال است كه با آب تنظيم شده سد كوثر و قلمرو مياني رودخانه خيرآباد انجام مي شود.»‏ *طرح مشترک مهندس گلپور، ساخت سد کوثر را نمونه موفق يک طرح مشترک مي خواند و مي گويد:«كارفرما هاي مشترکي در عمليات اجرايي سد کوثر، همکاري داشته اند. سازمان هاي آب منطقه اي فارس، بوشهر و كهكيلويه و بويراحمد، دست به دست هم دادند تا اين برنامه(پروژه) را به سامان برسانند.» ‏به گفته مهندس جلالي، هزينه تمام شده طرح، نزديک به 600 ميليارد ريال است. او مي گويد: «در باره موقعيت جغرافيايي سد مي توان گفت که سد کوثر در استان كهكيلويه و بويراحمد و در فاصله 60 كيلومتري شمال غرب شهر دوگنبدان و در محل تنگ دوك است و بر روي رودخانه خيرآباد زده شده است.»‏ طول رودخانه خيرآباد، 103 كيلومتر و تراز قلمرو آبريز آن 2429 كيلومتر مربع است. ارتفاع متوسط بارندگي 638 ميلي متر در سال؛ ميانگين درازمدت جريان آن در يک سال در محل سد 54/21متر مكعب در ثانيه و ميانگين «آورد» رودخانه 680 ميليون متر مكعب در سال است.‏ مهندس خرسند در باره رودخانه خيرآباد، مي گويد:«اين رودخانه از دو شاخه شاه بهرام و دهدشت تشكيل شده است كه پس از پيوستن به رودخانه زهره در محلي به نام حيدرگرار، رودخانه زيدون را تشكيل مي دهد. رودخانه خيرآباد در نزديكي هنديخان در استان خوزستان، به خليج فارس مي ريزد.»‏ *ويژگي سد کوثر مهندس نوذرجلالي ، مدير سد كوثر درباره ويژگي هاي سد کوثر، مي گويد:«اين سد از گونه بتوني است. شيرافزارها از گونه پروانه اي و کشويي است و دستگاه هايي براي کنترل فشار هوا و کنترل دبي، کار گذارده شده است. پوشش داخلي از ملات، ماسه و سيمان است و نوع پوشش آن نيز قير کولتار با نوار پشم شيشه است. تراز نرمال آب درياچه پشت سد در يكسال 625 متر و برآورد حجم مخزن سد 580 ميليون متر مکعب در يكسال است. ظرفيت سد 5/4 متر مکعب در ثانيه است.» ‏او مي افزايد:«پس از ساخت سد، براي ايجاد خط انتقال 222 کيلومتري در بخش يک و دو، لوله هاي فولادي کار گذاشته شد. سپس انشعاب ها و کارهاي تکميلي آن انجام گرفت، پس از آن، لوازم و دستگاه هاي تصفيه خانه جاگذاري شد. بخش دوم ابتداي خط لوله محرم تا بندر طاهري، از شهر چغادک تا بندر طاهري، 223 کيلومتر است که پيشتر از سوي شرکت نفت، با لوله هاي فولادي با قطر 1400 ميلي متر اجرا شده است. بخش سوم، از بندر طاهري تا بندر لنگه به طول 317 کيلومتر است که با لوله فولادي و نظاير آن، اجرا شده است و در مسير خود، دو واحد ايستگاه پمپاژ و يک مخزن 5000 مترمکعبيِ ترازکننده دارد.» *سنگ هاي راه بي گمان، طرحي به گستردگيِ 762 کيلومتر، سنگ هاي زيادي در پيش پاي سدسازان مي گذارد. محمدرضا گلپور از سختي ها مي گويد:«گذر از قلمروهاي سخت گذر کوهستاني و موانع طبيعي، ردشدن از قلمروهاي آب دار يا لجني و رودخانه هاي بزرگ، گذشتن از دشت هاي سيل گير و فرسايش يافته، مشکل تامين مواد کار، راه ها و چهارراه ها، راه آمدن با صاحبان زمين، انسجام بخشي به طرح، تامين مالي در بازه هايي از کار، مشکل هماهنگي با سازمان هاي پنج استان سر راه طرح، از چالش هاي دست اندرکاران بوده است.» *تصفيه خانه در پايين دست ســـد کوثر، تصفيه خانه اي ساخته شده است که پالودن آب رودخانه خيرآباد را براي آشاميدن مردم جنوب انجام مي دهد. مهندس منوچهر نگين تاجي، سرپرست تصفيه خانه سد كوثر در اين باره مي گويد:«تصفيه خانه سد 22 فيلتر دارد. واحدهاي اصلي آن براي تصفيه آب، شامل هوادهي، اختلاط سريع پولساتور، فيلتر شني، حوض بازيافت و مخزن 20 هزارمترمکعبي، مخزن کلرزنيِ شيميايي و سازه هاي ديگر است.» او مي افزايد:«مواد شيميايي که به آب مي زنيم، براي سنگين سازي و ته نشين کردن جرم هاي موجود در آب است وگرنه آب نهايي پالوده شده، مواد شيميايي ندارد.» به گفته نگين تاجي، مخزن هايي در محل تصفيه خانه است که ذخيره و متعادل کننده است و حجم آن ها به 84000 مترمکعب مي رسد و شامل يک واحد مخزن 20 هزارمتر مکعبي، دو واحد مخزن 10 هزارمترمکعبي سردشت و ديلم، دو واحد مخزن 10 هزار مترمکعبي تلمبه خانه هاي «ده کهنه» و «کاکي»، دو واحد مخزن 5 هزارمتر مکعبي اختر و خورموج، دو واحد مخزن 2 هزار متر مکعبي تلمبه خانه هاي فومستان و کناردان؛ و دو واحد مخزن 5 هزار متر مکعبي حميران و پارسيان است.»‏ او مي افزايد:«افزون بر پمپاژهاي تصفيه خانه، پمپاژهايي نيز در چهار ايستگاه پايين دست سد کوثر و در بين راه کار گذاشته شده است که آب را با شتاب، روانه بندرلنگه مي کند.»‏ *کارسخت به باور مهندس جلالي، مسئولان به اندازه بسنده، پشتيباني کردند و هزينه ها بهنگام و در زمان خود تامين شد، با اين همه، ساخت سد پيچيدگي هاي خود را داشت. او مي افزايد: «خوشبختانه با هماهنگي بين کارگزاران و کارفرمايان، اجراي اين طرح در زمان پيش بيني شده، پايان يافت. با توجه به سرمايه گذاري زيادي که در عسلويه و پارس جنوبي شده و نياز به آب صنعتي را در آن قلمرو افزايش داده است، مسئولان اميدوارند در آينده، فاز بعدي پروژه سد کوثر به سامان برسد و بخشي از آب آن جا تامين شود.‏ * منبع : www.ettelaat.com، سه شنبه 24 آذر 1388